سفر به بحرین

غلامرضا گلی زواره

ياقوت حموي در قرن هفتم هجري قمري دربارة اهل بحرين نوشته است: اهالي بحرين در نزديكي عمّان و برضدّ خوارج عمّان مي‌باشند، مذهب خويش را پنهان نمي‌نمايند و هراسي از كسي ندارند و تمام ساكنان آن شيعه‌اند و اگر غير شيعي در آن ديده شود، غريبه است.1

در دهه‌هاي اخير نيز از 98% سكنة مسلمان بحرين، بنابر منابع مختلف، بين 65 تا 85% شيعه بودند كه اكثراً دوازده ‌امامي و اندكي هم پيروان شيخ احمد احسايي مي‌باشند. به رغم اينكه اكثريت اهالي بحرين شيعه‌اند، در قرون اخير غالباً در نقاط دور افتاده و روستايي ساكنند؛ ضمن اينكه حضورشان در نظام اداري و سياسي كم‌رنگ و ناچيز است و اقليّت سنّي بر اين جمع مظلوم حكومت مي‌كنند؛ حكمراناني كه از عدالت، انصاف و حق‌محوري، بسيار فاصله دارند.1

رژيم حاكم، علاوه بر اينكه شيعيان را به صورت فيزيكي سركوب مي‌كند، آنان را دستگير و روانة زندان مي‌نمايد و شديدترين فشارها و تنگناها را برايشان به وجود مي‌آورد و آنان را از امنيت اجتماعي، آزادي‌هاي قانوني و كرامت‌هاي انساني محروم كرده، از راه‌هاي گوناگون، تهاجم فرهنگي سنگين و گسترده‌اي را عليه آنان ترتيب داده است. به مدارس، فقه سنّي را تحميل كرده‌اند، به جنگ‌هاي فرقه‌اي و تفرقه‌افكني بين جوامع سنّي و شيعه دامن مي‌زنند، به ميراث فرهنگي و علمي شيعه دست‌اندازي مي‌كنند و موقوفات شيعيان را در اختيار گرفته‌اند، مساجد، حسينيّه‌ها و كتابخانه‌هاي شيعه را تخريب يا طعمة حريق قرار مي‌دهند، در عقايد و افكار آنان شبهه‌افكني مي‌كنند و تلاش مي‌نمايند فرهنگ و آدابي را به اهالي شيعه تحميل كنند كه با موازين اعتقادي آنان مغايرت دارد، دولت سنّي‌مذهب مي‌كوشد شيعيان را از نظر كمّي، كمتر از ميزان واقعي جلوه دهد و فرهنگ و هنجارهاي آنان را عقب‌افتاده و ضعيف قلمداد كند.2

در گذشته، بحرين همچون «احساء» از مراكز سنّتي شيعه به حساب مي‌آمد؛ امّا با نقشه‌هايي كه استعمارگران با تباني حكّام منطقه كشيدند، اين مركزيت، از دست رفته و در عوض تدريجاً جامعة شيعه به حاشيه كشانده شده‌اند و به لحاظ امكانات رفاهي، خدماتي و ارتباطي، از اقلّيت سنّي عقب افتاده‌ترند. اوج‌گيري انقلاب اسلامي در «ايران»، هراسي در خاندان «آل خليفه» افكند كه باعث گرديد فشار بر شيعيان را تشديد كند. حمايت رژيم حاكم بر بحرين از بعثي‌ها در جنگ با ايران و تأييد تلويحي اعدام برخي از برجسته‌ترين رهبران شيعة عراق از جانب حاكمان آل خليفه، شكاف بين شيعيان و دولت مركزي را افزايش داده است.4

اين فشارها بر مردم بحرين به اين علّت وارد مي‌شود كه آنها از صدر اسلام خواسته‌اند ارادت خود را به پيامبر اكرم(ص) و اهل بيت(ع) او نشان دهند و پيرو و پايبند تشيّع علوي كه مولود طبيعي اسلام راستين است، باشند.

