پرسش و پاسخ

اگر قرار باشد غيبت امام زمان عليه‏السلام به خاطر حكمتهاي خاص الهي باشد، دعاكردن ما براي فرج چه خاصيتي دارد؟

از طرفي در دعاي امام زمان عليه‏السلام مي‏خوانيم كه خدايا مرا جوري قرار بده كه تعجيل آنچه را كه تو به تاخير انداخته‏اي، از تو نخواهم و تاخير آنچه را كه تو تعجيل آن را خواسته‏اي، چگونه در دعاها مي‏خواهيم كه در ظهور امام زمان عليه‏السلام تعجيل فرمايد؟

«قم / فرشاد رضايي‏»

1. بيقين چنانكه در متن سؤال آمده است، غيبت امام زمان، عليه‏السلام، بر اساس اسباب و حكمتهايي صورت گرفته است كه اگر چه به برخي از آنها در روايات مختلف تصريح شده، اما دانستن همه آنها در دوران ظهور آن بزرگوار ممكن نيست. (1)

از اين رو اشكالي ندارد كه بگوييم يكي از حكمتهاي غيبت، دچار ساختن انسانها به بلاياي و مشكلاتي است كه باعث روي آوردن مردم به خدا و دعا كردن آنان براي فرج مي‏شود. چنانكه در قرآن آمده است: ما انسانها را به شدائد و سختيهاي روزگار مبتلا مي‏سازيم، باشد كه به درگاه ما تضرع و زاري نمايند و به دعا روي آورند. (2)

پس دعا براي فرج نه تنها منافاتي با حكمتهاي غيبت ندارد، بلكه خود مي‏تواند از زمره همين حكمتها به شمار آيد.

2. دعا براي فرج امام زمان عليه‏السلام به عنوان يك وظيفه و تكليف در عصر غيبت، در روايات بسياري مورد تاكيد قرار گرفته است. پيامبر اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، و برخي از امامان بزرگوار، عليهم‏السلام، به چنين دعا كردني امر فرموده‏اند و حضرت ولي عصر، عليه‏السلام، نيز نه تنها شيعيان خود را به دعا كردن براي تعجيل فرج فرمان داده‏اند، بلكه كثرت دعا را از آنان خواسته‏اند. (3)

براستي وقتي امام زمان عليه‏السلام مي‏فرمايد: «براي نزديك شدن فرج بسيار دعا كنيد». آيا مي‏توان آن را ي‏خاصيت‏خواند؟ و اصولا آيا تعبد نسبت‏به تكليف مجالي براي اصرار بر كشف خواص آن باقي مي‏گذارد؟

3. در تعبير زيبايي از ناحيه امام زمان، عليه‏السلام، كه در ذيل همان فراوان به دعاي فرمان براي تعجيل فرج، وارد شده، كثرت دعا به خودي خود فرج و گشايش شيعيان به شمار آمده است:

و اكثروا الدعاء بتعجيل الفرج، فان ذلك فرجكم. (4)

اين فرمان نشان مي‏دهد كه خواسته‏هاي شيعه چشم انتظار فرج، در سايه «دعا براي فرج‏» قابل دسترسي است. آنچه را كه او در پي ظهور امام زمان، عليه‏السلام، مي‏تواند بيابد، توسط دعاهاي خويش نيز مي‏تواند به دست آورد.

به عبارت ديگر امنيت ايمان، رشد انديشه، آرامش روحي، كمالات معنوي و بهره‏هاي بي‏پايان دوران پس از ظهور را، به عنايت الهي مي‏تواند در همين دوره غيبت‏با اتكا به «دعا براي ظهور» كسب نمايد و اين

امر با توجه به قدرت و شيت‏خداوند قابل انكار نيست، زيرا او خود فرمود:

قل ما يعبا بكم ربي لولا دعاؤكم. (5)

بگو اگر دعاي شما نباشد، پروردگار من به شما عنايتي نمي‏فرمايد.

با توجه به دلالت همين آيه شريفه است كه مي‏توان گفت: عنايت و رحمت و فضل خداوند كه نامحدود و بي‏انتها نيز مي‏تواند باشد، به مدد دعا و خواستن از او دست‏يافتني است، اگر چه دوران غيبت‏حضرت مهدي، عليه‏السلام، باشد.

4. در برخي روايات، دعا براي فرج وسيله‏اي براي نجات از هلاكت‏به شمار آمده است ،چنانكه حضرت امام حسن عسكري، عليه‏السلام، مي‏فرمايد:

به خدا فرزندم مهدي را غيبتي است كه در آن هيچ‏كس از هلاكت نجات نمي‏يابد مگر كسي كه خداي عز و جل او را بر اعتقاد نسبت‏به امامتش ثابت قدم بدارد، و او را نسبت‏به دعا براي تعجيل فرجش توفيق عنايت فرمايد. (6)

بي‏ترديد شرايط سخت دوران غيبت‏به گونه‏اي است كه جز با اعتقاد محكم نسبت‏به امامت‏حضرت مهدي، عليه‏السلام، نمي‏توان بر اطاعت و تبعيت او باقي ماند و جز با دعا براي نزديكي فرج نمي‏توان روح اميد را در دل زنده نگه داشت و در برابر دشواريهاي غيبت مقاومت نمود.

5. از ديدگاه قرآن و روايات، دعا پشتوانه‏اي براي زندگي و عاملي براي حركت و پويايي در مسير خواسته‏هاي الهي، و وسيله‏اي براي هم جهت‏ساختن نيازها و خواسته‏هاي بشري با اراده و مشيت‏خداوند است. با چنين نگرشي، دعا براي فرج خود نوعي تلاش در راستاي موانع ظهور به شمار مي‏رود و دعاكننده منتظر با شناختي كه از حكمتهاي غيبت دارد، به نوعي خودش را در مسير از بين بردن عوامل طولاني شدن آن، به تكاپو وا مي‏دارد.

دعا كننده براي فرج چون مي‏داند كه يكي از عوامل غيبت آماده نبودن شرايط براي حكومت جهاني آن بزرگوار است، مي‏كوشد تا در حد توان خويش در ايجاد چنين زمينه‏اي مؤثر باشد و زماني كه تحقق آنرا از عهده خويش و امثال خويش خارج مي‏يابد، به رحمت واسعه خداوند اميدوار مي‏ماند.

و چنين است عكس‏العمل او در برابر خوف امام زمان، عليه‏السلام، از كشته شدن كه به عنوان عملي ديگر در پيدايش و استمرار غيبت‏به شمار مي‏آيد. دعاكننده براي فرج تا آنجا كه مي‏تواند با شناساندن امام زمان، عليه‏السلام، و ايجاد محبوبيت نسبت‏به او و برانگيزاندن شوق نسبت‏به قيام و جلوه‏هاي ظهور آن بزرگوار در بين مردم، مي‏كوشد تا به ميزان توانايي خود اين عامل را كم تاثير سازد، چنانكه نسبت‏به هر عامل ديگر نيز چنين جهت‏گيري و تلاشي در مورد او صادق است. و اين خود والاترين و تعيين كننده‏ترين خاصيت‏براي دعاي فرج است.

6. در جواب به قسمت دوم سؤال بايد گفت:

آنچه در متن دعاي شريف مورد نظر آمده و به احتمال قوي از ناحيه مقدسه امام زمان، عليه‏السلام، روايت‏شده است،(7) متضمن نكته‏اي تربيتي و پيامي آموزشي است كه همان تسليم بودن در برابر خواسته خداي تبارك و تعالي است. اما اين تسليم بودن هرگز منافاتي با دعا كردن ندارد، چون دعا كردن به خودي خود امري مطلوب است و در آيات شريفه و روايات فراوان بر آن تاكيد شده است. چنانكه پيامبر، صلي‏الله‏عليه‏وآله، فرمود:

هيچ چيز نزد خدا گرامي‏تر از دعا نيست. (8)

و فرمود:

از فضل خدا درخواست كنيد؛ زيرا خداوند دوست مي‏دارد كه مورد طلب و

درخواست قرار گيرد و بالاترين عبادت انتظار فرج است. (9)

وقتي كه انتظار فرج والاترين نوع عبادت به شمار مي‏آيد، و دعا كردن براي فرج، زيباترين جلوه انتظار به حساب مي‏رود، و اصل دعا گرامي‏ترين و محبوبترين چيزها در نزد خدا است، چه منافاتي پديد مي‏آيد اگر شيعه چشم انتظار، براي نزديك شدن ظهور امام زمان، عليه‏السلام، دعا كند و در عين حال نهايت تسليم در برابر اراده خدا را داشته باشد و به آنچه كه او مي‏پسندد، رضايت كامل نشان دهد؟

آيا در چنين دعا كردني، جز نزديك شدن به مقام بندگي خدا و سر سپردن به خواست او هدف ديگري وجود دارد؟

7. تاثير دعا در تغيير دادن تقديرات و قضاي الهي، غير قابل انكار است، چنانكه در روايات پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏وآله، آمده است:

اكثر من الدعاء، فان الدعاء يرد القضاء. (10)

زياد دعا كن، زيرا دعا قضاي الهي را باز مي‏گرداند.

الدعاء يرد البلاء. (11)

دعا بلاي الهي را بر مي‏گرداند.

لا يرد القدر الا الدعاء. (12)

تقدير الهي را چيزي جز دعا تغيير نمي‏دهد.

امام صادق، عليه‏السلام، فرمودند:

خداوند عذابي طولاني به مدت چهارصد سال بر بني اسرائيل مقرر داشت. هنگامي كه عذاب بر بني اسرائيل طولاني گشت، ناله زدند و تا چهل روز به درگاه خداوند گريه و زاري نمودند. خداوند به حضرت موسي و هارون، عليهماالسلام، وحي فرمود تا آنان را از بلاي فرعون برهانند و يكصد و هفتاد سال عذاب را از آنان برداشت.

بدين گونه شما شيعيان نيز اگر چنين ناله و گريه كنيد خداوند فرج ما را نزديك خواهد فرمود، و اما اگر چنين نكنيد امر فرج تا نهايت زمان مقرر شده‏اش به تاخير خواهد افتاد. (13)

با توجه به چنين رواياتي، شيعه منتظر در عين تسليم به خواست‏خدا، با دعاي خويش نسبت‏به تعجيل فرج، از آفريدگار خويش مي‏خواهد كه در تقدير و قضاي خويش نسبت‏به ظهور آن عدالت موعود تغييري ايجاد فرمايد و به لطف و نايت‏خود بلاي غيبت امام زمان، عليه‏السلام، را مرتفع گرداند.

8. در اينجا مناسب است كلام مرحوم سيد محمد تقي موسوي اصفهاني را كه در ذيل برخي روايات مربوط به علائم ظهور آمده است، نقل نماييم تا عدم منافات بين دعا كردن و تسليم ارده خدا بودن ظاهرتر گردد:

ظهور مولاي ما امام زمان، عليه‏السلام، از اموري است كه در اثر برخي عوامل قابل تقديم و تاخير است. از جمله اسباب و عواملي كه باعث تقديم ظهور و نزديك شدن فرج مي‏باشد، اهتمام مؤمنين به دعا براي امام زمان، عليه‏السلام، و درخواست تعجيل فرج او از خداوند قادر متعال است.

ممكن است‏برخي جاهلان، جلو افتادن امر ظهور امام زمان، عليه‏السلام، در اثر دعا را بعيد بشمارند و عدم وقوع آنرا در پي اين همه دعاهاي اهل ايمان در هر زمان و مكان دستاويز ادعاي خويش قرار دهند.

اما چنين استبعادي ضعيف و ناآگاهانه است، زيرا هيچ بعدي ندارد كه در علم خداي سبحان براي ظهور امام زمان، عليه‏السلام، دو وقت مقرر شده باشد كه يكي نزديك و ديگري دور باشد و ظهور در زمان نزديكتر مشروط بتلاش مؤمنين و همت آنان در زياد دعا كردن براي تعجيل فرج و نزديك شدن ظهور قرار داده شده باشد. و اين است معناي اينكه ظهور امام زمان عليه‏السلام از «امور بدايي‏» است كه قابليت تقديم و تاخير دارند. (14)

9. قابل تامل است كه در همين

دعاي شريفي كه جمع بين دعا و حالت تسليم محل سؤال قرار گرفته در فاصله‏اي كمتر از بيست‏سطر هر دو مضمون با هم آمده است. ابتدا مي‏خوانيم:

خدايا مرا بر اطاعت ولي امرت ثابت قدم بدار كه از ديدگان مردم نهان داشته‏اي و به اذن تو از بين آفريدگانت غايب گشتي و امر تو را انتظار مي‏كشد...

خدايا تو خود بدون آنكه كسي تو را بياگاهاند به وقتي كه به ولي خويش اجازه ظهور و بروز و بيرون آمدن از پرده غيبت عنايت مي‏كني و بدين وسيله امر او را اصلاح مي‏فرمايي، آگاه مي‏باشي. پس مرا صبر و استقامت‏بر آن عنايت فرما به گونه‏اي كه تعجيل آنچه را كه تو به تاخير انداخته‏اي، و تاخير آنچه را كه تو در آن تعجيل روا داشته‏اي، دوست نداشته باشم. و آنچه را كه تو پوشانده‏اي آشكار نسازم و از آنچه تو كتمان فرموده‏اي جستجو ننمايم و در تدبير تو با تو به خالفت‏بر نخيزم و نگويم: چرا و چگونه است؟ و چه شده كه ولي امر عليه‏السلام ظهور نمي‏نمايد با اينكه دنيا از ظلم و جور پر شده است. - خدايا مرا به گونه‏اي قرار بده - كه همه امورم را به تو واگذار نمايم. (15)

پس از چند سطر كه آن هم درباره دعا براي ديدار و توفيق خدمت‏به آستان امام زمان، عليه‏السلام، و دعا براي سلامت و امنيت اوست، مي‏خوانيم:

خداوندا در فرج امام زمان، عليه‏السلام، تعجيل فرما و او را به نصرت خويش تاييد نما. (16)

اين مطلب نشان مي‏دهد كه نه تنها منافاتي بين اين دو فراز دعا وجود ندارد، بلكه نوعي همخواني و همراهي بين آنان وجود دارد كه از سويي بيانگر لزوم سر سپاري محض به اراده حكيمانه خدا در عين اهتمام به دعاست، و از ديگر سوي اميدواري به تاخير دعا در انگيزش لطف خدا و تغيير رحيمانه اراده او است.

پي‏نوشتها: