چشمه‏سار جاري امامت

ابراهيم شفيعي سروستاني

اشاره: امام حسن عسكري، عليه‏السلام، در هشتم ربيع الاول سال 260 ق. در حالي كه بيش از 28 سال از عمر شريفش نگذشته بود به شهادت رسيد و جهان از فيض وجود او محروم گشت. با شهادت آن امام، فرزند برومند ايشان، حضرت مهدي، ارواحنافداه - كه در آن زمان پنج‏سال بيشتر نداشت - عهده‏دار امامت‏شيعيان گرديد.

ضمن تسليت‏شهادت يازدهمين امام شيعيان و بزرگداشت‏يك هزار و يكصد و شصتمين سال امامت‏ حجة ‏بن ‏الحسن ‏العسكري، عليهماالسلام، توجه خوانندگان عزيز موعود را به مطلبي كه به همين مناسبت تهيه گرديده جلب مي‏كنيم.

دوران 250 ساله امامت‏شيعي كه با وفات پيامبر گرامي اسلام، صلي‏الله‏عليه‏وآله، در سال 11 ق. آغاز گرديد و با شروع غيبت صغري و قطع رابطه مستقيم امام معصوم، عليه‏السلام، با جامعه اسلامي در سال 260 ق. پايان پذيرفت، به مقاطع مختلف با ويژگيها و خصوصيات متفاوت قابل تقسيم است.

در اين ميان دوران چهل ساله امامت امام هادي و امام عسكري، عليهماالسلام، كه از سال 220 ق. آغاز و تا سال 260 ق. امتداد مي‏يابد، به لحاظ واقع شدن در آستانه دوران غيبت صغري جايگاه خاصي داشته و از ويژگيهاي متفاوتي برخوردار است.

يكي از ويژگيهاي اين دوران شدت مراقبت و محدوديتهاي فراواني است كه از سوي حكام جور نسبت‏به اين دو امام بزرگوار اعمال مي‏شد.

اگرچه حاكمان ستم‏پيشه اموي و عباسي همواره بيشترين سختگيريها را نسبت‏به امامان شيعه روا مي‏داشتند و آنها را از هر جهت در تنگنا قرار مي‏دادند، اما در دوران امامت‏حضرت هادي و حضرت عسكري، عليهماالسلام، اين سختگيريها شدت بيشتري گرفت و محدوديتهاي بيشتري براي اين دو امام ارجمند در نظر گرفته شد. تا آنجا كه در سال‏243 ق. به دستور متوكل عباسي حضرت هادي، عليه السلام، به اجبار از مدينه به «سامرا» (عسكر) كه در آن زمان مركز خلافت‏بود، آورده شدند و تا زمان شهادت، يعني سال 254 ق. در اين شهر تحت نظر قرار داشتند. (1)

حضرت امام حسن عسكري، عليه‏السلام، نيز بيش از نيمي از ايام عمر شريف خود را در سامرا گذراندند و از سال‏243ق. كه در سن يازده سالگي به همراه پدر به اين شهر آمدند تا سال 260 ق. كه چشم از جهان فرو بستند امكان خروج از اين شهر را نيافتند.

اما علت اين همه سختگيري نسبت‏به اين دو امام بزرگوار چه بود و چرا دشمنان اهل بيت تا به اين حد اين پدر و پسر را در تنگنا قرار داده بودند؟

حضرت امام حسن عسكري، عليه‏السلام، خود در تحليل علل و انگيزه‏هاي بر خورد شديد حاكمان ستم پيشه با ائمه اهل بيت، عليهم‏السلام، مي‏فرمايد:

بني اميه و بني عباس به دو دليل شمشيرهايشان را بر ضد ما افراشتند: نخست اينكه، آنها مي‏دانستند هيچ حقي در خلافت ندارند، و به همين دليل همواره در هراس بودند كه مبادا ما در پي به دست آوردن خلافت و برگرداندن آن به جايگاه اصلي‏اش برآييم. و دوم اينكه، آنها بر اساس روايات متواتر اين موضوع را مي‏دانستند كه پادشاهي گردنكشان و ستم پيشگان به دست قائم ما از بين خواهد رفت؛ و ترديدي هم نداشتند كه آنها از جمله گردنكشان و ستم پيشگان هستند، از همين رو براي كشتن خاندان رسول خدا، صلي‏الله‏عليه‏وآله، و از بين بردن نسل او به تلاش وسيعي دست زدند، بدان اميد كه با اين كارها بتوانند جلوي تولد قائم را بگيرند و يا او را به قتل برسانند. اما، خداوند از اينكه امر خود را بر يكي از آنها آشكار سازد پرهيز داشت و مي‏خواست نور خودش را بر خلاف ميل كافران به حد تمام برساند. (2)

با توجه به شرايط و موقعيتي كه حضرت امام حسن عسكري، عليه‏السلام، در آن قرار داشت، روشن است كه موضوع تعيين و انتخاب جانشين آن حضرت، يعني آخرين امام از نسل پيامبر اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، كه بر اساس روايات ترديد ناپذير بنياد ظلم و بيداد را برخواهد كند، تا چه درجه از اهميت و حساسيت‏برخوردار است.

اگر دشمنان اهل بيت، عليهم‏السلام، كوچكترين رد پايي از فرزند امام حسن عسكري، عليه‏السلام، و جانشين ايشان به دست مي‏آوردند، قطعا در پي نابودي آن حضرت برمي‏آمدند و اجازه نمي‏دادند كه سلسله امامت استمرار پيدا كند. بنابراين چاره‏اي جز مخفي نگهداشتن موضوع تولد آخرين حجت‏حق نبود، و اين پنهان كاري تا حدي بود كه تا لحظه تولد ايشان نزديكترين خويشاوندان حضرت عسكري، عليه‏السلام، نيز هيچ اطلاعي از اين موضوع نداشتند. (3)

پنهان كاري شديدي كه در موضوع تولد حضرت مهدي، عليه‏السلام، اعمال مي‏شد اگرچه براي حفظ جان آن حضرت لازم بود، امااز سويي ديگر ممكن بود كه باعث‏سرگرداني و حيرت شيعيان پس از درگذشت‏حضرت عسكري، عليه‏السلام، بشود، لذا امام يازدهم از همان لحظه تولد، ياران خاص خود را در جريان قرار داده و به آنها اطمينان دادند كه در موضوع جانشيني ايشان هيچ مشكلي پيش نخواهد آمد.

بااين تدبير حضرت عسكري، اگرچه تا مدت كوتاهي پس از وفات ايشان، شيعيان دچار حيرت شده و در ميان آنها اختلاف به وجود آمد، اما پس از آن همه كساني كه در پيروي از اهل بيت، عليهم‏السلام، اخلاص داشته و در قلبشان مرض و نفاقي وجود نداشت آخرين، حجت‏حق را شناختند و از طريق نواب خاص با ايشان ارتباط برقرار كردند.

با همه تفاصيلي كه گذشت عده‏اي از مخالفان شيعه در پي اين هستند كه با طرح شبهاتي در اصل تولد امام عصر، عليه السلام، ايجاد ترديد كنند و چنين القا نمايند كه از نظر تاريخي نمي‏توان تولد آن حضرت را اثبات كرد. در حالي كه اگر اين به اصطلاح پژوهشگران تاريخي خالي از هرگونه غرض سياسي و تنها به انگيزه دستيابي به حقيقت‏به منابع و كتابهايي كه در دوراني نزديك به دوران غيبت صغري تاليف شده‏اند مراجعه مي‏كردند؛ در مي‏يافتند كه هيچ جاي ترديدي در موضوع تولد امام دوازدهم وجود ندارد.

چنانكه شيخ مفيد (336-413 ق.) در اين باره مي‏گويد:

رواياتي كه در اثبات [امامت] فرزند حسن [عسكري]، عليه‏السلام، وارد شده‏اند به گونه‏اي هستند كه با آنها راه هرگونه عذر و بهانه بسته مي‏شود. (4)

در آستانه يك هزار و يك صد و شصتمين سال امامت امام عصر، عليه‏السلام، بي مناسبت نديديم كه براي روشن شدن پاره‏اي اذهان مروري دوباره داشته باشيم بر مجموعه رواياتي كه در زمينه اثبات امامت آن حضرت وارد شده‏اند.

در اين بررسي ابتدا به چند نمونه از رواياتي كه از سالها پيش از تولد امام مهدي، عليه‏السلام، از پيامبر اكرم، صلي‏الله‏عليه وآله، و امامان شيعه در زمينه امامت آن حضرت وارد شده‏اند، اشاره كرده و بعد از آن عبارات تني چند از كساني را كه بر تولد فرزند امام حسن عسكري، عليه‏السلام، شهادت داده‏اند، مرور مي‏كنيم و در نهايت هم به معرفي برخي از كساني مي‏پردازيم كه حضرت مهدي، عليه‏السلام، را در زمان تولد و پس از آن مشاهده كرده‏اند.

پيش‏بيني تولد امام مهدي، عليه‏السلام

چنانكه مي‏دانيم، از همان سالهاي آغازين ظهور اسلام موضوع امامان دوازده‏گانه از سوي پيامبر گرامي اسلام، صلي‏الله‏عليه‏وآله، مطرح گرديد و پس از ايشان نيز هريك از ائمه، نام و مشخصات امامان پس از خود را تا آخرين امام معرفي

مي‏كردند تا جاي هيچ شبهه و ترديدي براي مردم باقي نماند.

در اين مجال فرصت‏بررسي تفصيلي همه روايتهايي كه در اين زمينه وارد شده‏اند نيست و لذا تنها به ذكر برخي از آنها بسنده مي‏كنيم:

1. ثقة الاسلام كليني (م‏329 ق.) و شيخ مفيد (336-413 ق.) به اسناد خود از امام باقر، عليه‏السلام، چنين روايت مي‏كنند:

پيامبر خدا، صلي‏الله‏عليه‏وآله، به يارانش فرمود: به شب قدر ايمان بياوريد؛ همانا در اين شب امور يك سال (همه آنچه در يك سال واقع مي‏شود) نازل مي‏گردد، و براي اين موضوع پس از من حاكمان [و پيشواياني] وجود دارند كه عبارتند از، علي بن ابي طالب و يازده تن از نوادگان او. (5)

2. اين دو عالم بزرگوار شيعي روايت ديگري را به همين مضمون از امام باقر، عليه‏السلام، نقل كرده‏اند كه در آن آمده است:

امير مؤمنان، عليه‏السلام، به ابن عباس فرمود: همانا شب قدر در هر سال وجود دارد؛ و در آن شب امور يك سال نازل مي‏شود؛ و براي اين موضوع پس از رسول خدا، صلي‏الله‏عليه‏وآله، حاكمان [و پيشواياني] قرار داده شده‏اند. ابن عباس پرسيد: آنها كه هستند؟ فرمود: من و يازده تن از نسل من، كه همه اماماني هستند كه حديث مي‏شوند. (6)

اين دو روايت‏بيان كننده اين حقيقت‏اند كه «ملائك‏» و «روح‏» كه به تعبير سوره قدر به «اذن‏» پروردگار خويش در شب قدر نازل مي‏شوند، «كل امر» و يا همه برنامه يك ساله جهان هستي را بر كسي كه از سوي خداوند به ولايت‏برگزيده شده، عرضه مي‏دارند، يعني در زمان رسول خدا بر آن حضرت و پس از ايشان بر اماماني كه يكي پس از ديگري سرپرستي امت اسلام را بر عهده مي‏گيرند، عرضه مي‏شود.

بنابراين روايات ياد شده علاوه بر بيان مساله امامت و پيش بيني سلسله دوازده‏گانه جانشينان پيامبر اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، بيان كننده لزوم استمرار سلسله امامت و ضرورت وجود ولي حي خدا در هر زمان نيز هستند؛ زيرا تا جهان باقي است‏شب قدر تكرار مي‏شود و بي ترديد در هر شب قدر مي‏بايست امور يك ساله جهان بر ولي خدا عرضه گردد.

3. در روايت ديگري امام باقر، عليه‏السلام، از جابر بن عبدالله انصاري، صحابي بزرگوار پيامبر اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، چنين نقل مي‏كنند:

بر فاطمه، عليهاالسلام، وارد شدم ديدم كه پيش روي او لوحي است كه در آن نامهاي همه اوصيا از نسل او نوشته شده است، آنها را برشمردم ديدم كه دوازده نفرند و آخرين آنها قائم، عليه‏السلام، است. سه تن از اوصيا نام «محمد» و سه تن از آنها نام «علي‏» داشتند. (7)

همچنين ابوبصير از امام باقر، عليه‏السلام، روايت مي‏كند كه:

بعد از حسين بن علي نه امام خواهند آمد كه نهمين آنها قائم ايشان است. (8)

چنين رواياتي از ساير امامان شيعه نيز نقل شده و آنچه ذكر شد تنها بخش كوچكي از روايات فراواني است كه در آنها به نقل از پيامبر اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، و يا ائمه اهل بيت، عليهم‏السلام، اين موضوع كه پس از نبي اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، دوازده امام سرپرستي امت اسلام را برعهده مي‏گيرند پيش‏بيني شده و در آنها تصريح شده كه آخرين اين پيشوايان مهدي امت و قائم آل محمد، عليهم‏السلام، است. (9)

بنابراين جاي هيچ ترديدي باقي نمي‏ماند كه بر اساس پيش‏بيني پيامبر گرامي اسلام و ائمه معصومين، عليهم‏السلام، مي‏بايست‏يازده امام از نسل اميرالمؤمنين، عليه‏السلام، يكي پس از ديگري امامت مسلمانان را بر عهده گيرند. اما اينجا اين پرسش مطرح مي‏شود كه شما به چه دليل معتقديد كه اين پيش بيني به تمام و كمال محقق شده و آخرين امام از سلسله امامان دوازده‏گانه نيز به

دنياآمده و به امامت رسيده است؟ چراكه بسياري از مردم نه تولد او را ديده‏اند و نه دوران رشد و بالندگي او را مشاهده كرده‏اند؟

در پاسخ اين پرسش بايد گفت كه: اولا، ما روايات معتبري از عصر امام عسكري، عليه‏السلام، در دست داريم كه در آنها افرادي جليل القدر به تولد امام دوازدهم شهادت داده و اظهار داشته‏اند كه جانشين امام دوازدهم بر ما معلوم گشته است و ثانيا عده زيادي از بزرگان شيعه حضرت را در زمان تولد و در اوان كودكي ديده و بر اين موضوع گواهي داده‏اند و لذا شبهه در تولد حضرت مهدي، عليه‏السلام، به عنوان دوازدهمين امام، هيچ جايي نمي‏تواند داشته باشد.

در اينجا براي روشن شدن بيشتر موضوع به پاره‏اي از دلايلي كه در بالا از آنها ياد شد اشاره مي‏كنيم:

كساني كه بر تولد امام مهدي، عليه‏السلام، گواهي داده‏اند

1. «محمد بن علي بن بلال‏» كه از ياران امام حسن عسكري، عليه‏السلام، بوده و شيخ طوسي او را ثقه و مورد اعتماد دانسته است (10) نقل مي‏كند كه:

دو سال پس از وفات ابو محمد [امام حسن عسكري، عليه‏السلام] نامه‏اي از ايشان به دست من رسيد كه در آن مرا از جانشين خود آگاه كرده بود. همچنين سه روز پيش از وفات ابو محمد نامه ديگري از ايشان دريافت داشتم كه در آن مشخص شده بود آن حضرت چه كسي را جانشين خود ساخته است. (11)

2. از «احمد بن محمد بن عبدالله‏» يكي از ياران امام حسن عسكري، عليه‏السلام، چنين روايت‏شده است:

هنگامي كه «زبيري‏» (12) كه لعنت‏خدابر او باد، كشته شد نامه‏اي از ابو محمد [امام حسن عسكري، عليه‏السلام] به من رسيد، كه در آن آمده بود: «اين جزاي كسي است كه حريم خدا را نگه نداشته و در حق اولياي او گستاخي مي‏كند. او مي‏پنداشت كه مرا به قتل مي‏رساند، در حالي‏كه در پي من فرزندي وجود ندارد، اما [ديدي] خداوند قدرت خود را چگونه به او نشان داد!؟» در پي اين ماجرا در سال‏256 ق. فرزندي براي آن حضرت متولد شد كه او را «م ح م د» ناميد. (13)

3. «احمد بن اسحاق القمي‏» از جمله معدود افرادي است كه حضرت امام حسن عسكري، عليه‏السلام، او را در جريان تولد فرزند خويش قرار داده است. پيش از آنكه روايتي را كه در اين زمينه از ايشان نقل شده مرور كنيم، بجاست كه براي درك جايگاه و موقعيت نامبرده در جامعه شيعي عصر خود توصيفي را كه شيخ طوسي از ايشان نموده، نقل كنيم.