ناگفته‌هایی دربارة میانمار

محسن پاک آئین

كشور «میانمار‌» با جمعيّتي‌ معادل 48 ميليون‌ نفر، غربی‌ترین کشور شرق آسیاست و به عنوان یک پل بین غرب و شرق این قارّه، در منطقه‌اي‌ حسّاس‌ بين‌ آسياي‌ جنوب‌ شرقي‌ و آسياي‌ جنوبي‌ قرار گرفته‌ است‌. در میانمار بیش از یکصد قوم زندگی مي‌کنند و جدا بودن‌ اقوام‌ مختلف‌ از يكديگر در این کشور،‌ سبب‌ به وجود آمدن‌ هويّت‌هاي‌ مختلف‌ محلّي‌ و در نتيجه،‌ ایجاد احساسات‌ قومی‌ و انگیزه‌های جدايي‌طلبي‌ در بين‌ اقوام‌ گرديده‌ است‌.

اكثر مردم‌ اين‌ كشور از نژاد «برمه‌ای‌» مي‌باشند كه‌ در جلگه‌هاي‌ ساحلي‌ و مناطق‌ مركزي‌ میانمار‌ ساكن‌ هستند؛ ليكن‌ اقوام‌ و نژادهاي‌ مختلف‌ ديگري‌ نيز در اين‌ كشور زندگي‌ مي‌كنند، علاوه‌ بر آنها مردماني‌ از نژادهاي تبّتي‌، هندي‌ و تايلندي‌ نيز به‌ آن‌ سرزمين‌ مهاجرت‌ نموده‌ و در آن‌ كشور زندگي‌ مي‌نمايند.

میانمار‌ از موقعيّت‌ استراتژيك‌ حائز اهمّيتي‌ در منطقة‌ آسياي‌ جنوب‌ شرقي‌ و آسياي‌ جنوبي‌ برخوردار مي‌باشد و مي‌تواند نقش‌ مهمّي‌ در منطقة‌ آبراه‌هاي‌ شمالي‌ «اقيانوس‌ هند» ايفا نمايد. وجود مرزهاي‌ كوهستاني‌ میانمار‌ با همسايگان‌، اين‌ كشور را از ساير نقاط‌ همجوار جدا كرده‌ و به‌ صورت‌ محصور درآورده‌ است‌.

در اوايل‌ قرن‌ هجدهم و نوزدهم ميلادي، میانمار‌ يكي‌ از قدرتمندترين‌ كشورهاي‌ جنوب‌ شرقي‌ آسيا بود. منابع‌ و ثروت‌هاي‌ طبيعي‌ و موقعيّت‌ استراتژيك‌ اين‌ كشور كه‌ بين‌ متصرّفات‌ استعماري‌ بريتانيا و سرزمين‌ پهناور چين‌ قرار داشت‌، از مدّت‌ها قبل‌ توجّه‌ استعمارگران‌ بريتانيا را به خود جلب‌ كرده‌ بود. بريتانيا در 1824 م.

تصميم به اشغال‌ میانمار‌ گرفت و سرانجام‌ پس‌ از سه‌ جنگ‌ متوالي‌ در 1885 م. بريتانيا، میانمار‌ را به‌ تصرّف‌ درآورده‌ و به‌ صورت‌ يكي‌ از استان‌هاي‌ مستعمرة‌ هندوستان،‌ امور آن‌ را به دست‌ گرفت‌.

در میانمار طبق قانون اساسی، بودیسم دین رسمی کشور است. قریب به هفتاد درصد مردم برمه، بودایی، هفت درصد مسلمان، چهار درصد هندو و دو درصد مسیحی‌هستند، دو درصد باقی‌مانده را نیز آیین‌های بودایی چینی، تائوئیسم، کنفوسیوسیم و نیاکان‌پرستی تشکیل می‌دهند. کثرت پیروان بودایی را در همه جای این کشور می‌توان به خوبی مشاهده نمود؛ زیرا تقریباً هر روستا و دهکده‌ای لااقل تأمین هزینة یک مدرسة مذهبی را به عهده دارد. پاگوداها، یعنی معابد بودایی در سراسر برمة علیا و سفلی به چشم می‌خورد. راهبان بودایی که «پونچی» نام دارند، همه جا در بین مردم دیده می‌شوند.

تاریخ گسترش اسلام در میانمار به قرن اوّل هجری قمري برمی‏گردد. بعد از ظهور اسلام وگرایش اعراب و ایرانیان به اسلام، دریانوردان عرب و ایرانی مسافرت‏های دریایی خود را به طریق قبل ‏ادامه می‏دادند و در مسیر خود، اقدام ‏به تبلیغ و دعوت مردم ‏به اسلام می‏کردند.

در همین ارتباط، بازرگانان مسلمان از مسیرهای زمینی که از منطقة غربی ‏میانمار و «ایالت آراکان» این کشور می‏گذشت، ‏به مناطق غربی «چین» سفر می‏کردند. بسیاری از این افراد در منطقة حاصل‌خیز و مستعدّ ساحلی ‏آراکان، سکنا گزیده و اوّلین مناطق تجمّع مسلمانان را ایجاد کردند. سیّاحان چینی در نوشته‏های خود از مناطق ایرانی‏نشین‏ در مرزهای بین میانمار و چین در قرن‏ سوم میلادی یاد کرده‏اند.

منطقة آراکان از طرف شمال غربی با «بنگلادش» و از شمال با «هندوستان» ‏هم‏مرز می‏باشد. سلسله جبال مرتفع آراکان، این منطقه را از سرزمین اصلی‏ میانمار جدا نموده و از شرق به غرب، دارای ساحلی به طول 360 مایل از «خلیج ‏بنگال» است. آراکان همچنین توسط یک رشته تپّه‏های ‏سرسبز و پرآب از سرزمین اصلی میانمار جدا گردیده است. منطقة آراکان به طور کامل زیر نفوذ مسلمانان می‏باشد و اکثر مسلمانان میانمار در این منطقه زندگی می‏کنند. اکثر سلاطین ‏میانمار از منطقة آراکان ظهور نمودند که آخرین آنها سلیم شاه‏ بود. تا سال 1784 م. منطقة آراکان‏ دارای یک حکومت مستقل و یک ‏ایالت پر قدرت و بزرگ میانمار بود و در کنار دیگر مناطق که اصالتاً دارای مردمی «بودایی‏» بود، قرار داشت.

جمعیّت آراکان در حدود 6 میلیون نفر می‏باشد که تقریباً تمامی ‏آنها مسلمان هستند و به زبان محلّی «روهینگیا» که زبان اصلی ‏آن منطقه است، تکلّم می‏نمایند. ریشة اصلی این زبان، مخلوطی از زبان‌های «ترکی‏»، «بنگالی‏»، «فارسی‏» و «عربی‏» است. اجرای قوانین اسلامی در منطقة آراکان قبل از سال‏1430 م. وجود داشته و تا سال 1784 م.

ادامه داشت. بعد از اشغال و تسخیر منطقة آراکان به وسیلة سلطان بوداپایا که یک فرد بودايی بود، اجرای قوانین‏ اسلامی ملغی اعلام و قانون ملّی جایگزین آن گردید، باجابه‌جایی قدرت در میانمار بعد از جنگ دوم جهانی، حزب و قوانین ‏نظامی جایگزین قانون قبلی گردید.

بر اساس اين سابقه، هنوز هم مسلمانان آراکان با دولت میانمار اختلاف داشته و معتقدند دولت میانمار حقوق ‏مسلمانان را نادیده گرفته، به آداب وسنن آنها بی‏احترامی می‏نماید و حتّی این امر مورد تصدیق ‏مجامع بین المللی نیز قرار گرفته است.

در طول این سال‌ها، مردم مسلمان آراکان‏، چندین گروه آزادی‌بخش پارتیزانی و انجمن‌های غیر نظامی برای دفاع از حقوق خود تشکیل داده‌اند. مهم‌ترین این سازمان‌ها عبارتند از جبهة میهن‌پرستان روهینگ، سازمان آزادی بخش آراکان، سازمان رهایی‏بخش مسلمانان میانمار مي‌باشند.

در ارتباط با سابقة مهاجرت مسلمانان به میانمار، رافائل ایزرائیلی می‏نویسد:

تاجران عرب در قرن اوّل هجری‏ قمري در ناحیةآراکان واقع در غرب میانمار و در نقطة مرزی با بنگلادش ‏اقامت گزیده و اسلام را در این سرزمین انتشار دادند. در سال 588 ه‍ .ق. مطابق با 1192 م.

اسلام در این سرزمین گسترش یافت و در قرن نهم و دهم میلادی بازرگانان ایرانی و عرب در این مکان استقرار یافته و به نشر اسلام پرداختند. مسلمانان ساکن هند نیز در این سرزمین به گسترش اسلام اقدام‏ نمودند و مسلمانان میانمار در سطح وسیعی با هند به تجارت پرداختند. در سال 1890 م. عدّه‏ای از مسلمانان به صورت پناهنده از چین ‏به میانمار آمدند. برخی مسلمان‌ها هم در شرایط

عادّی به عنوان ‏بازرگان، چین را به قصد میانمار ترک گفتند و بنابراين حرکت مهاجران ‏مسلمانان به سوی میانمار گسترش یافت.

از بین مسلمانان میانمار، آنان که منشأ هندی دارند، برخی از اعقاب مردمی هستند که در اواخر قرن هجدهم ميلادي از شمال هند به میانمار ‏آمدند تا به خدمت واحدهای ارتش بزرگ «آلومپرا» در میانمار علیا در آیند. با فتح هند در سال 1824 م. به دست انگلیسی‏ها، مهاجرت وسیع ‏مسلمانان هند به میانمار شدّت یافت و بسیاری از آنان در «رانگون»، ‏مرکز میانمار در تجارت و سایر فعّالیت‏های اقتصادی شرکت داشتند. در رانگون و مناطق وسیع دیگر، سنّی‏های بنگالی و جوامعی از شیعیان در کنار یکدیگر زندگی می‏کنند و هرکدام مراسم ویژة خود را دارند.

مائونگ تان لویی از محقّقان بودایی میانمار نوشته است:

در سال 680 م. محمّد حنفیه، فرزند امام علی(ع) پس از عدم توفیق ‏نسبت ‏به خون‌خواهی امام حسین(ع) از بنی‏امیّه، همراه با طرف‌داران و نیروهای خود به شرق کوچ کرد تا بالأخره در سواحل آراکان به ‏میانمار رسید و در آنجا کایاپوری، ملکة قبیلة منطقه را شکست ‏داده او را به دین اسلام در آورد و آنگاه ملکه را به زنی گرفت و به ترویج اسلام در آن منطقه پرداخت. در حال حاضر دو مزار در آراکان وجود دارد که به حنفیه تونکی (مزار حنفیه) و کایاپوری ‏تونکی معروف هستند. این دو مزار همراه به صورت زیارتگاه مسلمانان ‏این منطقه در آمده است.

باگسترش ممالک اسلامی در هند و ترویج اسلام در «بنگال» و تبدیل ‏آن منطقه به یک مملکت و سلطان‏نشین اسلامی، منطقة عربی ‏میانمار (ایالت آراکان) تحت نفوذ مسلمانان بنگال و هند قرارگرفت، بسیاری از امرای مسلمان، مانند «عیسی تهو» و «امیرحمزه‏» برآن دیار حکومت کرده‏اند.

در سال 1406 م. «تارامینگ هلا» فرمانروای‏ آراکان به دربار سلطان نصیرالدّین غوری‏، پادشاه بنگال ‏گریخت و مدّت 22 سال در دربار او به سر برد و بالأخره به کمک ‏نیروهای سلطان بنگال مجدّداً به قدرت رسید. وی در مدّت اقامت در بنگال مسلمان شده بود و عنوان سلیمان شاه‏ را اختیار نموده ‏و پس از به قدرت رسیدن دوباره در آراکان، دربار خود را با الهام از دربار بنگال و دهلی سازمان داده و تجارت مسلمانان و ترویج دین اسلام را در قلمرو خود آزاد کرد. وی زبان‏ فارسی را زبان رسمی سرزمین آراکان قرار داد. این زبان تا سال 1936 م. ‏که انگلیس بر میانمار مسلّط گردید، زبان رسمی این ایالت‏ بود.

بعضی از منابع تاریخی حکایت از آن دارد که در سال 1531 م. پادشاه وقت ایران یک هیئت سه نفرة مذهبی رابه آراکان اعزام داشت که به ساختن مساجد و تبلیغ اسلام همّت‏ گماشته و عدّه‏ای از علمای آراکان را جهت ‏سفر به ایران دعوت ‏کردند. زبان فارسی که زبان رایج اهالی غرب میانمار بود، در زبان ‏میانماری نیز تأثیر گذاشت. هنوز هم لغات و اصطلاحات متعدّد فارسی، به ویژه اصطلاحات دریانوردی مانند «بندر»، «شاه بندر» و «ناخدا» در زبان

میانماری دیده می‏شود.

بعد از تسلّط کامل انگلیس بر سراسر میانمار در 1886 م. پای «هندی‏»‌ها، از جمله مسلمانان بنگالی جهت اداره کردن مزارع ‏برنج و امور بازرگانی به میانمار باز شد و در سال 1921 م. تقریباً بیش از نیم میلیون نفر مسلمان هندی در میانمار ساکن شده بودند. مهاجرت هندی‏ها، از جمله مسلمانان هندی به میانمار و متمکّن شدن ‏آنها در اثر کار و کسب و بازرگانی و به دست گرفتن مشاغل عمدة ‏تجاری، باعث نارضایتی مردم میانمار شد، در سال‌های 1930 و 1938 م. اغتشاشات گسترده‏ای علیه مهاجران هندی صورت گرفت. در جنگ جهانی‏ دوم، در خلال خروج نیروهای انگلیسی از میانمار، ورود سربازان ‏ژاپنی به آن کشور، افراد قوم بودايی «ماگ‏»، به محلّه‏های‏ مسلمان‌نشین در آراکان حمله کردند و هزاران نفر از مسلمانان ‏را غافل‌گیرانه به قتل رساندند. این اتّفاق موجب درگیری مسلمانان با بودايی‌ها شد و منشأ اختلافات دامنه‏دار بین دو قوم بودايی «ماگ» و «روهین‏گیا‌ی مسلمان» در استان آراکان گردید.

بعد از استقرار «ژاپنی‏»‌ها در آراکان، مسلمانان آن منطقه علیه «ژاپنی‏»‌ها وارد عمل شده و با انگلیس همکاری‏کردند. انگلیس نیز در قبال این همکاری با انتشار بیانیّه‏ای منطقة مزبور را یک منطقة خودمختار مسلمان‌نشین اعلام‏ کرد؛ حتّی مسلمانان آراکان از محمّدعلی‏ جناح، رهبر مسلمانان هند، خواسته بودند که آراکان را نیز به عنوان قسمتی از پاکستان بپذیرد. این پیشینه سبب شد که دولت ‏مستقلّ میانمار، پس از آنکه در سال 1948 م. به قدرت رسید، از خود مختاری مسلمانان نگران شده و محدودیّت‌های ویژه‌ای برای آنان اعمال نمايد. این امر موجب سردی روابط پاکستان و میانمار گردیده و نیز بر سر مسئلة مسلمانان به ‏تیرگی گرایید. دولت میانمار از سال 1961 م. آیین بودایی را مذهب رسمی کشور اعلام کرد.

دولت ژنرال «نوین‏» پس از سر کار آمدن در سال 1962 م. رفتن مسلمانان ‏به حج را ممنوع اعلام کرد. این ممنوعیّت تا سال 1980 م. که به ‏هفتاد نفر از مسلمانان اجازه داده شد، ‏به «‏مکّه» مشرّف شوند، ادامه داشت. از این سال به بعد عدّه‏ای از مسلمانان نیز جهت‏ شرکت درکنفرانس های مختلف اسلامی اعزام شدند.

به رغم این وضعیّت، فشار بر مسلمانان متوقّف نشد و این امر باعث گردید تا بیش از نیم میلیون مسلمان میانماری به کشورهای بنگلادش، هند، پاکستان، «مالزی»، «تایلند»، «سنگاپور»، «امارات متّحدة عربی»، عربستان وممالک دیگر مهاجرت نمايند.

در سال 1978 م. ادامة این سیاست‌ها باعث ‏شد تا بیش از سیصد هزار نفر از مسلمانان منطقة آراکان به بنگلادش مهاجرت نمایند و چون ‏این مسئله تبلیغات وسیعی را در سراسر جهان به دنبال داشت، دولت ‏میانمار با دولت ‏بنگلادش وارد مذاکره شد و با امضای موافقت‏نامه‏ای اسکان مجدّد پناهندگان مسلمان میانماری و همچنین پیمان ‏مرزی توسط دو کشور، مسئلة پناهندگان فیصله پیدا کرد و

بسیاری‏ از آنها به آراکان مراجعت کردند.

در طول سال‌های گذشته، دولت میانمار کنترل شدیدی بر فعّالیت‌های مساجد داشته است. در برخی مقاطع حتّی آمار ازدواج و تمایل مردم جهت انجام قربانی گوسفند در مراسم عید قربان و نیز آمار افرادی که در مساجد به آموختن قرآن‏ کریم مشغول می‏شوند، به دولت گزارش ‏شده است.

جمعیّت مسلمان میانمار بین شش الی هشت میلیون اعلام شده است. اکثریّت مسلمانان میانمار سنّی و حنفی بوده؛ ولی حدود بیست هزار نفر شیعه نیز در این کشور زندگی می‏کنند. مسلمانان در میانمار فرقه‌های گوناگون دارند. گروه‌های شافعی، حنفی، مالکی، حنبلی، چولیامسلم، بودامسلم، اصل حدیث، قادیانی، سوفیست، طریقیه، گرانیه، بنگالی ‌مسلم، سورطی ‌مسلم و وهّابیت از آن جمله‌ هستند. در سال‌های اخیر به خصوص پس از پیدایش طالبان، وهّابیت نیز در میانمار فعّالیت‌های خود را افزایش داده است. وهّابیون با توزیع کتب و انجام سخنرانی در شهرهای میانمار فعّالیت دارند.آنان حافظان قرآن را تربیت کرده و به نقاط مختلف، جهت تبلیغ اعزام مي‌نمایند.

مسلمانان میانمار دارای سازمان‌ها و انجمن‏های مختلفی هستند که‏ مهم‌ترین آنها عبارت از شورای امور مذهبی مسلمانان، جامعة علمای میانمار، سازمان مسلمانان میانمار، اتّحادیة جوانان مسلمان، سازمان اخوّت مسلمانان و انجمن دانشجویان مسلمان مي‌باشند.