دربارة تقوا، زهد و پارسايي اهل بحرين در منابع تاريخي نكات جالبي آمده و معروف است كه آنان افرادي مهذّب و ملتزم در امور شرعي بوده‌اند. مرحوم شيخ علي بلادي (متوفّي 1340 ه‍ .ق.) مي‌گويد:

مردم بحرين توجّه خاصّي به واجبات و تعظيم شعائر مذهبي دارند و استعداد فوق‌العادّه‌اي به ترويج شرع و شريعت از خود نشان مي‌دهند و به انجام كارهاي مستحبّي ستايش گرديده‌اند و به محرّمات و منكراتي كه در اكثر بلاد شايع و آشكار است، به هيچ وجه تظاهر و تجاهر ندارند و هر كس به اين سرزمين مسافرت نمايد و با ديدة انصاف، رفتار و كردار مردم را ملاحظه كند، صحّت گفتار ما را درك مي‌كند.5

وي در جاي ديگر خاطرنشان مي‌سازد: برخي موثّقين برايم نقل كرده‌اند در نزد بازرگانان بحرين معمول و متداول بوده چنانچه خدمه‌اي از خواندن نماز شب غفلت مي‌كرد و براي اقامة اين مستحبّ غفلت مي‌نمود و بيدار نمي‌شد، صبح كه به بازار مي‌آمد، از پذيرش او امتناع مي‌كرد و چون همسايگان مي‌گفتند: او خادم خوبي است و جز نيكي از او نديده‌ايم، مي‌‌گفت: نماز شب نمي‌خواند و خوف آن دارم اين وضع برايش عادت گردد و ديگر افراد خانواده از او پيروي كنند. به پاس اين سنّت‌هاي ستوده و دقّت در انجام واجبات و اهتمام در مستحبّات، بحرين را «دارالمؤمنين» خوانده‌اند.

مطلوب‌ بودن شرايط آب و هوايي، رونق اقتصادي، هم‌بستگي و انسجام اسلامي، پيوستگي فرهنگي و اجتماعي، فضاي امن، آرام و مناسبي را براي شكوفايي علمي و فكري در بحرين مهيّا ساخت و رفته‌رفته اجتماعي از علما، روحانيان، اديبان و دانشوران در اين سرزمين شكل گرفت. عالمان بحريني علاوه بر مقامات علمي و

توانايي‌هاي فكري، در زهد، پارسايي و پرهيزگاري نيز زبانزد بودند. مرحوم بلادي نوشته است:

گاهي در مسجد «ذي ‌منارتين» كه مجلس ترحيمي براي يكي از بزرگان منعقد مي‌گرديد، متجاوز از سيصد نفر دانشمند و اديب در آن حضور مي‌يافتند. در مواقعي كه علما در مسجد يا محفلي ديگر اجتماع كرده‌ بودند و كسي مي‌آمد سؤالي را از عالمي مي‌پرسيد، او از روي فروتني وي را به عالم مجاور خويش ارجاع مي‌داد. آن دانشور نيز اظهار تواضع مي‌كرد و ايشان را به عالمي ديگر معرفي مي‌نمود. او همچنان از روي شكسته نفسي از جواب اهتراز مي‌جست. اين وضع ادامه مي‌يافت تا آنكه سؤال‌كننده نزد عالم مورد نظرش مي‌آمد و پاسخ خويش را دريافت مي‌كرد.

مردم وقتي مشاهده مي‌كردند علمايشان علم و عمل، تزكيّه و تعليم و فضل و فضيلت را با يكديگر توأم ساخته‌اند، مي‌كوشيدند از زندگي، كردار و رفتار آنان درس بياموزند و اين آموخته‌هاي گران‌قدر را در زندگي فردي و اجتماعي خود پياده سازند. متأسّفانه تندبادهاي مسموم و سيلاب‌هاي فساد و هوس، اين بوستان معطّر و گلستان معرفت و معنويت را دچار پژمردگي نمود.

حوادث ناگوار سياسي، اجتماعي، طبيعي و اقليمي، پي‌درپي به وقوع پيوست و اين ناگواري، علما و معاريف را نگران ساخت و موجب گرديد محافل علمي و فرهنگي دچار ركود گردند و كارواني از فرزانگان بحرين اين ديار را ترك كرده و سرزمين‌هاي ديگر را براي اقامت خود برگزينند.6

ابن بطوطه، سيّاح مسلمان اهل «مراكش» در رحلة خود، دربارة «قطيف» يكي از نواحي بحرين كهن، نوشته است:

شهري است بزرگ و نيكو و داراي نخل‌هاي فراوان. طوايفي از اعراب در آن سكونت دارند كه جزو شيعيان مي‌باشند و در اين باره تقيّه ندارند؛ بلكه تظاهر هم مي‌كنند؛ چنان كه مؤذّن در اذان خود بعد از شهادتين «اشهدان لااله‌الاّ الله»، «أشهد أنّ محمّداً رسول ‌الله»، «أشهد أنّ عليّاً وليّ الله» و بعد از «حيّ علي الصّلاة و حيّ علي الفلاح»، «حيّ علي خير العمل» و بعد از تكبير آخر اضافه مي‌كنند: «مُحَمَّد وَ عَليٌ خَيْرَ البَشَرْ مِنْ خالِفَها فَقَدْ كفر؛ محمّد و علي بهترين بشرها هستند. هر كس با آنان مخالفت كند، كافر است.»7

مساجد، حسينيّه‌هاي متعدّد و حوزه‌هاي علميّه از جلوه‌هاي بارز تشيّع در بحرين است. حسينيّه‌ها كه «ماتم» ناميده مي‌شوند، محلّ تجمّع شيعيان، به خصوص در دهة محرّم، روز عاشوراي حسيني و در مناسبت‌هاي مربوط به اعياد مذهبي، سال روز ولادت معصومين و شهادت آنان مي‌باشد. سيّد حسن امين در كتاب «دائرة ‌المعارف الاسلامية الشيعة»، آماري مربوط به حدود نيم قرن قبل ارائه مي‌دهد كه تعداد حسينيّه‌هاي شهر «منامه» را چهل فقره (اعم از مردانه و زنانه) ياد كرده، شهر «المحرق» نيز در اين زمان بيش از ده حسينيّة زنانه و مردانه داشته است؛ امّا در بحرين، شهرهاي ديگر، شهرك و روستاها نيز حسينيّه‌هاي متعددّي دارند كه در بعضي محلّه‌ها چندين حسينيّه ديده مي‌شود. بر اساس گزارش كاردار سفارت جمهوري اسلامي ايران در بحرين و منابع مستند ديگر در حدود 3000 باب حسينيّة بزرگ و كوچك در اين كشور وجود دارد كه برخي از آنها در واقع بخشي از خانة مسكوني شيعيان است كه وقف اين مكان شده است؛ ولي مي‌توان گفت تعداد حسينيّه‌هاي بزرگ و رسمي به 500 واحد، بالغ مي‌گردد. مراسم عاشورا و

شهادت مظلومانة حضرت اباعبدالله الحسين(ع) و ياران باوفايش در بحرين شور و حال خاصّي دارد. از ابتداي محرّم، تمامي حسينيّه‌ها يكپارچه سياه‌پوش مي‌شود و شعارهاي عاشورايي و پرچم‌هاي سياه در خارج از محدودة اين مكان‌ها نيز نصب مي‌گردد روزها و شب‌هاي هفتم، هشتم، نهم و دهم محرّم مراسم سينه‌زني و زنجيرزني برگزار مي‌شود. مراسم تعزيه‌خواني نيز هنوز در مناطقي از بحرين رواج دارد. پيشاپيش دسته‌هاي سينه‌زني پرچم‌هاي سياه و شعارهاي عاشورا و بعضاً اسب‌هاي سياه‌پوش به عنوان نمادي از ذوالجناح امام به حركت در مي‌آيند. بعضي از دسته‌هاي سينه‌زني به نواختن سنج، طبل و شيپورزني اقدام مي‌كنند.

اطعام عمومي و توزيع شربت در اين چند روز به صورت گسترده‌اي صورت مي‌گيرد. قاطبة شيعيان در عزاداري‌ها حضوري فعّال دارند. عجمي يا افراد ايراني الاصل در حسينيّه‌هاي خود به سبك ايراني و با زبان فارسي سوگواري مي‌كنند كه از جلوه‌هاي بارز آن سينه‌زني است. شيعيان هندي و پاكستاني نيز جداگانه مراسم عزاداري دارند كه از سنّت‌هاي ويژة خودشان پيروي مي‌كنند و دسته‌هاي سينه‌زني آنان در ادامة دسته‌هاي سينه‌زن بحريني حركت مي‌كنند. حسينيّه‌ها غالباً در تمام ماه‌هاي محرّم و صفر فعّالند و در آنها روضه‌خواني هم صورت مي‌گيرد. روزهاي تاسوعا و عاشورا تعطيل رسمي است. اگرچه دولت بحرين ممانعتي براي اقامة‌ مراسم عاشورا ايجاد نكرده؛ ولي در چند سال اخير به دليل تأثيرپذيري شيعيان از حماسة عاشورا و افزايش انگيزه و تحرّك آنان براي حضور در فعّاليت‌هاي سياسي و اجتماعي، ظلم‌ستيز و عدالت‌خواهي، نيروهاي امنيّتي و انتظامي به مراسم محرّم حسّاس گرديده و شديداً دسته‌هاي عزادار را كنترل مي‌كنند كه مبادا شور حسيني، منجر به حماسه‌هايي گردد و بساط استبدادي آنان را برچيند.

برادران اهل سنّت بحرين مزاحمت و مخالفتي با برگزاري اين نمايش پرشكوه شيعه ندارند؛ بلكه با آنها رفتاري احترام‌آميز دارند. حماسة حسيني در سنوات اخير در بحرين ابعاد وسيع‌تر و معنادارتري يافته و مردم، خصوصاً نسل جوان، از مدرسة عاشورا درس مقاومت، فداكاري و حماسه فرا مي‌‌گيرند و همه ساله عمق و ارزش اين قيام باشكوه را بيشتر درك كرده و مي‌كوشند موضع‌گيري‌هاي اجتماعي و سياسي آن را بروز دهند.8

نقش حسينيّه‌ها تنها به ايّام محرّم و صفر محدود نمي‌گردد و هم‌اكنون حسينيّه‌ها تريبون‌هاي فرهنگي هستند كه در طول تمام سال مشغول تنوير افكار عموم هستند. به عنوان مثال در ماه‌هاي ديگر، به ويژه ايّام رمضان المبارك تشكّل‌هاي مختلف شيعه، سلسله‌ جلسات سخنراني، دوره‌هاي فرهنگي، همايش‌ها و كنگره‌هايي در اين مكان‌ها ترتيب مي‌دهند؛ حتّي جوانان، مراسم ازدواج خود را در حسينيّه‌ برگزار مي‌كنند و در واقع شادي‌ها و زندگي مشترك خويش را با حماسة حسيني پيوند مي‌زنند.

مساجد شيعيان كه 260 باب از آنها در اوقاف بحرين به ثبت رسيده است، علاوه بر برنامه‌هاي عبادي و اقامة فرايض، كانون‌هاي مهمّي براي تقويت بنيّة اعتقادي نوجوانان و جوانان مي‌باشند؛ اگرچه در مدارس رسمي، تعاليم اهل سنّت آموزش داده مي‌شود؛ ولي شيعيان، در حسينيّه‌ها و مساجد، مسائل فقهي، شرعي و اعتقادي را آموزش مي‌دهند و حتّي براي كودكان 4 و 5 ساله برنامه دارند. هر گروه سنّي در كلاس‌هاي ويژه حضور مي‌يابند تا مسائل مناسب خود را فرا گيرند. حوزه‌هاي علميّه در فرهنگ‌سازي نقش مهمّي دارند و فعّاليت‌هاي آنان به آموزش‌هاي مرسوم مقدّمات، سطح و خارج منحصر نمي‌گردد و براي خواهران و برادران، كلاس‌هاي آموزنده‌اي دارند. جشن تكليف دختران و پسران در بحرين با آداب ويژه‌اي برگزار مي‌شود. برخي مساجد و حسينيّه‌ها موقوفات و ساختمان‌هايي را در اختيار دارند كه مخارج خود را از طريق آنها تأمين مي‌كنند؛ ولي اكثر اين اماكن عبادي و فرهنگي از چنين امكاناتي برخوردار نمي‌باشند و از طريق هدايا، نذورات و كمك‌هاي مردمي تأمين مي‌شوند. دولت مركزي براي امور اوقاف دو اداره تأسيس كرده است:

«دائرة ‌الاوقاف السنّية» كه مربوط به اهل تسنّن است و «دائرة الاوقاف الجعفريـّة» كه دومي بر خلاف اوّلي، از امكانات و توانايي مالي خوبي برخوردار است؛ ولي متأسّفانه درآمدهاي اوقاف شيعه كمتر به دست علما و مردم مي‌رسد. دولت هم ميزان اين سرمايه‌ها را اعلام نمي‌كند.

همچنين بحريني‌ها در شهر مقدّس«قم»، «الحسينيّة البحرانيّة» دارند. اخيراً ساختماني چند طبقه براي طلّاب ساخته‌اند كه در زيرزمين آن «حسينيّة الزهرا(ع)» استقرار يافته است.

تعداد طلّاب بحريني در حوزة علميّة قم حدوداً به يكصد نفر بالغ مي‌گردند. تعدادي طلبة بحريني نيز در «نجف» درس مي‌خوانند.

تشكّل‌هاي فرهنگي، ترويجي

در بحرين، تشكّل‌هاي گوناگون فرهنگي فعّاليت دارند و در اجراي برنامه با يكديگر، هماهنگي‌ها و همكاري‌هايي دارند. در رأس اين جمعيت فرهنگي، عالم و روحاني يا شخص مؤمن و با سابقة خوب قرارگرفته‌اند. غالباً انتخاب اين افراد از تشكيل مجامع عمومي و گزينش‌هاي مردمي انجام مي‌شود. حوزه‌هاي علميّه نيز در خصوص ارتقاي سطح روحانياني كه برنامه‌هاي تبليغي، ترويجي و آموزشي دارند، فعّالند؛ ولي جايگاهي كه به صورت كامل‌تر و اساسي‌تر اين وظيفه را عهده‌دار است، «مجلس اسلامي علمايي بحرين» است. هدف اين تشكّل مهم و علمي، حفظ، نگهداري و پشتيباني علماي ديني و تدارك برنامه‌هايي براي هر چه بهتر اجرايي گرديدن مسئوليّت‌هاي آنهاست و نيز دربارة ايجاد ارتباط بين آنان و اقشار گوناگون جامعه طرح‌هايي دارند؛ اگرچه فعّاليت اصلي اين مجلس فرهنگي است؛ ولي با موضع‌گيري‌هاي آنان در عرصه‌هاي سياسي و اجتماعي تعارضي ندارد و در بسياري از موارد، شاهد اظهارنظر و صدور بيانيّه‌هاي سياسي از اين مجلس هستيم. در امور چالش‌ برانگيز و حسّاس نيز وارد عمل مي‌شود. به عنوان مثال، زماني كه بحث تصويب قانون احوال شخصي در دولت بحرين مطرح گرديد، مجلس علمايي، تظاهراتي با حضور يكصد و پنجاه هزار نفر مرد و زن ترتيب داد كه همگي ضدّ اين قانون شعار مي‌دادند و خواهان لغو آن بودند و تاكنون به دليل مخالفت‌ها و اعتراض‌هاي جدّي اين مجلس، دولت در اجرايي نمودن اين قانون، راه به جايي نبرده است. اين مجلس كه حدود شش سال از تأسيس آن مي‌گذرد، به دقّت، مسائل فرهنگي را رصد مي‌كند و با ديگر تشكّل‌ها و جوامع نيز هماهنگي فكري و علمي دارد. هزار نفر عالم و روحاني عضو اين مجمعند و رئيس آن هر چهار سال برگزيده مي‌شود كه در دورة اوّل، رياست آن به عهدة عيسي احمد قاسم و جانشين وي سيّد عبدالله غريفي بود. در دورة جديد، آن دو بزرگوار خود را براي اين امر نامزد نكردند تا فرصتي براي علماي جوان‌تر به وجود آيد. در سال 1388 ه‍ .ق.