مریم ضمانتی یار
پيرمرد دست‌هاي چروكيده‌اش را به هم حلقه كرد. لحاف را روي شانه‌هايش كشيد. حيدر شرمنده از سرمايي كه تا مغز استخوان پدر پيرش را مي‌لرزاند، كنار او زير كرسي نشست. از فكر كرسي بدون گرما و آتش، تمام تنش از سرما مي‌لرزيد، پيرمرد سرفة خشكي كرد و خودش را به حيدر نزديك كرد و گفت:
توي اين سرماي استخوان سوز، مدرسة تعطيل، موندي كه چي بشه؟
حيدر كه از سر شب تا به حال صد بار اين سؤال شماتت‌بار را شنيده بود و برايش جوابي نداشت، اين بار صبرش تمام شد:
قربون پدرم برم، خودت كه مي‌بيني! پنجاه روزه كه مردم اصفهان آفتاب رو نديدن. اون‌قدر برف باريده كه نهرهاي آب يخ بستن. چه كار كنم؟
ـ خُب قبل از اينكه وضع اين‌قدر خراب بشه، راه مي‌افتادي. تو تمام مدرسه به غير از اون طلبة جوون كه تو حجره‌اش خوابيده، هيچ كس نيست.
حيدر لحاف را بيشتر دور خودش پيچيد و گفت:
هر روز اميدمون اين بود كه فردا شايد هوا آفتابي بشه، يا حدّاقل برف بند بياد. كي مي‌دونست پنجاه روز برف قطع نمي‌شه. بدبختي ما هم، اينه كه اين نهر از كنار حجرة ما رد مي‌شه و يخ بسته. خيلي خطرناكه.
خجالت كشيد بگويد كه ديگر پولي هم برايش نمانده است.
پيرمرد در حالي كه چانه‌اش از سرما مي‌لرزيد، گفت:
باور كن حيدر، اگر التماس‌هاي مادرت نبود، هرگز اين راه پر زحمت رو تو اين سرما، طي نمي‌كردم. بس كه دلواپس تو بود، با اين همه رنج و عذاب اومدم كه تو رو با خودم به خونه ببرم، حالا اين‌طور اسير برف و بوران شدم. كاش لااقل حجره‌ات يه ذرّه آتش و گرما داشت.
ـ هر چه خاكه ذغال بوده، تموم شده. چه كار كنم؟ خادم مدرسه هم سر شبي از سرما مدرسه رو بست و رفت.
با همة توضيحاتي كه حيدر مي‌داد، شكايت پيرمرد تمامي نداشت، سرما او را بيشتر از حيدر آزار مي‌داد.
مقاومتش خيلي كمتر از او بود و سنّ و سال و بنيّة ضعيفش، او را در برابر سرما كم‌طاقت كرده بود. حيدر امّا شرمسار و ناچار، سرش را زير لحاف كرد. از شدّت سرما دندان‌هايش به هم مي‌خورد و نمي‌دانست شب بلند زمستاني را چطور بدون خاكه زغال و آتش به صبح برساند. پشيمان از ماندن در مدرسه و آشفته از رنج پدرش كه مهمان او شده بود، درمانده، سردي اشك را روي گونه‌هايش حس كرد. تصوّر اينكه پيرمرد در آن سرما، در حجرة كوچك او ذات الريّه كند و ... از اين فكر وحشت كرد و لبش را به دندان گرفت.
پيرمرد دوباره با صدايي كه از سرما و التماس مي‌لرزيد، گفت:
حيدر تو كه نمي‌خواهي همين طور زير اين كرسي بدون آتش كز كني، فكري بكن.
حيدر سرش را از زير لحاف بيرون آورد. پدر از ديدن چشمان مرطوب حيدر خجالت كشيد.
حيدر آهسته ناليد:
چه كاري از دستم ساخته است؟ پاي آدم تا زانو تو برف فرو مي‌ره. با اين پنجاه روز برف بي‌سابقه تو شهر، براي كي هيزم و خاكه زغال مونده كه برم طلب كنم. مدرسه هم كه تعطيل شده...
پيرمرد وحشت كرد:
يعني راهي نيست؟ بايد منتظر بمونيم تا از سرما يخ بزنيم و بميريم؟ حيدر! حيدر! مادرت... مادرت چي؟ تو روستا وضع از اينجا بدتره. پيرزن تنها، تو اين سرما دلواپس من و تو...
حيدر بي‌اختيار بلند شد. پوستيني دور خودش گرفت و كنار پنجره
رفت. زير نور چراغ برق كوچه، بارش شديد برف را كه ديد بيشتر نگران شد، اگر تمام شب همين طور مي‌باريد ... فكر كرد:
فردا هر طور شده از اينجا مي‌ريم.
پيرمرد متوجّه سوسو زدن چراغ فانوس شد. مدرسه هنوز برق نداشت و حجره‌ها با چراغ نفتي روشن مي‌شدند. دل حيدر از سوسو زدن چراغ لرزيد. نفت آن هم رو به اتمام بود. پدر ناليد:
پسر تو ديگه كي هستي؟ نفت هم تموم كردي؟
ـ چه كار كنم؟... امروز صبح رفتم بخرم، گيرم نيومد. قحطي نفت و خاكه زغاله با اين برف و سرماي طولاني.
پيرمرد حس كرد تحمّل اين يكي را ديگر ندارد. حيدر كنار او نشست و گفت:
نماز كه خونديم، شامم كه خورديم. حالا تاريك باشه، چي مي‌شه؟ مي‌خوابيم، فردا خدا بزرگه.
پيرمرد ناله كرد: كي با اين سرما خوابش مي‌بره؟
ـ چه كار كنم؟ اين وقت شب تو اين تاريكي و برف... بدون يه قرون پول...
چراغ با آخرين رمق در برابر تاريكي مقاومت مي‌كرد؛ امّا بالأخره آخرين قطرات نفتش تمام شد و خاموش شد.
پيرمرد انگار كه از تاريكي اتاق ترسيده باشد، كز كرد. پشيمان از اين سفر اجباري به اصفهان و «مدرسة باقريّه» كه حيدر آنجا درس مي‌خواند، چشمانش را بست؛ امّا مي‌دانست در آن سرما به خواب نمي‌رود.
حيدر با خاموش شدن آخرين پرتوي نور اتاق حس كرد در تاريكي راحت‌تر مي‌تواند گريه كند. از شدّت سرما و شرمندگي پيرمرد، سرش را زير لحاف برد و اشك ريخت:
ـ خدايا! اگر امشب پدرم از سرما تلف بشه؟ مي‌دوني دستم از همه جا كوتاهه. شب بلند زمستون... يا صاحب الزّمان!
مي‌دوني كاري از دستم ساخته نيست. خودت راه نجاتي نشونم بده آقا! ...
شب از نيمه گذشته بود. سرما در آخرين درجه بيداد مي‌كرد و ديگر رمقي براي شكوه و شكايت هم در پيرمرد نمانده بود. حيدر آن‌قدر آشفته بود و گريه كرده بود كه حال خودش را نمي‌فهميد. شب‌هاي زيادي را به سختي گذرانده بود؛ امّا حالا با اين حضور پدر و رنجي كه مي‌برد توان تحمّل يك شب ديگر را از او گرفته بود.
از شدّت سرما خواب از چشم هر دوي آنها رفته بود كه ناگهان صداي درِ مدرسه دلِ حيدر را از جا كند.
كسي محكم در را مي‌كوبيد. حيدر اوّل اعتنايي نكرد. تصوّر بيرون رفتن از زير لحاف و پوستين در آن برف نيمه شب وحشت‌زده‌اش كرد. پدر پرسيد:
كي مي‌تونه باشه؟
ـ نمي‌دونم. خدا مي‌دونه نصف شبي كيه.
ـ هر كي هست باشه! مي‌بينه كسي جواب نمي‌ده مي‌ره دنبال كارش. ما كه نمي‌تونيم كمكش كنيم.
حيدر از شنيدن صداي محكم در نيم‌خيز شد: هر چي باشه ما يه سرپناه كه داريم. شايد راه گم كرده.
بلند شد و منتظر اعتراض پدر نماند. پوستين را به دور خودش پيچيد و در حجره را به زحمت باز كرد. برف پشت در را پر كرده بود. به زحمت در را هل داد و با كنار رفتن مقداري از انبوه برف كه پشت در متراكم شده بود، به سختي پا به حياط گذاشت و خودش را به دالان مدرسه رساند. صدا زد: كيه؟ اين وقت شب كسي در مدرسه نيست.
صدايي از پشت در گفت: شيخ حيدر علي مدرّس. شما را مي‌خواهم.
حيدر جا خورد. بدنش لرزيد و با خودش گفت:
اين وقت شب. مهمون آشنا؟ اون هم كسي كه منو از پشت در مي‌‌شناسه؟ با اين وضعي كه من دارم، باعث شرمندگي و خجالته. حالا چه كار كنم؟
ناخواسته سعي كرد عذري بياورد تا مهمان از راه رسيده برگردد، گفت:
خادم مدرسه در رو بسته و رفته. من هم نمي‌تونم بازش كنم.
جوان پشت در گفت: بيا از سوراخ بالاي در اين چاقو را بگير و در را باز كن.
حيدر جا خورد. اين نوع در باز كردن بدون كليد، به جز دو سه نفر از طلّاب، از همه پنهان بود. چاقو را گرفت و در را باز كرد. نگاهش به چراغ برق جلوي مدرسه افتاد كه خاموش شده بود. اگر چه سرشب روشنايي آن را از پشت پنجره ديده بود. با وجود خاموشي چراغ
برق، كوچه كاملاً روشن بود و حيدر در آن لحظه متوجّه منبع و علّت اين روشنايي نشد. در را كه باز كرد جواني را پشت در ديد كه كلاهي بر سر داشت و شال پشمي دور گردنش پيچيده بود و لباس پشمي قهوه‌اي به تن داشت با دستكش چرمي و پاهايش را هم با مچ‌بند، بسته بود.
حيدر سلام كرد، جوان با خوش‌رويي جواب سلامش را داد. حيدر دقّت كرد او را بشناسد و بداند نامش را از كجا مي‌داند. جوان دستش را جلو آورد. تعداد زيادي سكّة دو قراني جديد در دستش بود كه مي‌توانست مخارج ماه‌هاي آيندة حيدر باشد. آنها را در دست او گذاشت و چاقو را گرفت و گفت: فردا صبح خاكه ذغال هم براي شما مي‌آوريم. اعتقاد شما بايد بيش از اينها باشد. به پدرتان هم بگوييد اين‌قدر شكايت نكن. ما بي‌صاحب نيستيم.
حيدر از شنيدن كلام جوان احساس آرامش عجيبي كرد. گفت:
حالا بفرمايين تو. پدرم تقصيري نداره. وسيلة گرم كننده ندارم. حتّي نفت چراغم تموم شده. حجره خيلي سرده، تاريك هم شده.
جوان فرمود:
شمع گچي بالاي طاقچة حجره هست آن را روشن كنيد. خاكه زغال هم مي‌رسد.
حيدر پرسيد: آقا اين پول براي چي هست؟
جوان گفت: مال شماست. خرج كنيد.
حيدر كه كاملاً سرما را فراموش كرده بود و با آرامش ايستاده بود، گفت:
بفرمايين تو. جوان كه پيدا بود براي رفتن عجله دارد، خداحافظي كرد و حيدر در را كه بست يادش آمد اسم او را نپرسيده، دوباره در را باز كرد؛ امّا به جاي آن روشنايي زمان حضور آن جوان، تاريكي دوباره بر كوچه سايه انداخته بود و هيچ نشاني از جوان نبود. اثري از جاي پا هم نبود. كسي كه اين همه مدّت روي برف ايستاده باشد، بايد آثار پايش روي برف ديده مي‌شد؛ امّا انگار كه برف نبود و جلوي در مدرسه سنگ فرش بود كه ردّ پا و رفت و آمدي بر آن نقش نبسته بود. پدر كه ديد حيدر دير كرده با وحشت و اضطراب صدا زد:
حيدر! بيا تو يخ مي‌زني. هر كس مي‌خواهد باشه... بيا تو... .
حيدر نااميد از ديدن دوبارة آن جوان، در را بست و بي‌آنكه ديگر احساس سرما كند، با آرامش به حجره برگشت.
پيرمرد لب به اعتراض گشود:
تو اين هواي برفي كه زبون به لب و دهن يخ مي‌زنه، با كي اين‌قدر حرف مي‌زدي؟
حيدر بدون اينكه حرفي بزند، به سراغ طاقچه رفت. شمع گچي را ديد. يادش آمد دو سال قبل، آن را آنجا گذاشته بود و به كلّي فراموش كرده بود. آن را آورد و روشن كرد. نور شمع به حجره روشني داد.
پيرمرد متعجّب نيم‌خيز شد و وقتي حيدر يك مشت سكّة نو را روي كرسي ريخت، چشمان كم‌فروغ پيرمرد برقي زد:
اينها چيه؟ اين شمع تا حالا كجا بود؟ كي دم در بود؟...
حيدر به آرامي همة قصّه را براي پدر گفت؛ در حالي كه اشك تمام صورتش را خيس كرده بود. پيرمرد متعجّب به حيدر خيره شد:
اسمت رو مي‌دونست! از حال ما خبر داشت! جاي شمعي كه دو سال قبل گذاشته بودي ... حيدر اون جوون...
در خودش احساس نشاط و گرما كرد. به شتاب بلند شد و به طرف در حياط مدرسه دويد و جاي پاي حيدر را اين طرف در ديد؛ ولي در آن طرف در، در كوچه هيچ ردّ پايي نبود.
به حجره برگشت. او هم با وجود همان شعلة كوچك شمع، احساس گرما مي‌كرد. هر دو تا صبح بيدار بودند و مجذوب آنچه پيش آمده بود ... هنوز با همان حال خوشي كه داشتند در پرتوي نور گرمابخش شمع به تعقيب نماز صبح مشغول بودند كه دوباره در زدند. اين بار جوان ديگري براي همة طلّاب مدرسه و تمام زمستان خاكه ذغال آورده بود. ذغالي كه تا پايان زمستان براي تمام مدرسه كافي بود. جوان كه رفت حيدر بلند بلند گريه كرد و صدايي در گوشش طنين انداخت:
به پدرتان بگوييد... ما بي‌صاحب نيستيم... .
با نگاهي به كتاب: «بركات حضرت وليّ عصر يا عبقريّ الحسان، حاج شيخ علي اكبر نهاوندي.