مهدی محمد یاری
همه روزه، رسانه‌ها صدها خبر و گفت‌وگو از منطقة مهم و استراتژيك معروف و موسوم به «خاورميانه» پخش مي‌كنند. گويي كه خبرسازترين منطقة جهان، اين منطقه واقع در غرب آسياست. متأسّفانه ساكنان اين قطعه از زمين ـ كه از اتّفاق جامعة بزرگ مسلمانان را هم تشكيل مي‌دهند ـ از ويژگي‌هاي «خاورميانه» و دليل اصلي خبرساز بودن آن بي‌خبرند. شايد اين گمان هم در ميان آنها جاري باشد كه از روز ازل، نام و عنوان اين منطقه، همين خاورميانه بوده است؛ در حالي كه مفهوم خاورميانه يا شرق ميانه (شرق الاوسط) و به تعبير غربي‌ها ميدل ايست (Middle East)، عمري بيشتر از يكصد و اندي سال ندارد. اوّلين بار، درياسالار و تاريخ‌نگاري آمريكايي به نام آلفرد تاير ماهان (Alfred tayer Mahan) در سال 1894 م. از اين عنوان، براي معرفي كردن و ناميدن اين منطقه از زمين استفاده كرد. او در آن زمان، رئيس «دانشگاه جنگ نيروي دريايي ايالات متّحدة آمريكا» بود.
آقاي آلفرد ماهان، مطالعات گسترده‌اي را دربارة اقدامات «انگليس» و دلايل سلطة او بر بخش بزرگي از جهان آغاز كرده بود. كشوري كه خود را به عنوان «امپراتوري بريتانياي كبير» معرفي مي‌كرد و مدّعي بود در پهنة سرزمين فراخش، خورشيد غروب نمي‌كند. در آن زمان، انگلستان مناطق بزرگي از «آفريقا»، «آسيا»، «اروپا» و «آمريكا» را زير سلطة خود داشت؛ درحالي كه خود، كشور كوچكي در قارّة اروپا بود و وسعتي بيش از يك ششم سرزمين «ايران» را نداشت. موضوع مطالعة آقاي آلفرد ماهان، راز دست‌يابي انگلستان به حدّ و وسعت اين سرزمين بود و لاجرم دريافت‌هاي خود را تئوريزه نمود و به اين نتيجه رسيد كه تسلّط انگلستان بر مناطق وسيعي از خشكي‌هاي جهان، از جايي مثل «نيوزيلند» و «استراليا»گرفته تا بيش از ده هزار جزيرة موسوم به «جزيرة سليمان» در ميان «اقيانوس آرام» به حضور و حركت دريايي كشتي‌هاي انگلستان در درياهاي جهان برمي‌گردد.
موضوع استراتژي‌هاي دريايي و دانش هيدروپولتيك را او يكصد و اندي سال در كنار دانش ژئوپولتيك مطرح كرد و تأثير استراتژي بر دريا را مورد مطالعه قرار داد.
دانشگاه جنگ ايالات متّحدة آمريكا كه آقاي آلفرد ماهان، رياست آن را بر عهده داشت، در جنوب «واشينگتن دي سي» پايتخت آمريكا قرار داشت.
پوشيده نيست كه قارّة آمريكا از دو سوي غربي وشرقي، توسط دو اقيانوس بزرگ احاطه شده است؛ اقيانوس آرام از سوي غرب و «اقيانوس اطلس» از سوي شرق اين قارّه را به ساير نقاط جهان و از جمله بزرگ‌ترين خشكي جهان، يعني آسيا وصل مي‌كنند.
آقاي آلفرد ماهان به اين نتيجه رسيد كه اگر آمريكا بخواهد، چونان انگلستان بر نقاط مختلف جهان سلطه داشته باشد، ناگزير به سلطه بر بزرگ‌ترين خشكي كرة زمين و كنترل تمام عيار آنجاست. او در واشينگتن خود را در مركز و قطب جهان مي‌ديد و آمريكا را به عنوان منطقة محوري و اصلي به حساب مي‌آورد كه از بلنداي آن به جهان مي‌نگرد. از اينجا، در نگاه به شرق، ديدگاه و محلّ استقرار خود، آن را به سه بخش تقسيم نمود: شرق نزديك، شرق ميانه و شرق دور.
شرق ميانه يا خاورميانه، همان منطقه‌اي مي‌شد كه اينك ما در آن مستقرّيم و شرق دور، كشورهاي شرق و جنوب شرق آسيا را شامل مي‌شد.
شرق ميانه، در جنوب غربي آسيا، به مجموعه‌اي از كشورها اطلاق شده است كه در فهرست سنّتي وزارت امور خارجة آمريكا، شامل عموم كشورهاي اسلامي مي‌شود اين كشورها در جنوب غربي آسيا قرار گرفته‌اند. (اردن، ايران، عراق، مصر، ليبي، مراكش، الجزاير، يمن و كشورهاي عضو شوراي همكاري عربي در اين زمره‌اند). در حقيقت جعل اين «اصطلاح»، حاصل انديشة غرب در تقسيم جهان از لحاظ اهمّيت ژئوپولتيك است.
اصطلاح خاورميانه در زمان رياست جمهوري آقاي جرج دبليو بوش و تحت نفوذ نومحافظه‌كاران، وسعت يافت و كلّ جهان اسلام خاورميانه ناميده شد و بخش‌هايي از شاخ آفريقا و شمال آن را نيز در بر گرفت؛ يعني مساحتي حدود 11000 كيلومتر مربع، جغرافيايي كه از «اندونزي» مسلمان، شروع شده و تا «مغرب» و «مراكش» در منتهي اليه شمال شرقي آفريقا كشيده مي‌شد.
با اين تغييرات، مناطقي همچون «چچن»، «داغستان» و «تاتارستان» را هم در شمال «درياي خزر» كه جماعتي از مسلمانان را در خود جاي داده‌اند، در زمرة خاورميانه شناختند و عنوان «خاورميانة بزرگ» را براي آن انتخاب كردند و سوداي سلطة كامل بر اين منطقة وسيع را
در سر پروردند.
تذكّر اين نكتة ظريف نيز ضروري است كه در واقع، اصطلاح راهبردي خاورميانه، از ديدگاه طرّاحانش، مبتني بر محوريت و مركزيت آمريكا و اروپاي غربي به عنوان مركز جهان تعريف شده است.
آقاي لرد كرزن، وزير امور خارجة انگلستان در 22 مارس 1911 م. در «مجلس اعيان انگلستان» در ارتباط با احداث راه آهن در ايران، «خليج فارس» و «تركيه» از اصطلاح خاورميانه استفاده كرد و پس از آن، اين واژه شهرت جهاني يافت.
تغيير فضاي بين المللي به دنبال سقوط اردوگاه «شوروي»، ضرورت بازنگري در سياست آمريكا در جهان و منطقة حسّاس خاورميانه را ايجاب كرد. مي‌توان اين فروپاشي را به منزلة الحاق جهان سوسياليستي در نظام اقتصاد جهاني و سيستم ارزشي ليبرالي ارزيابي كرد. از آن هنگام، نگاه غرب، ديگر بار متوجّه خاورميانه شد و به محور استراتژي جديد آمريكا تبديل گرديد.
بوش و همراهنش با شعار مبارزه با تروريسم و ترويج دمكراسي به منطقه آمدند؛ امّا در سر، سوداي ديگري داشتند.
با شكست پروژة خاورميانة بزرگ، براي نخستين بار، كاندوليزا رايس، وزير امور خارجة آمريكا در سفر دوره‌اي‌اش در خصوص تحوّلات منطقه، به ويژه عراق و لبنان از واژة «خاورميانة جديد» سخن گفت. جملة اين تغييرات به اهداف مرحله‌اي استكبار جهاني براي دست‌يابي سلطة بلامنازعه و تمام عيار بر جهان و تجربة جهان تك حكومتي برمي‌گشت.
جعل طرح «خاورميانة جديد» نيز در واقع، برنامه‌اي طرّاحي شده بود كه در مسير تحقّق يك نظام قدرتمند جديد با محوريّت رژيم اشغالگر قدس، قابل شناسايي بود. سياستي كه در مراحل اوّليه، امكان دسترسي به نفت ارزان قيمت، بازار وسيع فروش انواع محصولات اقتصادي و نظامي استكبار جهاني و حفظ و مراقبت از رژيم اشغالگر قدس را فراهم مي‌آورد و در دراز مدّت مسير تحقّق پروژة «جهان تك حكومتي» را با رهبري سران ائتلاف صليب و صهيون، هموار مي‌ساخت. طرح خاورميانة جديد را مي‌توان ترجمة ديپلماتيك شعار «از نيل تا فرات صهيونيست»ها دانست.
وقايعي همچون جنگ دوم خليج فارس، اشغال عراق و اينك حمله به «سوريه» و ايجاد تغييرات در شمال آفريقا در راستاي تحقّق اهداف مرحله‌اي طرح «خاورميانة جديد»، قابل شناسايي‌اند.
طرّاحان اين پروژه گمان مي‌بردند درگيري و جنگ ميان رژيم اشغالگر «قدس» و «لبنان» لحظة تولّد خاورميانة جديد خواهد بود كه با طيّ مراحل تكاملي، باعث ظهور ثمرات آن و تغييرات اساسي در جغرافياي مناطقي كه از آن به عنوان «خاورميانة جديد» ياد مي‌كردند، خواهد بود؛ امّا شكست اشغالگران در مواجهه با حزب الله براي مدّتي اجراي پروژه را به عقب كشيد تا با فراهم شدن زمينه‌ها و تغيير تاكتيك‌ها، ديگر بار از سر گرفته شود.
اگرچه غرب با سركردگي آمريكا تاكنون و به بهانة تهديد «القاعده» مداخلات بسياري را در كشورهاي مختلف و از جمله «افغانستان» داشته؛ امّا در دور جديد و تحرّكات اخير، القاعده و وهّابي‌ها به شريك مستكبران تبديل شدند تا مسير روند تجزية منطقه و پياده كردن طرح خاورميانة جديد را هموار سازند. حضور اين جريان دست‌ساز استعمار در وقايع شمال آفريقا، بحران‌هاي عراق و هم اينك مجادلات خونبار سوريه قابل رديابي است.
جاي آن دارد كه پرسيده شود آيا آنچه كه وهّابيون، القاعده و سلفي‌ها بر آن نام جهاد با كفّار و حمله به منافع آمريكا مي‌گذارند، همان هم‌دوشي و همراهي با آمريكا و رژيم اشغالگر قدس در رويارويي با مسلمانان عراق، يمن، سوريه و «بحرين» است؟
واقعيّت انكارناپذير آن است كه اينان تاكنون تنها كاركرد در راستاي طرح‌هاي توسعه‌طلبانة غرب، از جمله طرح خاورميانة جديد داشته‌اند.
شريف شحاده، عضو پارلمان سوريه در گفت‌وگو با «شبكة خبري العالم» از اين نقش القاعده پرده برمي‌دارد و هشدار مي‌دهد كه طرح فتنه و تقسيم خاورميانه از طريق ابزارهايي مانند القاعده در سوريه شكلي جدّي به خود گرفته است.
شحاده مي‌افزايد:
آنچه كه اكنون به وسيلة القاعده در حال انجام است، طرح فتنه و تجزية خاورميانه است ... اقدامي كه قرار است اسرائيل را بزرگ‌ترين دولت منطقه در برابر دولت‌هايي كوچك و ضعيف قرار دهد.
به گزارش دويچه وله، ژنرال رابرت مور كه به مدّت سه ماه سرپرستي «هيئت ناظران صلح سازمان ملل» را در سوريه بر عهده داشت، در مصاحبه با مجلة آلماني «فوكوس» تأكيد كرد كه سوريه پس از سقوط اسد، دچار تجزيه خواهد شد.