گفتگو درباره امام مهدي، عليه‏السلام

آيا مهدي واقعا در تاريخ وجود داشته است؟

قسمت دهم

شهيد سيد محمدباقر صدر

تحقيق: عبدالجبار شراره

ترجمه: مصطفي شفيعي

پرسش چهارم اين است كه فرض كنيد تصور امام موعود ممكن باشد و عمر طولاني، امامت‏خردسال و غيبت مطلق را نيز امكان‏پذير بدانيم ولي اين امكان در حدي نيست كه ثابت كند چنين شخصي در خارج، تحقق پيدا كرده است.

پس، از چه راهي به وجود خارجي مهدي ايمان بياوريم؟ آيا چند روايت كه در لابه‏لاي كتابها از پيامبر اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، نقل شده كافي است كه ما را به وجود امام دوازدهم پايبند سازد؛ در حالي كه چنين پنداري از ساختار ذهني انسان بسيار دور است. اصلا چگونه مي‏شود اثبات كرد كه مهدي واقعا در تاريخ وجود داشته است؟ شايد شرايط خاص روحي - رواني اين باور را در ذهن مردم جا انداخته باشد؟

اين اصل كه مهدي رهبر موعود و منجي عالم بشريت است‏به صورت عام در احاديث نبوي، و به صورت خاص در روايات ائمه اهل‏بيت، عليهم‏السلام، آمده است. در اين روايات مساله به گونه‏اي مورد تاكيد قرار گرفته كه جاي هيچ‏گونه شكي باقي نمي‏گذارد و چهارصد حديث فقط از طريق برادران اهل سنت؛ (1) شمارش شده كه به ضميمه روايات شيعه به بيش از شش هزار روايت مي‏رسد؛ (2) و چنين آماري بسيار بالاست. در مورد خيلي از مسائل بديهي اسلام كه مسلمانان به آن معتقدند، اين همه روايت وارد نشده است.

اما تجسم اين انديشه در وجود امام دوازدهم، عليه‏السلام، هم دلايل كافي دارد كه كاملا اقناع‏كننده است. اين دلايل را مي‏توان در دو دليل يكي نقلي و ديگري علمي، خلاصه كرد:

دليل نقلي، وجود امام موعود را اثبات مي‏كند و دليل علمي، ثابت مي‏كند كه مهدي يك اسطوره و يك فرضيه نيست‏بلكه حقيقتي است كه وجود او در تاريخ لمس شده است.

اما دليل نقلي: صدها روايت و حديث از پيامبر اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، (3) و ائمه اهل‏بيت، عليهم‏السلام، رسيده است كه می‌گوید مهدی موعود دارای این خصوصیات است؛ از اهل بیت(4) است، از فرزندان فاطمه (5) است، از نسل حسين (6) و نهمين فرزند آن حضرت (7) است. و رواياتي كه مي‏گويد جانشينان پيامبر، صلي‏الله‏عليه‏وآله، دوازده نفر مي‏باشند. (8)

اين روايات، مهدي موعود را در شخص امام دوازدهم، منحصر و متعين مي‏كند و با اينكه ائمه، عليهم‏السلام، براي حفظ آن حضرت از ترور و قتل (9) ، سعي داشتند مساله در سطح عمومي مطرح نشود، در عين حال روايات زيادي در اين زمينه وارد شده است. البته زيادي روايت‏به تنهايي نمي‏تواند مقبوليت آن را برساند بلكه در اينجا قرينه و گواه خاصي وجود دارد كه دليل بر صحت اين روايات است.

در حديث‏شريف نبوي، سخن از امامان، جانشينان، اميران و سخن از دوازده تن آمده است. متن احاديث مختلف است؛ در بعضي دوازده امام

و در بعضي دوازده خليفه و در بعضي ديگر دوازده امير، ذكر شده است. بعضي از مؤلفان، اين احاديث را بيش از دويست و هفتاد (10) ، شمارش كرده‏اند كه همگي از كتابهاي معتبر شيعه و سني از قبيل صحيح بخاري (11) ، صحيح مسلم، (12) سنن ترمذي، (13) سنن ابوداود، (14) مسند احمد (15) و مستدرك حاكم (16) نقل شده است.

مساله ويژه و قرينه مهم اين است كه بخاري كه از ناقلان اين حديث است‏خود از معاصران امام نهم و دهم و يازدهم بوده است و اين خيلي معنا دارد زيرا نشان مي‏دهد كه اين روايت قبل از اينكه مفاد و مضمون آن در خارج، تحقق پيدا كند و قبل از اينكه انديشه دوازده امامي وجود و ظهور يابد از زبان پيامبر به ثبت رسيده است و اين مي‏رساند كه نقل اين حديث، انعكاس يك پديده خارجي نبوده است؛ زيرا معمولا احاديث‏ساختگي، به توجيه جريانهاي خارجي و وقوع يافته، مي‏پردازد.

پس ما مي‏توانيم با توجه به اينكه اين حديث قبل از تحقق كامل و پيدايش امامان دوازده‏گانه، ثبت‏شده است، تاكيد كنيم اين حديث، توجيه‏گري نمي‏كند بلكه حقيقتي است كه از زبان پيامبر اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، و كسي كه جز از زبان وحي سخن نمي‏گويد (17) ، بازگو شده‏است. ابتدا فرموده است جانشينان من دوازده تن مي‏باشند و سپس دوازده امام از علي، عليه‏السلام، تا امام مهدي، عليه‏السلام، آمده‏اند تا اين حديث‏شريف معنا و تفسير واقعي (18) خود را باز يابد.

اما دليل علمي: دليل علمي تجربه است، تجربه‏اي كه مدت زمان هفتاد سال گروهي از مردم با آن زندگي كردند؛ يعني «غيبت صغري‏» كه بايستي مختصري درباره اين غيبت، (19) توضيح دهيم:

غيبت صغري مرحله اول امامت‏حضرت مهدي، عليه‏السلام، بوده است؛ زيرا چنين مقدر بوده كه آن حضرت پس از رسيدن به امامت مي‏بايستي بلافاصله از ديد عمومي پنهان شود ولي در پشت صحنه، مسائل را پي‏گيري و با پيروان خود ارتباط داشته باشد؛ زيرا اگر ناگهان آن حضرت غيبت صد در صد مي‏كرد ضربه سنگيني به پايگاههاي مردمي و طرفداران امامت وارد مي‏شد؛ زيرا مردم قبل از آن با امام خود ارتباط داشتند، در مشكلات به او رجوع مي‏كردند و اگر ناگهان امام غايب مي‏شد و امت احساس مي‏كرد كه ديگر دسترسي به رهبر فكري و معنوي خود ندارد ممكن بود همه چيز از دست‏برود و آن جمع به تفرقه دچار شود.

ناچار غيبت صغري برگزار شد تا مردم بتدريج‏با غيبت‏خو بگيرند و خود را بر اساس آن بسازند. امام از ديده‏ها پنهان بود ولي از طريق وكيلان و ياران مورد وثوق (نواب اربعه) با مردم ارتباط داشت. در اين مدت، چهار تن از پاكترين و با تقواترين مؤمنان نيابت و جانشيني آن حضرت را بر عهده داشتند؛ بدين ترتيب:

1. عثمان بن سعيد عمري

2. محمد بن عثمان بن سعيد عمري

3. ابوالقاسم حسين بن روح

4. ابوالحسن علي بن محمد سمري

اين چهار تن‏به (20) ترتيب نيابت را بر عهده داشتند و هر يك وفات مي‏كرد ديگري به دستور حضرت مهدي، عليه‏السلام، جانشين او مي‏شد.

نايب با شيعيان رابطه داشت، پرسشها و مشكلاتشان را به امام مي‏رساند و جوابها (21) را گاه شفاهي و بسياري از اوقات مكتوب به آنان باز مي‏گرداند، و با اين روابط غيرمستقيم توده‏هايي كه از ديدن امام محروم شده بودند آرامش مي‏يافتند. آنها مي‏ديدند كه همه نامه‏ها و مكتوب‏هايي كه از حضرت مهدي، عليه‏السلام، به دستشان مي‏رسد با يك اسلوب و با يك سبك است و در طول اين هفتاد سال و نيابت اين چهار تن، هيچ تغييري در آن ديده نشد.

«سمري‏» كه آخرين نايب بود از پايان غيبت صغري و شروع غيبت كبري خبر داد. در غيبت كبري ديگر فرد خاصي نيابت و وكالت از آن حضرت نداشت. در غيبت صغري زمينه آماده شده بود كه مردم با غيبت كبري و دائم خو بگيرند و به خود وحشت راه ندهند. از آن به بعد بود كه مردم وظيفه داشتند به وكيلان و نايبان عمومي آن حضرت روي آورند يعني مجتهدان عادل و آگاه به امور دين و دنيا.

از آنچه گفته شد شما مي‏توانيد موضوع را ارزيابي كنيد و بروشني بفهميد كه مهدي حقيقتي بوده است‏خارجي، كه گروهي از مردم با آن زندگي كرده‏اند و سفيران آن حضرت

در مدت هفتاد سال واسطه ميان او و مردم بوده‏اند و هيچ‏كس در هيچ زمينه‏اي خطايي از آنان نديده و نشنيده است.

شما را به خدا سوگند آيا تصور مي‏كنيد امكان داشته باشد يك دروغ هفتاد سال دوام بياورد و چهار نفر با هماهنگي كامل و يك صدا، يك نقش را بازي كنند؟

آنان با رفتار صميمانه خود چنان در مردم ايجاد اطمينان كرده بودند كه همه به گفتار و كردار آنان ايمان داشتند.

آيا مي‏شود اين چهار تن به گونه‏اي نقش بازي كنند كه هيچ‏كس به حقيقت پي نبرد در حاليكه اين افراد هيچ رابطه خاصي با هم نداشته‏اند تا بگوييم در اين قضيه تباني كرده بودند.

از قديم گفته‏اند: طناب دروغ، كوتاه است.

منطق نيز حكم مي‏كند امكان ندارد يك دروغ بتواند بدين شكل دوام بياورد و در تمام اين مدت و با همه بده و بستان‏ها و روابط مختلف موضوع كشف نگردد و همه به درستي آن ايمان داشته باشند.

بدينسان در مي‏يابيم كه پديده غيبت صغري مي‏تواند به عنوان يك آزموده علمي، دليل بر واقعيت‏خارجي يك موضوع باشد و آن وجود، زندگي و سپس غيبت‏حضرت مهدي، عليه‏السلام، است. آن حضرت پس از غيبت صغري، خود اعلان كرده است كه در پرده غيبت كبري خواهد رفت و از نظرها پنهان خواهد گشت و هيچ‏كس او را نخواهد ديد.

پي‏نوشتها: