مسجد سهله

سیّد علی خان مدنی

«مسجد سهله» که بسيار مشهور است، پس از ظهور امام عصر(عج) محلّ زندگي ايشان و خانواده‌شان و نيز محلّ جمع‌آوري بيت ‌المال و تقسيم غنائم ميان مسلمانان خواهد بود، در ورودي شهر «کوفه» قرار دارد. کوفه بعد از دورة فتوحات اسلامي، در همین مکاني بود که به شهر تبديل شد. اين شهر در فاصلة ده کيلومتري از «نجف اشرف» و صد و پنجاه کيلومتري «بغداد» واقع شده است.

مسجد سهله، بعد از «مسجد کوفه» ساخته شد و يکي از بزرگ‌ترين مساجدي است که در قرن اوّل هجري قمري در کوفه بازسازي شد. اين مسجد از سمت شمال غربي مسجد جامع که در فاصلة دو کيلومتري آن قرار دارد، قابل مشاهده است. مسجد سهله ابتدا در زميني باير و غير مسکوني ساخته شد.

از مسجد سهله با نام‌هاي ديگري نيز ياد شده است: «مسجد قُرا»، «مسجد بِرِّي»، «مسجد سُهَيل»، «مسجد عبد قُبَيس» و «مسجد بَنِي‌ظَفَر»؛ ولي «سَهله» مشهورتر از بقية نام‌هاست.

نام‌گذاري به «قُرا» به سبب وجود روايتي از اميرمؤمنان، علي(ع) است که فرمود:

«در شهر کوفه، چهار مکان مقدّس وجود دارد که هر يک، داراي مسجدي است.» از حضرت نام آنها را پرسيدند؛ فرمود: «يکي از آنها مسجد سهله است. مسجد سهله محل اُتراق خضر نبي(ع) است و هيچ اندوهگيني به اين مسجد وارد نمي‌شود؛ مگر اينکه خداوند اندوه او را مي‌زدايد و ما اهل ‌بيت، مسجد سهله را به نام مسجد قُرا ياد مي‌کنيم.»1

نام «بِرِّي» نيز از مادّة بِرّ به معناي نيکوکار مي‌باشد.2 از امام صادق(ع) روايت شده است که فرمود:

«در مسجدي نماز مي‌خوانيد که شما آن را سهله مي‌ناميد؛ ولي ما اهل بيت به آن مسجد «بِرّي» مي‌گوييم.»3

نام «سُهَيل» براي مسجد سهله نيز به سبب روايتي است که از امام باقر(ع) نقل شده است4 و شايد «سُهَيل» نام يکي از افرادي است که در بازسازي اين مسجد مشارکت داشته و شايد نام يکي از عابدانِ اين مسجد است.

نام «عَبدقُبَيس» نيز به سبب ساخته شدن اين مسجد در محلّة بني عبد قبيس مي‌باشد؛ همان‌طور که نام بني‌ظفر نيز به دليل واقع شدن مسجد در محدودة بني‌ظَفَر است که در دوره‌هاي مختلف بازسازي

مسجد سهله مشارکت داشته‌اند.

«سَهله» در لغت، تپّه‌اي است پوشيده از شن سرخ رنگ و «سِهله» شن دانه درشتي است که دانه‌هايش قابل مشاهده مي‌باشد.5

در روايتي از اُمّ‌سلمه، همسر گرامي پيامبر(ص) نقل شده است:

جبرئيل (مدّت‌ها پیش از واقعة کربلا) مقداري از خاک سرخ ‌رنگ زمين کربلا را براي پيامبر(ص) آورد.6

که در اين روايت از چنين خاکي تعبير به «سَهله» شده و به همين علّت نام «سَهله» شهرت بيشتري براي اين مسجد ارزشمند پيدا کرده؛ چون در سرزميني است که پوشيده از شن سرخ‌رنگ است.

امامان و مسجد سهله

مسجد سهله يکي از مقدّس‌ترين مکان‌ها بعد از مسجد کوفه شمرده مي‌شود؛ زيرا خانة ادريس نبي و حضرت ابراهيم و عبدصالح خدا، خضر نبي(ع) در اين مسجد قرار دارد.7

به درستي که برترين مساجد به ترتيب «مسجدالحرام»، «مسجد النّبي»، مسجد کوفه و مسجد سهله مي‌باشد.8

روايات فراواني دربارة مسجد سهله از ائمة معصومان(ع) نقل شده که به جايگاه و تقدّس اين مسجد و لزوم زيارت آن اشاره دارد. از اميرمؤمنان، علي(ع) نقل شده است:

«مسجد ابن‌ظفر مسجد با برکتي است. به خدا قسم در طبقه‌اي از طبقات بالاي اين مسجد (در آسمان) سنگي بسيار بزرگ و سبز رنگ است که خداوند هيچ پيامبري را مبعوث نکرده؛ مگر اينکه تصويري از چهرة آن پيامبر بر روي آن سنگ نقش بسته و اين مسجد، همان مسجد سهله است.»9

در روايت ديگري امام صادق(ع) از ابوحمزة ثمالي دربارة عمويشان، زيد پرسيدند:‌

«آيا عمويم زيد را در شبي که از شهر خارج شد، ملاقات کردي؟» ابوحمزه پاسخ داد: بله. امام(ع) پرسيدند: آيا در مسجد «سُهَيل» نماز خواند؟ ابوحمزه عرض کرد: مسجد سُهَيل کجاست؟ آيا مرادتان همان مسجد سهله است؟ امام(ع) فرمود:

«بله؛ اگر زيد دو رکعت نماز در مسجد سهله خوانده بود و از خدا امان مي‌خواست، خداوند او را همواره در پناه خويش حفظ کرده بود.»10

علما و مسجد سهله

علماي بزرگ، پيوسته ما را بر مداومت بر زيارت مسجد سهله و نماز خواندن در آن تشويق کرده‌اند. عالم بزرگ شيعه، شيخ طوسي در کتاب خويش مي‌گويد:

شايسته نيست که نمازهاي يوميّة واجب، جز در مسجد انجام شود. (مانند اينکه) کسي گذرش به «مسجد سهله» مي‌افتد و در آن نماز مي‌خواند، مستحبّ است که در وقت بين دو نماز مغرب و عشاء در مسجد حضور داشته باشد.»11

سيّد بن طاووس شب‌هاي چهارشنبه به زيارت مسجد سهله مي‌رفت و مي‌گفت:

اگر خواستي به مسجد سهله بروي، در وقت بين نماز مغرب و عشاء در شب چهارشنبه برو که اين وقت از ساير اوقات فضيلت بيشتري دارد.12

برخي از علما مانند آيت ‌الله شيخ جعفر کاشف ‌الغطاء براي دفع بلا به مسجد سهله پناه مي‌آوردند. خود ايشان مي‌گويد:

در سالي که طاعون آمد، من به همراه چهل نفر به مسجد سهله پناه برديم و ظاهراً همة اهالي شهر (به جز چند نفري که در مسجد سهله بودند)، به سبب بيماري طاعون فوت کردند و بعد از برطرف شدن اين بيماري کسي باقي نمانده بود.

شيخ محمّد حسن، صاحب «جواهر» به مسجد سهله علاقة فراوان داشت و هم او بود که حرکت به سوي مسجد سهله در چهارشنبه شب‌ها را پايه‌گذاري کرد و زماني که قصد رفتن به مسجد سهله را مي‌نمود، دستور مي‌داد که خيمه‌ها، وسايل و موادّ غذايي کافي را براي استفاده در زمان استراحت در بين راه شهر «نجف اشرف» تا مسجد سهله آماده کنند. او، شاگردان و اطرافيانش بر اسب‌هاي زين شده سوار مي‌شدند و گروه‌هاي بسياري از مردم با آنها حركت كرده و شب را در آنجا بيتوته مي‌کردند. احداث ساختمان اين مسجد، مربوط به اين برنامه‌ها بود.

برادر بزرگ‌تر صاحب جواهر، شيخ محمّد حسين که طلبه‌اي باهوش و مستعدّ بود نيز همراهشان مي‌رفت تا اينکه در يکي از اين سفرها به‌ طور اتّفاقي و از روي اشتباه، مورد اصابت گلوله قرار گرفت و در عنفوان جواني، در حالي‌که در مسير مسجد سهله بود، کشته شد.

ماجرا از اين قرار بود: يکي از افرادي که به دستور شيخ جعفر کاشف ‌الغطاء مشغول فراگيري آموزش نظامي و تيراندازي در

بيابان‌هاي اطراف شهر بود تا در برابر وهّابيوني که دائماً کربلا و نجف را مورد هجمه‌هاي خود قرار مي‌دادند، بايستد و دفاع کند، تيري شليک مي‌کند و به ‌سبب انحراف در تيراندازي، شيخ محمّدحسين مورد اصابت گلوله قرار گرفته و رحلت مي‌کند.13

صاحب جواهر در بستر بيماري‌اي که منجر به رحلت ايشان شد، از طرف يکي از عيادت‌کنندگان، مورد پرسش قرار گرفت که اگر خداي نکرده براي شما اتّفاقي بيافتد، مرجع تقليد چه کسي خواهد بود؟ صاحب جواهر براي پاسخ به اين سؤال دستور داد تا بزرگان از ميان علما و مجتهدان جمع شوند. آنان نيز بلافاصله به نزد صاحب جواهر رسيدند. برخي با ديدن وضعيت جسماني صاحب جواهر گمان کردند که ايشان، او را به عنوان مرجع تقليد بعد از خود انتخاب مي‌کند و برخي احتمال مي‌دادند که صاحب جواهر، يکي از فرزندانش را براي اين مهم پيشنهاد مي‌کند؛ چون در ميان فرزندانش کسي بود که لايق چنين منصبي باشد. هنگامي که تمامي مدعوّين آمدند، صاحب جواهر سراغ شيخ مرتضي انصاري را گرفتند؛ ولي او در جلسه حاضر نبود. کسي را به دنبال او فرستاد. وقتي شيخ انصاري آمد، صاحب جواهر به او گفت: آيا مرا در چنين موقعيّتي تنها مي‌گذاري؟ شيخ مرتضي پاسخ داد: در مسجد سهله مشغول دعا براي شفاي شما بودم. صاحب جواهر فرمود: زمام امور ديني را که به من سپرده شده بود، اکنون امانت الهي در نزد توست؛ پس تو نيز از احتياطاتت کَم کن؛ چرا که دين، دين آساني است.14

مرحوم آيت‌الله سيّد کاظم يزدي (صاحب عروة الوثقی) نيز رفتن به مسجد سهله را که در برخي از شرايط و اوقات خاص، بقية مردم در فکر ديگري بودند، بر امور ديگر ترجيح مي‌داد و بسياري از مردم نيز از اين سلوک آن مرحوم پيروي مي‌کردند.15

آيت‌الله حکيم نيز بر زيارت مسجد سهله مواظبت داشتند و هميشه فرزندان و افراد ديگر خانواده‌اش را به زيارت و توقّف لحظاتي، هر چند اندک در اين مسجد، تشويق مي‌کرد. سعي مرحوم آيت‌الله سيّد محسن حکيم بر اين بود که اين منطقه را به بهانه‌ها و مناسبت‌هاي مختلف آباد گرداند. بازسازي مسجد «زيد» و «صعصعه» که در کنار مسجد سهله قرار گرفته، نمونه‌اي از فعّاليت‌هاي مرحوم سيّد محسن حکيم مي‌باشد.

در شرح حال محقّق بزرگ، آيت‌الله شيخ آقا بزرگ تهراني آمده است که ايشان از «نجف» تا مسجد سهله را که تقريباً در فاصلة ده کيلومتري آن قرار دارد، در شب چهارشنبة هر هفته به مدّت چهل شب، پياده مي‌رفت. 16

از جمله ملازمان مسجد مقدّس سهله، حضرت آيت‌الله العظمي سيّد محمّدعلي حکيم و فرزندان مکرّمشان مي‌باشند که در رأس فرزندانشان، مرجع بزرگ، آيت‌الله سيّد محمّدسعيد حکيم است که به‌طور جدّي در نوسازي و تعمير مسجد سهله دخيل مي‌باشد.17

مرحوم آيت‌الله سيّد جمال‌الدّين گلپايگاني نيز بسيار به مسجد سهله مي‌رفت و بسيار هم در مسجد توقّف مي‌نمود و حتّي شب را در مسجد بيتوته مي‌کرد. او در اين شيوه، پیرو سلوک استادش شيخ علي محمّد نجف‌آبادي در آداب زيارت مسجد سهله بود.

آيت‌الله گلپايگاني در يکي از زيارت‌هايش، به‌طور اتّفاقي با آيت‌الله سيّد احمد کربلائي مسجد سهله را زيارت مي‌کند؛ آن هم درحالي‌که سيّد احمد مشغول خواندن زيارت مقام مهدي(عج) بود و چنان مناجاتي مي‌کرد که باعث جذب آيت‌الله گلپايگاني به مرحوم سيّد احمد مي‌شود. 18

آيت‌الله خوئي نيز بر رفتن به مسجد سهله در شب چهارشنبة هر هفته مواظبت مي‌کرد و در آنجا يک تا يک ‌و نيم ساعت درنگ کرده، دعا مي‌نمود و نماز مي‌خواند و بر انجام اين کار اهتمام بسيار داشت.19

دربارة آيت‌الله سيّد عبدالأعلي سبزواري نيز نقل شده است که به زيارت مسجد سهله در شب‌هاي چهارشنبه ملتزم بود. همچنين نقل شده که ايشان در يکي از سال‌هاي عمر شريفش دچار بيماري قلبي شده بود و متولّي رسيدگي پزشکي به ايشان، دکتري به نام موسي اَسَدي بود که علّامه سيّد محمّد کلانتر او را در آن روزها براي مداواي آيت‌الله سبزواري آورده بود. پزشک مي‌خواست که آيت‌الله سبزواري به علّت وضعيّت اضطراريشان به بيمارستان منتقل شوند؛ ولي مرحوم سبزواري اين پيشنهاد را رد نمود؛ چون مي‌دانست راه حلّ بهتري براي شفاي سريع‌تر دارد و آن دعا کردن و توسّل به امام صادق(ع) بود. از اين‌رو آيت‌الله سبزواري نذر کرد که اگر خدا او را از اين بيماري شفا دهد، يک دورة کامل فقهي از احکام شريعت مقدّس بنويسد. در همان شب از خواب برمي‌خيزد و بدون اينکه از درد و رنج بيماري‌اش شکوه‌اي کند و به ‌رغم اصرار خانواده‌اش به ماندن در خانه، نيمه‌شب عزم رفتن به مسجد سهله مي‌کند.

وقتي روز بعد، پزشک ايشان را معاينه مي‌کند، با شگفتي تمام مي‌بيند که بيماري از وجود ايشان رخت بربسته و کاملاً شفا يافته است و اين، واقعه‌اي خارق‌العادّه بود. اين‌گونه بود که مرحوم سبزواري به ‌واسطة وفاي به نذري که کرده بود، شروع به نوشتن يك دورة بزرگ فقهي و استدلالي در سي جلد نمود و آن را «مهذّب الاحکام في بيان الحلال و الحرام» نام نهاد که اين کتاب از جمله موسوعه‌هاي فقهي جديد مي‌باشد. سيّد حسين فرزند مرحوم آيت‌الله سبزواري، دربارة پدر بزرگوارش چنين مي‌گويد:

زماني که نيروهاي رژيم سابق به شهر نجف اشرف حمله کردند و شهر را با موشک‌هاي زمين به زمين بمباران نمودند و مردم به بيرون شهر فرار کردند، پدرم در مسجد سهله بود. به مسجد رفتم تا از حال ايشان جويا شوم و از ترس سلطه و هجمة نيروهاي رژيم سعي کردم که ايشان را قانع کرده و از مسجد خارج و به بيرون شهر ببرم. ايشان از من پرسيدند: مردم دارند از نجف بيرون مي‌روند؟ گفتم: بله. به خاطر شدّت حملات بيرون رفته‌اند. پدرم در جواب فرمود: اگر مردم از ولايت اميرالمؤمنين امام علي(ع) بر اين شهر آگاه بودند، حتّي از يک وجب از آن عقب‌نشيني و فرار نمي‌کردند. پس پدرم پيشنهاد من براي به خروج از شهر را رد کرد و اصرار نمود که در مسجد سهله بماند.

مرحوم آيت‌الله سيّد عبدالکريم کشميري از مرحوم آيت‌الله سيّد علي قاضي نقل مي‌کند که ايشان معتقد بود رفتن به مسجد سهله در روز جمعه خوب است؛20 همان‌گونه که علّامه سيّد محمّدحسين طباطبائي(ره) دربارة ايشان چنين مي‌گويد: