موعود در قرآن – قسمت هشتم

سلام بر مظهر آب روان

عبدالرسول هاديان شيرازي

قل ارايتم ان اصبح ماؤكم غورا فمن ياتيكم بماء معين. (1)

بگو: اگر آب [سرزمين] شما فرو رود [و پنهان شود] چه كسي آب روان برايتان مي‏آورد؟

در اين آيه خداوند خطاب به پيامبر اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، مي‏فرمايد: اي محمد! به اين كفار بگو: به من خبر دهيد اين آبي كه خداوند در چشمه‏ها و نهرها براي شما قرار داده تا از منافع آن بهره‏مند شويد، اگر به گونه‏اي در زمين فرو رود كه دسترسي به آن ممكن نباشد، چه كسي است كه شما را به آب جاري رهنمون سازد؟

اين آيه بيانگر مهمترين نعمت و رحمت الهي است كه بر بندگان نازل شده است.

الم تر ان الله انزل من السماء ماء فسلكه ينابيع في الارض ثم يخرج به زرعا مختلفا الوانه... (2)

آيا نديده‏اي كه خداوند از آسمان آبي فرستاد، سپس آن را به چشمه‏هايي در زمين راه داد، آنگاه به وسيله كشتزاري كه رنگهاي آن گوناگون است‏بيرون مي‏آورد.

يكي از آثار اين رحمت الهي، آبهاي زيرزميني است كه با قرار گرفتن آن در چشمه‏ها، چاهها، و قناتها ذخيره‏اي براي بهره برداري از آن در موقع مناسب مي‏شود. خداوند در اين آيه با بيان نقش آبهاي زيرزميني در حيات بخشيدن موجودات زنده، و سؤال از عامل اصلي و رساندن مردم به اين آب، مخاطبان خود را به رجوع به فطرت براي دريافت جواب آن، دعوت مي‏كند تا مردم متوجه شوند كه تنها قدرتي كه در وقت نياز بايد به او رجوع كرد و به او متكي بود، خداي قادر متعال است.

اين ظاهر آيه است كه درك آن براي همه ممكن است؛ اما در باطن آن معاني عميقي نهفته است كه همه كس قدرت فهم آن را ندارند. فهم باطن قرآن مخصوص معصومان و پاكاني است كه به سرچشمه فيض الهي و هدايت رباني رسيده و از كوثر زلال آن سيراب شده‏اند، آنها مي‏توانند ما را از اين پوسته رويين عبور دهند و به مغز و محتوا برسانند.

آب مهمترين عامل زندگي مادي بشر است، اما روح انسان نيز نياز به چشمه‏اي دارد كه او را از كوثر زلال معارف الهي سيراب كند و حيات تازه‏اي در جانش بدمد و او را به اوج كمال برساند. آن سرچشمه هدايت الهي است كه بدون راهنما و «خضر راه‏» رسيدن به آن ممكن نيست.

قطع اين مرحله بي همرهي خضر مكن ظلمات است‏بترس از خطر گمراهي (3)

انبيا و اولياي الهي با نور هدايت‏خود براي رهايي مردم از تاريكيها از هيچ تلاش و كوششي دريغ نكرده، و هر كدام همانند سرچشمه‏اي هستند كه با تمام شدن آب آن، دوباره رحمت الهي ريزش مي‏كند و آبهاي جديدي

جايگزين آن مي‏شود، و به همين جهت در زياراتي از امام صادق، عليه‏السلام، خطاب به علي، عليه‏السلام، چنين آمده است:

السلام عليك يا... مظهر الماء المعين (4)

سلام بر تو اي مظهر آب روان!

از امام رضا، عليه‏السلام، درباره اين آيه سؤال شد، حضرت فرمودند: «ماؤكم يعني ابوابكم‏»، كه مراد از آن امامان هستند كه هر كدام ابواب الهي بين او و خلق اويند. (5)

اگر هر كدام از اين درهاي رحمت الهي بسته شود، سرچشمه حيات معنوي انسان بسته مي‏شود، و افراد هوشيار احساس سرگرداني مي‏كنند و براي يافتن راهبري ديگر تلاش مي‏كنند. به همين جهت وقتي علي بن جعفر از برادرش موسي بن جعفر، عليه‏السلام، درباره تاويل اين آيه سؤال كرد، حضرت فرمودند:

اذا فقدتم امامكم فلم تروه فماذا تصنعون؟ (6)

هرگاه امامتان را نيابيد و او را نبينيد چه مي‏كنيد؟

اما خداوند هيچ گاه زمين را خالي از حجت قرار نمي‏دهد و با سپري شدن عمر هر كدام امام ديگري مي‏فرستد، بنابراين امام صادق، عليه‏السلام، در تاويل اين آيه مي‏فرمايند:

اذا غاب امامكم فمن ياتيكم بامام جديد؟ (7)

هرگاه امامتان از شما پنهان شود چه كسي امام جديد برايتان مي‏فرستد؟

با ختم نبوت و سپري شدن حيات امامان معصوم دوران غيبت فرا رسيد. اين دوران همچون آبي است كه براي ذخيره به زمين فرو رود، به اميد روزي كه با فراهم شدن زمينه جامعه براي پذيرش آن، اين ذخيره الهي فوران كند و تشنگان واقعي معرفت را سيراب كند. امام باقر، عليه‏السلام، در تاويل آيه محل بحث مي‏فرمايد:

نزلت في القائم، عليه‏السلام، يقول: ان اصبح امامكم غائبا عنكم لا تدرون اين هو؟ فمن ياتيكم بامام ظاهر ياتيكم باخبار السموات و الارض، و حلال الله و حرامه. ثم قال: و الله ما جاء تاويل هذه الآية و لابد ان يجيي تاويلها. (8)

اين آيه درباره امام قائم، عليه‏السلام، نازل شده است. مي‏گويد: اگر امامتان از شما غايب گردد و ندانيد كجاست چه كسي براي شما امامي مي‏فرستد كه اخبار زمين و آسمان و حلال و حرام خدا را براي شما بياورد، سپس فرمود: سوگند به خدا، تاويل اين آيه نيامده و سرانجام خواهد آمد.

در روايتي است كه عمار از پيامبر اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، سؤال كرد كه مهدي كيست؟ حضرت فرمودند:

اي عمار! خداوند تبارك و تعالي با من پيمان بسته كه از صلب حسين، نه امام بيرون آورد، و نهمين آنها از مردم پنهان مي‏شود، سپس همين آيه را تلاوت كردند و فرمودند: غيبتي طولاني دارد، به گونه‏اي كه گروهي از عقيده‏شان برمي‏گردند وگروه ديگر ثابت قدم مي‏مانند. پس وقتي آخرالزمان شود خروج كند و دنيا را پر از قسط و عدل مي‏كند همانطور كه از ظلم و جور پر شده است. (9)

بنابراين، «ظاهر آيه مربوط به آب جاري است كه مايه حيات موجودات زنده است، و باطن آيه مربوط به وجود امام علم و عدالت جهان گستر اوست كه آن نيز مايه حيات جامعه انساني است.» (10)

اما وجه تشبيه آب به امامان معصوم اين است كه، همانطور كه آب رحمت الهي و مايه حيات مادي انسانهاست و بدون آب نمي‏توان زندگي كرد، امامان معصوم نيز رحمت‏خداوند و وسيله‏اي براي وجود حيات روحاني انسانها و سلامت جامعه‏اند، به همين جهت در حديثي است كه ابو حمزه از امام صادق، عليه‏السلام، سؤال كرد: آيا زمين بدون امام باقي مي‏ماند؟ حضرت فرمودند:

لو بقيت الارض بغير امام لساخت (11)

اگر زمين بدون امام باشد، [اهل] آن را فرو مي‏برد.

آب وسيله‏اي براي زدودن پليديهاي ظاهري است، امامان معصوم نيز وسيله‏اي براي پاك كردن انسانها از پليديهاي دروني و شرك و جهل و گناه‏اند.

آب با فرو رفتن در زمين در

آنجا ذخيره مي‏شود تا با برنامه‏ريزي دقيق موجودات زنده از آن بهره‏مند شوند. حضرت مهدي، عجل‏الله‏تعالي‏فرجه، نيز با غيبت‏خود ذخيره‏اي براي جهانيان است تا با ظهور خود در موقع مناسب، دنيا با بهره‏گيري از وجودشان راه تكامل و معنويت را پيش گيرد و مردم به سعادت برسند.

البته بايد توجه داشت كه آب پنهان در زمين، بدون تلاش و تحمل رنج و زحمت‏به دست نمي‏آيد. هرگاه انسان احساس تشنگي كند و در زمين، آبي براي آشاميدن نيابد، براي رسيدن به آبهاي زيرزميني به حفر چاه و قنات مي‏پردازد. ظهور حضرت مهدي، عليه‏السلام، نيز زماني تحقق مي‏يابد كه مردم مشتاق عدالت‏شوند و با تلاش خود مقدمات آن را فراهم كنند. و در اين ميان فقط مؤمنان واقعي هستند كه فقدان وجود آن حضرت را احساس مي‏كنند و تشنه وصال اويند. همچنانكه امام رضا، عليه‏السلام، مي‏فرمايد:

و كم من مؤمن متاسف حران حزين عند فقد الماء المعين (12)

چه بسيارند مؤمنان اندوهگين و بسيار تشنه كه هنگام فقدان آن آب روان غمناك هستند.

كلام آخر اين است كه اين آبي كه در دل زمين پنهان است، در همان حال نيز داراي خواص متعددي است كه در علوم طبيعي ذكر شده است. در حال غيبت نيز مردم از بركت وجودي حضرت مهدي، عليه‏السلام، بهره‏مندند گرچه خود خبر ندارند، و چه بسيارند افرادي كه در هنگام گرفتاري به ايشان توسل جسته‏اند و مشكلشان حل شده است. و چه بسيارند گنهكاراني كه از بركت وجود حضرت ولي عصر، عجل‏الله‏تعالي‏فرجه، نور هدايت‏بر قلبشان تابيده و خود را از گمراهيها نجات داده‏اند، با وجودي كه با چشم ظاهري، آن حضرت را نديده‏اند.

غيبت ايشان همچون خورشيدي است كه در پشت ابرها پنهان است، ولي مردم از نور وجودش استفاده مي‏كنند، همچنانكه از امام زمان روايت‏شده است كه فرمودند:

اما وجه انتفاع بي في غيبتي، فكالانتفاع بالشمس اذا غيبها عن الابصار السحاب، و اني لامان لاهل الارض كما ان النجوم امان لاهل السماء، فاغلقوا ابواب السؤال عما لا يعنيكم... (13)

اما كيفيت نفع رساندن من در زمان غيبتم، همچون نفع رساندن خورشيد است زماني كه ابرها آن را از چشمها پنهان نمايد، و من ايمن دهنده اهل زمينم، همچنانكه ستارگان ايمن دهنده اهل آسمانند...

بنابراين، همانطور كه در بعضي مواقع به خاطر مصلحت‏بالاتري، خورشيد به وسيله ابرها پنهان مي‏شود، ولي آثار وجودش قابل مشاهده است و در همان حال مردم از آن بهره مي‏برند، و هر لحظه هم منتظر كنار رفتن ابرها و آشكار شدن خورشيد هستند، در زمان غيبت‏حضرت مهدي، عليه‏السلام، نيز، آن حضرت به خاطر مصالحي از ديده‏ها پنهان است ولي، اولا: آثار وجودش براي اهل بصيرت هويدا و روشن است، و ثانيا: مردم از وجود ايشان بهره مي‏برند، و ثالثا: بايد هر لحظه منتظر كنار رفتن پرده غيبت و ظهور آن حضرت باشيم.

پي‏نوشتها: