سيد حسين حسيني
در روايت آمده كه وقتي با كسي براي نخستين بار برخورد ميكنيد، اولين سخن شما بعد از سلام اين باشد كه اسم او را بپرسيد. (1) فرض كنيم كه تازه با اين آقاي بزرگوار برخورد كردهايم. ابتدا به ساحت مقدسش عرض سلام ميكنيم. سلام ما عرض ارادت است. عرضه ميداريم:
السلام عليك يا بقية الله في ارضه و حجته علي عباده.
حالا ببينيم اسم مبارك ايشان چيست؟ حضرت، اسمهاي مختلفي دارند كه در احاديث و روايات آمده است. در ضمن تفاسير آيات كريمه هم آمده است.
از جابر جعفي - كه از اصحاب عاليقدر ائمه طاهرين است (2) - نقل شده كه ميگويد:
اقبل رجل الي ابي عليه السلام و انا حاضر.
مردي خدمتحضرت باقر، عليهالسلام، آمد و من حضور داشتم آن شخص به امام عرض كرد.
رحمك الله؛ اقبض هذه الخمسمائة درهم فضعها في مواضعها. فانه زكاة مالي.
رحمتخدا بر تو باد؛ اين پانصد درهم را بگير و در راهش خرج كن. اين، زكات من است.
فقال له ابو جعفر عليهالسلام: بل خذها انت فضعها في جيرانك والايتام و المساكين و في اخوانك من المسلمين.
حضرت ابو جعفر، امام باقر، عليهالسلام، فرمود: زكاتت را بردار و به مصرف برسان و بده به همسايگاني كه داري، ايتامي كه ميشناسي، مساكيني كه ميشناسي، و برادران مسلمانت.
يعني در اين دوران، شما شيعيان با اجازه ما ميتوانيد زكات مالتان را خودتان در موارد مناسب مصرف كنيد. بعد از آن امام ميفرمايند:
انما يكون هذا اذا قام قائمنا.
يعني اينكه بايد حتما زكات را بدهيد به دست امام و امام مستقيما مصرف كند، زماني است كه قائم ما قيام كند و ظاهر شود.
فانه يقسم بالسوية.
حضرت قائم بالسويه و به صورت مساوي اموال را تقسيم ميكنند.
و يعدل في خلق الرحمان البر منهم و الفاجر. فمن اطاعه فقد اطاع الله و من عصاه فقد عصي الله.
و در ميان خلق خدا، عدالتبه خرج ميدهد؛ چه نيكوكار باشد و چه گناهكار. كسي كه اطاعت كند از او، خدا را اطاعت كرده و كسي كه عصيان كند او را، خدا را عصيان نموده است.
تااين قسمتحديثبه عنوان مقدمه بود، از اينجا به بعد شاهد ماست.
نخستين نام: «مهدي»
بخشي از كتاب «بحارالانوار» كه علامه مجلسي اين حديث را در آن روايت كرده چنين عنواني دارد: «باب
اسمائه عليه السلام و القابه و كناه و عللها». يعني باب اسامي آن حضرت، عليهالسلام، و كنيههايش و علل اينكه وي را به آنها ناميدهاند.
يكي از اسماء مباركه ايشان كه در بعضي از روايات اين باب آمده، نام مقدس «مهدي» است كه در ادامه اين حديثشريف علت تسميه آن نيز بيان شده است.
چرا به حضرت ميگويند «مهدي»؟ اين كلمه اسم مفعول است از ماده هدي، يهدي. «هدي» يعني هدايت كرد و «هدي» مصدر آن است؛ يعني: هدايت. در قرآن كريم، در اول سوره بقره ميفرمايد:
الم × ذلك الكتاب لا ريب فيه هدي للمتقين.
هادي يعني: هدايت كننده؛ و مهدي يعني: هدايتشده. حضرت باقرالعلوم، سلاماللهعليه، ميفرمايد:
انما سمي المهدي لانه يهدي لامر خفي. يستخرج التوراة و سائر كتب الله من غار بانطاكية.
آن حضرت به اين جهت «مهدي» ناميده شد كه هدايت ميكند به سوي كاري كه پوشيده شده است و تورات اصلي و ساير كتب الهي را از غاري كه در انطاكيه هست [كه شهري در تركيه فعلي است] در ميآورد.
چرا به ايشان ميگويند «مهدي»؟ مهدي يعني هدايتشده، كسي كه ميخواهد هدايت كند، حتما خودش بايد قبلا راهنمايي شده باشد. كسي كه راهي ميخواهد نشان بدهد، قبلا راهنمايي شده باشد. كسي كه راهي را ميخواهد نشان بدهد، قبلا بايد راه را خودش بلد باشد.
بعد از آن، حضرت ميفرمايد:
فيحكم بين اهل التوراة بالتوراة.
آنگاه بين اهل تورات بر اساس تورات حكم ميكند.
و بين اهل الانجيل بالانجيل.
و ميان اهل انجيل بر مبناي انجيل.
و بين اهل الزبور بالزبور و بين اهل الفرقان بالفرقان.
و بين اهل زبور به زبور و بين اهل فرقان بر پايه فرقان.
يعني از خصوصيات حضرت مهدي اين است كه هدايت ميشود به امور پنهاني و سپس هدايت ميكند به آنها. امور پنهاني به دست آوردن كتابهاي اصلي خدا و پيغمبران است؛ تورات و انجيل و زبور و فرقان و...
و تجمع اليه اموال الدنيا كلها.
همه اموال از همه نقاط جهان پيش او جمع ميشود.
ما في بطن الارض و ظهرها.
آنچه كه در ظاهر زمين و در باطن زمين است.
باطن زمين يعني گنجها و پنهان شدهها.
و يقول للناس تعالوا الي ما قطعتم فيه الارحام.
آنوقتبه مردم ميفرمايد: بياييد و بگيريد ماديات را؛ آنچه را كه به خاطر آن قطع ارحام ميكرديد!...
چون بيشتر اختلافات و قطع رحمها به خاطر پول است؛ به خاطر معنويت نيست! من خيلي كم افرادي را ميشناسم كه به خاطر مسايل روحي و معنوي با هم اختلاف داشته باشند. اگر هم ظاهر را ما آنطور جلوه دهيم، باطنش چيز ديگري است.
و سفكتم فيه الدماء.
بياييد بگيريد آنچه را به خاطر آن خونريزي كرديد.
و ركبتم فيه محارم الله
و براي به دست آوردنش مرتكب محرمات شديد.
فيعطي شيئا لم يعط احد كان قبله.
آنوقت نوعي به مردم بخشش و عطا ميكند كه پيش از آن كسي آنچنان اعطا ننموده است.
در اينجا امام باقر، عليهالسلام، از پيغمبر اكرم، صلياللهعليهوآله، نقل ميكند كه ايشان فرمودند:
هو رجل مني.
مهدي مردي است از نسل من.
اسمه كاسمي.
نامش مثل نام من است.
يعني نام اصلي او محمد است.
يحفظني الله فيه.
خداوند من را (دين مرا) در او حفظ ميكند.
يعني من را به او نگه ميدارد. بدين معني كه نگه داشتن من و دين من و نام من، در گرو كار او است.
و يعمل بسنتي.
به سنت و روش من عمل ميكند.
يملا الارض قسطا و عدلا و نورا.
زمين را پر از قسط و عدالت و روشنايي و نور ميكند.
يعني كاري ميكند كه عدل همه جهان را فرا ميگيرد. و نور، همه دنيا را پر ميكند. «قسط» به معناي عدالت در خصوص مسايل مادي است و «عدل» اعم از آن است. عدل، شامل عدل اجتماعي، عدل اخلاقي و عدل در خانواده هم ميشود.
بعد ما تمتليء ظلما و جورا و سوءا.
يعني قبل از اينكه او چنين كند، پر از ظلم و جور و بدي و زشتي است.
اين حديث امام باقر، عليهالسلام، مطالب مختلفي دارد و آنچه مستقيما به موضوع بحث ما مربوط است اين است كه: مهدي گفته ميشود، «لانه يهدي لامر خفي.»؛ به اين جهت كه هدايت ميكند به آن چيزهايي كه مخفي است.
بعد از آن، حضرت - چنانكه از ظاهر روايت پيداست - مثالهايي ذكر ميكنند براي آن چيزهايي كه مخفي است كه از آن جمله تورات است كه در غار انطاكيه ميباشد و حضرت آن را بيرون ميآورد؛ انجيل اصلي است كه حضرت بيرون ميآورد؛ زبور اصلي است كه حضرت، آن را ظاهر ميسازد. يكي از چيزهاي مخفي ديگر - كه به دلالت روايات حضرت مهدي، عليهالسلام، مردم را به آن هدايت ميكند - ذخاير زيرزميني است (3) كه شايد عبارت «ما في بطن الارض» در اين حديث هم به آن اشاره داشته باشد. حالا اين هدايت چگونه است؟ معلوم نيست. آيا بشر طوري متكامل ميشود كه تمام معادن را ميشناسد؟ و يا اينكه به قوه خارقالعاده الهي چنين كاري را ميكند؟ هر كدامش كه باشد، اين روايت و روايات ديگر اصل موضوع را تاييد مينمايد.
در بعضي از احاديث داريم كه امام باقر، عليهالسلام، ميفرمايد:
اذا قام قائمنا وضع الله يده علي رؤوس العباد. فجمع بها عقولهم.
هنگامي كه قائم ظهور كند، خداوند دستخود را - يا دستحضرت مهدي را - بر سر مردم قرار ميدهد.
و با آن عقلهايشان را متمركز ميكند.
شما ميدانيد كه عقل، نور است و نور وقتي جمع ميشود متمركز ميگردد. همانطور كه وقتي ذره بيني را جلوي نور خورشيد بگيريم، اشعه خورشيد با عبور از آن، كانون ميگيرد؛ متمركز ميشود و درخشانتر و گرمتر ميگردد.
حضرت، عقلهاي مردم را جمع ميكند؛ متراكم ميكند؛ كانون ميدهد؛ جان ميدهد؛ از ذرهبين ولايت عبور ميدهد و در نتيجه، حرارتش، نورش و روشنايياش زياد ميشود. وقتي اينطور شد، با اين عقلها، مردم هدايت ميشوند و آنچه را كه در ذخاير زيرزميني است استخراج ميكنند؛ طلا، نقره، فيروزه، مس، اورانيم و... اينها را ميآورند فقط؟!... نه خير! «يهدي لامر خفي». در زمين دلها هم معدنهايي از معارف توحيدي و مبدا و معادي وجود دارد كه حضرت با تربيت و تعليماتش بيرون ميآورد. در كتاب شريف بحارالانوار (4) از خرائج راوندي نقل كرده كه يكي از خصوصيات حضرت مهدي اين است كه وقتي ميآيد 27 حرف علم - يعني27 باب علم،27 زمينه علم - را كامل ميكند و اين در حالي است كه:
فجميع ما جاءت به الرسل حرفان.
يعني همه علومي كه پيامبران از ابتداي آدم تا خاتم و از خاتم تا امام حسن عسكري، عليهالسلام، آوردهاند و به بشر عرضه كردهاند مجموعا فقط دو حرف از آن27 حرف علم است و امام زمان وقتي ميآيد 25 باب ديگر علم را اضافه ميكند و علم به27 باب كامل ميشود.
پس، امر پنهان فقط در زمينههاي مادي و ظاهري نيست. نه! مهمتر از اينها هم هست و آن معارف مبدايي و معادي و مسايل توحيدي، مسايل اخلاقي و مسايل انساني است كه در زمين دلهاست.
پينوشتها:
پينوشتها:
پانویس‌های این مقاله
- •
*. برگرفته شده از كتابي به نام «نام محبوب».
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. ر. ك: الكليني، محمد بن يعقوب، الكافي، ج 2، ص617، ح3.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. ر. ك: المجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، ج 51، ص29، ح 2.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. ر. ك: الصافي الگلپايگاني، لطفالله، منتخب الاثر، ص 472.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. ر. ك: المجلسي، محمدباقر، همان، ج 52، ص336.
ادامه از صفحة 24
ادامه آن جملهاند: عليبن بلال، محمد بن معاوية بن حكيم، حسن بن ايوب، نقل ميكند. كه:
ما به خدمت ابامحمد حسن بن علي، عليهالسلام، رسيديم تا از آن حضرت در مورد حجت پس از ايشان پرسش كنيم. جمعيتي بالغ بر چهل نفر در خانه حضرت اجتماع كرده بودند. در اين ميان عثمان بن سعيد عمر والعمري به سوي آن حضرت رفت و گفت، اي پسر رسول خدا ميخواهيم از چيزي سؤال كنيم كه شما از من بدان آگاهتريد. حضرت فرمود: بنشين اي عثمان!، او دلگير شد و خواست از مجلس خارج شود كه حضرت فرمود: كسي از اينجا خارج نشود. كسي از ما خارج نشد. پس از ساعتي، حضرت، عليهالسلام، عثمان را صدا زد و عثمان از جا برخاست. حضرت فرمود: آيا به شما بگويم براي چه به اينجا آمدهايد؟ همه گفتند: آري، اي پسر رسول خدا. پس فرمود: آمدهايد كه از من در مورد حجتبعد از من سؤال كنيد. گفتند: آري. در اين هنگام پسر بچهاي همچون پاره ماه كه از همه مردم به ابامحمد، عليهالسلام، شبيهتر بود به مجلس درآمد. حضرت فرمود: پس از من، اين امام شما و جانشين من بر شماست، از او پيروي كنيد و پس از من از يكديگر پراكنده نشويد كه در دين خود دچار هلاكت و نابودي ميشويد. آگاه باشيد كه از امروز به بعد هيچيك از شما او را نخواهيد ديد تا عمري از او بگذرد. پس آنچه عثمان به شما ميگويد بپذيريد، به دستورات او سر نهيد، و سخن او را بپذيريد، كه او نماينده امام شماست، و سر رشته امور به او سپرده شده است. (30)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. «ابراهيم بن ادريس»، كه بنا به گفته شيخ طوسي و برقي از اصحاب امام هادي، عليهالسلام، بوده است، (31) جريان ملاقات خود با حضرت صاحب، عليهالسلام، را چنين نقل ميكند:
پس از درگذشت ابو محمد [امام حسن عسكري، عليهالسلام] ايشان [حضرت مهدي]، عليهالسلام، را در حالي كه جواني نورس بود ديدم و سر و دست ايشان را بوسيدم.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. «ابوالاديان بصري»؛ كه در مراسم تشييع و خاكسپاري امام يازدهم حضور داشته، شاهد نماز خواندن امام مهدي، عليهالسلام، بر پيكر پدر بزرگوار خويش بوده است. روايتي كه در اين زمينه از او نقل شده به قرار زير است:
من در خدمتحسن بن علي بن محمد [امام يازدهم]، عليهالسلام، كار ميكردم و نوشتههاي او را به شهرها ميبردم در مرض موتش شرفياب حضور او شدم و نامههايي نوشت و فرمود: اينها را به مدائن برسان. چهارده روز سفرت طول ميكشد و روز پانزدهم وارد «سر من راي» (سامرا) ميشوي و واويلا از خانه من ميشنوي و مرا روي تخته غسل ميبيني. ابوالاديان گويد: عرض كردم: اي آقاي من! چون اين پيشامد واقع شود به جاي شما كيست؟ فرمود: هر كس جواب نامههاي مرا از تو خواست او بعد من قائم [به امر امامت] است. عرض كردم: نشانهاي بيفزاييد. فرمود: هر كس بر من نماز خواند او است قائم بعد از من. عرض كردم: بيفزاييد. فرمود: هر كس به آنچه در هميان استخبر داد اوست قائم بعد از من، هيبتحضرت مانع شد كه من بپرسم در هميان چيست. من نامهها را به مدائن رسانيدم و جواب آنها را گرفتم و چنانكه فرموده بود روز پانزدهم به «سر من راي» برگشتم و در خانهاش واويلا بود و خودش روي تخته غسل بود. بناگاه ديدم «جعفر كذاب» پسر علي، برادرش بر در خانه است و شيعه گرد او جمعند و تسليت ميدهند و به امامت تهنيت ميگويند. با حود گفتم: اگر امام اين است كه امامتباطل است؛ زيرا ميدانستم جعفر شراب مينوشد و در «جوسق» قمار ميكند و تنبور هم ميزند. من نزديك او رفتم و تسليت گفتم و تهنيت دادم و چيزي از من نپرسيد. سپس «عقيد» [خادم حضرت عسكري] بيرون آمد و گفت: اي آقاي من! برادرت كفن شده استبرخيز و بر او نماز بگذار. جعفر بن علي با شيعيان او كه اطرافش بودند وارد حياط شد و پيشاپيش شيعيان «سمان» (عثمان بن سعيد عمري) بود و «حسن بن علي» معروف به «سلمه». وقتي وارد صحن خانه شديم جنازه حسن بن علي بر روي تابوت كفن كرده بود. جعفر جلو ايستاد كه بر برادرش نماز بخواند. چون خواست «الله اكبر» بگويد؛
كودكي با صورتي گندمگون، موهايي مجعد و دندانهايي كه در بين آنها فاصله بود، از اتاق بيرون آمد و رداي جعفر را عقب كشيد و گفت: اي عمو! من سزاوارم كه به جنازه پدرم نماز گزارم عقب بايست. جعفر با روي درهم و رنگ زرد عقب ايستاد و آن كودك جلو ايستاد و بر او نماز خواند و [آنگاه حضرت عسكري] در كنار قبر پدرش به خاك سپرده شد. سپس [آن] كودك گفت: اي بصري! جواب نامهها را كه با توستبياور. آنها را به وي دادم و با خود گفتم: اين دو نشانه؛ باقي ميماند هميان. سپس نزد جعفر بن علي رفتم كه داشت ناله و فرياد ميكرد و از دست آن كودك ميناليد. «حاجز وشا» به او گفت: اي آقاي من! آن كودك كيست تا ما بر او اقامه دليل كنيم. گفت: به خدا من تاكنون نه او را ديدهام و نه ميشناسم.
ما هنوز نشسته بوديم كه چند نفر از قم آمدند و از حسن بن علي، عليهالسلام، پرسش كردند و دانستند كه فوت شده است. گفتند: به چه كسي بايد تسليتبگوييم؟
عدهاي به جعفر بن علي اشاره كردند. آنها بر او سلام كردند و او را تسليت دادند و به امامت تهنيت گفتند و اظهار داشتند كه نامهها و اموالي كه با ماستبگو نامهها از كيست و اموال چقدر است؟ جعفر از جا پريد و جامههاي خود را تكان داد و گفت: از ما علم غيب ميخواهيد؟! خادمي از ميان خانه بيرون شد و به آنها گفت: نامههايي كه با شماست از فلان و فلان است و در هميان هزار اشرفي است كه ده تاي آنها قلب است. آنها نامهها و اموال را به دست او سپردند و گفتند: آن كه تو را به خاطر اينها فرستاده است او امام است... (32)
شايان ذكر است كه در برخي از منابع تاريخي از «ابو عيسي متوكل» به عنوان كسي كه بر پيكر امام حسن عسكري، عليهالسلام، نماز گزارده ياد شده است؛ اما اين نقل تاريخي روايتشده را به اين صورت ميتوان جمع كرد كه: ابتدا در خانه حضرت عسكري، عليهالسلام، و با تعداد محدودي از خواص اصحاب بر پيكرشان نماز خوانده شده و بعد از آن، حضرت را براي تشييع جنازه به بيرون از خانه انتقال دادهاند و در آنجا فرد ديگري به طور رسمي بر پيكر آن جناب نماز گزارده است. (33)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. ر. ك: الكليني، محمد بن يعقوب، الكافي، تهران، دارالكتب الاسلامية، ج 1، ص 501، ح7؛ الشيخ المفيد، محمد بن محمد بن النعمان، الارشاد في معرفة حجج الله علي العباد، قم، موسسة ال البيت لاحياء، ج 2، ص309-312. شايان ذكر است كه برخي از اهل تحقيق سال 234 ق. را به عنوان سال ورود حضرت هادي، عليهالسلام، به سامرا ذكر كردهاند. ر. ك: الصدر، محمد، تاريخ الغيبة الصغري، ص107 - 108
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2.«قد وضع بنو امية و بنو العباس سيوفهم علينا لعلتين؛ احداهما انهم كانوا يعلمون انه ليس لهم في الخلافة حق فيخافون من ادعائنا اياها و تستقر في مركزها. و ثانيهما انهم قد وقفوا من الاخبار المتواترة علي ان زوال ملك الجبابرة و الظلمة علي يد القائم منا و كانوا لا يشكون انهم من الجبابرة و الظلمة، فسعوا في قتل اهل بيت رسول الله، صلياللهعليهوآله، و ابادة نسله، طمعا منهم في الوصول الي منع تولد القائم او قتله. فابي الله ان يكشف امره لواحد منهم، الا ان يتم نوره و لو كره الكافرون». الحرالعاملي، محمد بن الحسن، اثبات الهداة، قم، المطبعة العلمية، ج3، ص 570، ح 685.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. ر. ك: الشيخ المفيد، همان، ص336.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. «ثم قد جاءت روايات في النص علي ابن الحسن، عليهالسلام، من طرق ينقطع بها الاعذار». الشيخ المفيد، همان، ص343.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. «قال رسول الله، صلياللهعليهوآله، لاصحابه: آمنوا بليلة القدر، فانه، ينزل فيها امر السنة و ان لذلك ولاة من بعدي علي بن ابي طالب و احد عشر من ولده». الكليني، محمد بن يعقوب، همان، ص533، ح 12؛ الشيخ المفيد، همان، ص 345-346.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. «قال امير المؤمنين، عليهالسلام، لابن عباس: ان ليلة القدر في كل سنة و انه ينزل في تلك الليلة امر سنة و لذلك الامر ولاة من بعد رسول الله، صلياللهعليهوآله، فقال له ابن عباس: من هم؟ قال: انا و احد عشر من صلبي ائمة محدثون». الكليني، همان، ص 532، ح 11؛ الشيخ المفيد، همان، ص346؛ همچنين ر. ك: النعماني، محمد بن ابراهيم، كتاب الغيبة، تهران، مكتبة الصدوق، ص 60، ح3؛ الشيخ الطوسي، محمد بن الحسن، كتاب الغيبة، تهران، مكتبة نينوي، ص 141، ح106.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. «دخلت علي فاطمة، عليها السلام، و بين يديها لوح فيها اسماء الاوصياء من ولدها، فعددت اثني عشر آخرهم القائم، عليهالسلام، ثلاثة منهم محمد و ثلاثة منهم علي». الكليني، همان، ص 532، ح 11؛ همچنين ر. ك: الشيخ الصدوق، محمد بن علي بن الحسين، كمال الدين و تمام النعمة، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، ج 1، ص269، ح13؛ الشيخ المفيد، همان؛ الشيخ الطوسي، همان، ص139، ح103.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. «يكون تسعة ائمة بعد الحسين بن علي تاسعهم قائمهم». الكليني، همان، ص533، ح 15؛ همچنين ر. ك: الشيخ الصدوق، همان، ج 2، ص 350، ح 45؛ الشيخ المفيد، همان، ص347؛ الشيخ الطوسي، همان، ص 140، ح 104؛ النعماني، همان، ص 94، ح 25.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. براي مطالعه بيشتر در اين زمينه ر. ك: الكليني، همان، باب ماجاء في الانثي عشر و النص عليهم، ص 525-535؛ الطبرسي، ابوعلي الفضل بن الحسن، اعلام الوري باعلام الهدي، قم، مؤسسة ال البيت لاحياء التراث، ج 2، ص 155-208.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. ر. ك: الخوئي، السيد ابوالقاسم، معجم رجال الحديث، ج16، ص309.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. «خرج الي من ابي محمد قبل مضيه بسنتين يخبرني بالخلف من بعده، ثم خرج الي من قبل مضيه بثلاثة ايام يخبرني بالخلف من بعده». الكليني، همان، ص 328، ح 1؛ الشيخ المفيد، همان، ص 348.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. «زبيري» لقب يكي از گردنكشان و دشمنان اهل بيت از نسل «زبير» است كه در زمان حضرت عسكري، عليهالسلام، ميزيست و آن حضرت را تهديد به قتل كرده بود. اما خداوند به دستخليفه عباسي او را به سزاي اعمالش رساند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. «خرج عن ابي محمد، عليهالسلام، حين قتل الزبيري، لعنه الله: «هذا جزاء من اجترا علي الله في اوليائه، يزعم انه يقتلني و ليس لي عقب، فكيف راي قدرة الله فيه. و ولدله ولد سماه «م ح م د» في سنة ست و خمسين». الكليني، همان، ص329، ح 5؛ الشيخ المفيد، همان، ص349.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. الشيخ الطوسي، محمد بن الحسن، الفهرست، ص 70، ش 78؛ همچنين ر. ك: الخويي، السيد ابوالقاسم، همان، ج 2، ص47-48.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15. «ولدلنا مولود فليكن عندك مستورا، و عن جميع الناس مكتوما، فانا لم تظهر عليه الا الاقرب لقرابته و الولي لولايته، احببنا اعلامك ليسرك الله به مثل ما سرنا به. والسلام». الشيخ الصدوق، همان، ج 2، ص433-434، ح16.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. «سمعت ابا محمد الحسن بن علي العسكري، عليهماالسلام، يقول: الحمد الله الذي لم يخرجني من الدنيا حتي اراني الخلف من بعدي، اشبه الناس برسول الله، صلياللهعليهوآله، خلقا و خلقا...». همان، ص 408-409، ح7.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. ر. ك: الخوئي، السيد ابوالقاسم، همان، ج7، ص 118 و ج 22، ص 75.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18. «قلت لابي محمد، عليهالسلام، جلالتك تمنعني من مسالتك؛ فتاذن لي ان اسائك؟ فقال: سل. قلت: يا سيدي! اهل لك ولد؟ فقال: نعم، فقلت: فان حدث بك حدث فاين اسال عنه؟ قال: بالمدينه». الكليني، ص 328، ح 2؛ الشيخ المفيد، همان، ص 348.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹
19. ر. ك: الخوئي السيدابوالقاسم، همان، ج6، ص247 و 254.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۰
20. علامه مجلسي در كتاب «مرآة العقول» (ج 4، ص 2) در توضيح عبارت «و اشار بيده» كه در روايت مزبور آمده است ميگويد: «يعني انگشتان ابهام و سبابه هر دو دستخود را از هم باز كرد و در همين حال دستان خود را از هم دور كرد. چنانكه در بين اعراب و غير آنها براي اشاره به ستبري گردن رايج است. يعني آن حضرت جواني قدرتمند است كه گردن او اينچنين است».
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۱
21. «قلت للعمري: قد مضي ابو محمد؟ فقال لي: قد مضي و لكن قد خلف فيكم من رقبته مثل هذه؛ و اشار بيده». الكليني، همان، ص329،8 ح 4 ؛الشيخ المفيد، همان، ص 351 - 352.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۲
22. ر. ك: الخوئي، السيد ابوالقاسم، همان، ج23، ص187.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۳
23. ر. ك: الشيخ الصدوق، همان، ج 2، ص 424-425.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۴
24. ر. ك: الخوئي: السيد ابوالقاسم، ج17، ص 158.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۵
25. «حدثتني الحكيمة ابنة محمد بن علي - و هي عمة ابيه - انها راته ليلة مولده و بعد ذلك». الكليني، همان، ص330-331، ج3؛ الشيخ المفيد،همان، ص351.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۶
26.ر. ك: الخوئي، السيد ابوالقاسم، همان، ج 15، ص93-94 و107.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۷
27. رايته بين المسجدين و هو غلام، عليهالسلام؛ الكليني، همان، ص 330، ح 2؛ الشيخ المفيد، همان، ص 351.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۸
28. «ارانيه ابو محمد، عليهالسلام، و قال: هذا صاحبكم». الكليني، همان، ص 332، ح 12؛ الشيخ المفيد، همان، ص353 - 354.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۹
29. «دخلت علي ابي محمد بن الحسن بن علي، عليهماالسلام، و انا اريد ان اساله عن الخلف [من] بعده، فقال لي مبتدئا: يا احمد بن اسحاق! ان الله تبارك و تعالي لم يخل الارض منذ خلق آدم، عليهالسلام، و لا يخليها الي ان تقوم الساعة من حجة لله علي خلقه... قال: فقلت له: يا ابن رسول الله فمن الامام و الخليفة بعدك؟ فنهض عليهالسلام، مسرعا فدخل البيت، ثم خرج و علي عاتقه غلام كان وجهه القمر ليلة البدر من ابناء الثلاث سنين، فقال: يا احمد بن اسحاق لولا كرامتك علي الله عز و جل و علي حججه ما عرضت عليك ابني هذا، انه سمي رسول الله، صلياللهعليهوآله، و كنيته، الذي يملاء الارض قسطا و عدلا ملئت جورا و ظلما...». الشيخ الصدوق، همان، ج 2، ص 384-385، ح1.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۰
30. الشيخ الطوسي، همان، ص217؛ همچنين ر. ك: الشيخالمفيد، همان، ج2، ص435، ج2.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۱
31. ر. ك: الخوئي، السيد ابوالقاسم، همان، ج 1، ص 202.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۲
32. الشيخ الصدوق، همان، ج 2، ص 475-476، ترجمه با استفاده از ترجمه فارسي كتاب به قلم آية الله كمرهاي.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۳
33. ر. ك: الصدر سيد محمد، همان ، ص298.
ادامه از صفحة 17
حتي شايد غير مسيحي نباشد حتي مسيح را مطرح نميكند. اما همانطور كه فرموديد به طور كلي يك نظر عام و شامل همه اينها نسبتبه آينده تاريخ دارند، چه تصريح بكنند به اينكه نظرشان به تاريخ غرب است و چه اصلا تاريخ غرب را جدا از تاريخهاي ديگر ندانند و بگويند اين نظري است نسبتبه آنچه كه بشر فعلي با وضع فعلي به سمت آن ميرود، در هر حال اينها معتقدند كه آينده تاريخ خيلي روشن و اميد بخش نيست و بعضيها هم گفتهاند كه ممكن استبه فاجعه بيانجامد.
حجةالاسلام پارسانيا: براي تقسيمبندي نظريههايي كه در واقع تاريخ و آينده تاريخ بيان ميشود به نظر ميرسد اين ميزان بد نباشد كه بگوييم: نگاه به تاريخ و جامعه انساني يا يك نگاه «ديني» است و يا يك نگاه «دنيوي» و سكولار است و ديدگاهها را در اين دو عنوان كلي شايد بتوانيم قرار دهيم. اين دو ديدگاه در باب تبيين بالفعل وضعيتبشري و جامعه بشري و تاريخ و همچنين در باب آنچه كه در آينده واقع ميشود وجود دارد و بهطور طبيعي تفاوتهايي با هم خواهند داشت.
در نگاه دنيوي انسان، جهان و اجتماع انسان به يك صورت طبيعي و مادي و دنيوي تبيين و تفسير ميشود، البته اين نگاه يك پيشينه غالبي ندارد. يك پيشينهاي كه تسلط داشته باشد در ميان بشر، بيشتر برميگردد به سدههاي معاصر. اما در نگاه ديني، انسان نظير جهان، يك هويت آسماني و الهي و معنوي دارد و اصل آن است. تاريخها با يك فره ايزدي و فرهنگها با يك حقيقت آسماني آغاز ميشوند، از متن يك شهود ميجوشند و از آسمان ميآيند در بستر زمين و زمان آلوده ميشوند و احيانا حركتهايي براي احياء اينها و ستيزهايي در اين زمينه شكل ميگيرد. اما در نگاه دنيوي تمام آنچه كه هويت آسماني و الهي دارد، تفسير زميني و مادي ميشود. به عبارت ديگر در نگاه دنيوي به رفتار انسان در تاريخ، نوعي تقليلگرايي و يا تفسير «هونتيك»، به بيان رايج امروز حاكم است، يعني سعي ميكنند حركت فرهنگ را ركتبشري را به زندگي و عواقب مادي و طبيعي او تبيين بكنند.
شايد خود گفتگوهاي فرهنگي را علمي نميدانند. چون آزمونپذير نيست. لذا وقتي در اين زمينهها وارد ميشوند بيشتر تفسيرهاي تقليل گرايانه دارند، تعبير و تاويل ميكنند، در نگاه ديني هم زندگي اجتماعي انسان و تاريخ انسان دقيقا تعبير و تاويل ميشود. اما آنچه كه در زمين هست و انسان انجام ميدهد، يك تاويل الهي و آسماني دارد. اين دو تفاوت جوهري استبراي اين دو نوع نگاه، البته نگاه غالب بر دنياي امروز اين نگاه دنيوي است. لذا آنچه كه از اين زاويه وارد نشود اصلا علم ناميده نميشود.
اين تفاوت دو ديدگاه بود نسبتبه تحليلي كه درباره فرهنگ و جامعه بالفعل بشري دارند. نسبتبه آينده هم اين دو ديدگاه بينشها و تفسيرهايشان فرق ميكند. در نگاه دنيوي يا مادي و سكولار، نوعا چون وضعيت موجود تاريخ بشر يك وضعيتخوبي است كه به صورت فزاينده رشد كرده و به اينجا رسيده است. كساني كه در قرون19 حتي جامعه شناس بودند و دغدغه اصلي آنها فلسفه تاريخ نبود وقتي نسبتبه جامعه بشري سخن ميگويند يك حركت تك خطي را ميبينند كه از دوران كودكي شروع شده و در قرن نوزدهم به دوران بلوغ و اوج خود رسيده است. بر اساس همين تحليل نيز به پيش بيني آينده جهان ميپرداختند. مثلا «اگوستكنت» پيش بيني ميكرد كه كاملا قداست زدايي و دين زدايي ميشود. به اين معني كه دين جديد و آرمان جديدي كه كاملا دنيوي است مطرح خواهد شد و هيچ مشكلي هم براي بشر پيش نخواهد آمد و ديگر كساني هم كه در قرن19 نسبتبه آينده جهان نظري دادند تنها يك حركتهاي تك خطي را
ترسيم ميكردند. هر چند اين نظر دادنها، همانطور كه جناب آقاي دكتر اول صحبت فرمودند، واقعا يك هويت علمي، به آن معنايي كه خودشان از علم ميكردند، نداشت. اين يك ديدگاه است. احيانا اگر از اين زاويه پيشبينيهايي هم نسبتبه آينده ميشود، اما اين پيش بينيها وقتي يك هويت ديني و آسماني ندارد، در واقع فردا را با عينك امروز خودشان مشاهده ميكنند، آن معنا زدايي، حقيقت زدايي، يقين زدايي را وقتي عريانتر بخواهند بكنند، چنانكه در برخي ديدگاههاي «پستمدرن» وجود دارد، اين شكلي است كه يك شكاكيت تام و تمام وعده را ميدهند البته و اين طور پيش بينيها هم چه بسا در معناي مصطلح علم قرار نميگيرد. بيشتر كارهاي فرا علمي است كه انجام ميشود.
اما در مورد اينكه در ديدگاه ديني نسبتبه آينده جهان چگونه نگاه ميشود و چه مسيري براي جهان پيش بيني ميشود؟ بايد گفت كه، نوع اديان از آخرالزمان خبر دارند و خبر ميدهند، و اينچنين نيست كه در اين نگاه آنچه كه در مسير زمان واقع ميشود حتما يك حركت رو به رشدي باشد. بلكه انسان از نزد خدا آمده است كه يك قوس نزول دارد و حركتبشر يك حركت نزولي است. انسان در بهشتبود، انساني كه از خاك و گل بود و سپس روح خدا در او دميده شد. ظاهرا خاك و گل بايد در طبيعتباشد اما همين انساني كه آفريده شد همين جا بهشتبود و در بهشت زندگي ميكرد و با فرشتگان و خداوند همنشين بود. آن چيزي كه باعثشد اين انسان رانده شود گناه و غفلت او بود. در تعابير ديني توحيد هويت تاريخي ندارد، در سوره اعراف سخن از اين است كه خداوند انسان را به خودش نشان داد «و اشهدهم علي انفسهم» و بعد به او گفت: «الستبربكم»؛ آيا من پروردگار شما نيستم. نگفتحال استدلال كنيد كه خدايي هستيا نه، بلكه انسان خود را كه ديد، اين خود آينه حقتعالي بود و ربوبيت او را مشاهده كرد و تصديق نمود: «قالوا بلي شهدنا» ادامه آيه بسيار زيباست، «ان تقولوا يوم القيامة انا كنا عن هذا غافلين»؛ تا در روز قيامت نگوييد كه خدايا پدر و مادر، محيط، خانواده، جامعه، جامعه پذيري اينها ما را گمراه كرد و خداوندا ما را اخذ ميكني به كاري كه تاريخ ما كرد، پدر و مادر ما كردند، خانواده ما كردند؟ يعني انسان يك نسبتي با حق دارد كه تاريخ نميتواند واسطه آن باشد. اين اصلا تاريخي نيست.
استاد داوري: تاريخ فرع آن است اصلا تاريخها با آن نسبتبه وجود ميآيند.
حجةالاسلام پارسانيا: تاريخها با نسبتبعد انسان با آن به وجود ميآيد.اما ارتباط «رب الناس» «ناس» يك ارتباط بيتكيف و بيقياس است كه انسان ميتواند از تاريخ همواره فراسو برود. در واقع اين بعد تاريخي است و اين تاريخ شرك است. اولين مرحلهاي كه آن وحدت ديده نميشود، اساطير هستند كه شكل ميگيرند. يعني انسان رانده ميشود،
با فرشتگان، با وسائط فيض، با مدبرات امر هست اما چون وحدت غايب شد، اين كثرت بالاصالة خود را ظاهر ميكند و اين ارباب انواع مستقل ديده ميشوند، دوران، دوران شرك است اما بشر مادي و زميني محض نيستبا حقايق فوقطبيعي ارتباط دارد زندگياش را با آنها ميچرخاند و اقتدارهايي را از آن طريق به دست ميآورد. اگر ما نگاه ديني را به طور خاص مد نظر قرار دهيم، شايد يك چيز مشتركي بين اديان ابراهيمي و اديان ديگر باشد. اما اگر به طور خاص ما وارد روايات و ديدگاه اسلام و آيات بشويم مثل اين است كه اين بعد انسان يك مراحل تاريخي دارد. مثلا از برخي روايات استفاده ميشود كه شرك دارد منجمد و انباشته و فزاينده ميشود، و اين دوري انسان دارد زياد ميشود. از برخي از آيات و رواياتي كه تفسير اين آيات وارد شده مخصوصا آن آياتي كه درباره گفتگوي جنيان با پيامبر است، كه روايات را نوعا مفسرين در ذيل اين آيات آوردهاند، چنين استفاده ميشود كه: جنيان كه شيطان هم از آنهاست، تا زمان حضرت مسيح، عليهالسلام، تا سه آسمان ميرفتند كه اينها آسمان معناست و استراق سمع ميكردند، اخبار ميآوردند، از زمان پيامبر اكرم، صلياللهعليهوآله، پيامبر خاتم ديگر ارتباط اينها با آسمان قطع ميشود گويي كه كفر كاملا ماديتر و زمينيتر ميشود. از اين مقطع به بعد و اين فرهنگ و زيست تاريخ بشري است كه با آموزشها و عادتها پدر و مادر و... غيبت فزاينده كه نسبتبه حق پيدا ميكند و در دوران پيامبر خاتم، صلياللهعليهوآله، به بعد يك شكل تاريخ دارد، يعني مسير تاريخ هست كه دارد ميآيد. از يك سو تجلي اسم اعظم الهي است كه واقع شده يعني توحيد ناب است، آن چيزي كه انبيا ديگر آن قرب فرايضي كه در بين آنها نبود اما از يك سوي ديگر كفر هم در نهايت انجماد خودش دارد ميرود مثل اينكه مقطع نويني از تاريخ دارد آغاز ميشود و شكل ميگيرد و در واقع شرك يك سري از استعدادهاي فوق طبيعي خود را دارد از دست ميدهد، آن اسطورهها نوعي حيات و زندگي داشتند، اما در دوران جديد همه ابعاد معنوي خودش را از دست ميدهد و تنها لاشهاي از آنها در تاريخ باقي ميماند. اين اسطورهها ديگر زندگي ندارد. بشر بايد برگردد و خودش و جهان را بازبيني كند. وقتي كه انسان حق را ميديد او بر صورت خداوند بود و عالم آيات الهي بود. وقتي نگاه اسطورهاي شد انسان و جهان هم اسطورهاي شدند، حالا اسطورهها فقط عادتاند، به كار نميآيند از اين به بعد آنچه كه ميماند بايد برگردد و يك تصوير جديدي از خودش ارايه بكند. و آن بخشي از دنيا اين توان را دارد كه اين تصوير را بيشتر ارايه بكند كه از دين دورتر است و از اسطوره دورتر است. اين استعداد در او بيشتر است و ظاهرا غرب اين شايستگي و استعداد را بيشتر داشت و زودتر از ديگران
پيشقدم شد براي يك تفسير جديدي از عالم و آدم كه ديگر دنيوي محض است.
اينكه عرض كردم دو نگاه به تاريخ داريم با يك نگاه ديني و يك نگاه دنيوي يك نگاه متاخري است، به اين مقطع باز ميگردد، و در اين نگاه است كه الزاما تفسيرها، تفسيرهاي جبري نيست، آزادي هم اگر هستيك آزادي دنيوي ستيعني اگر شما به سراغ خود ليبرالها برويد، خودشان معتقدند كه ما از آزادي انسان هم احيانا داريم دفاع ميكنيم. يا برخي از نحلههاي اگزيستانس كه توي همين فضا شكل ميگيرند مدعياند كه از آزادي انسان دارند سخن ميگويند. اما هم اين آزادي هويت دنيوي دارد و هم آن جبرش هويت دنيوي دارد. همه اينها در اين مقطع ميگنجد. و اين فكر ميكنم همان چيزي است كه در اسلام و در نوع اديان به عنوان آخر الزمان از او ياد ميكنند كه پا به پاي اين غيبتي كه حق دارد ميكند و اين اعراضي كه انسان از او ميكند عالم با آدم يك تناظري دارد، يعني همانطور كه آستانههاي حسي انسان تغيير پيدا ميكند و ادراكهاي حسي انسان تغيير پيدا ميكند، مثل اين است كه دنيا هم با او و مطابق با او عمل ميكند، گاه گفته ميشود كه اين علم، اين تكنولوژي كه در اين سدههاي اخير رشد كرد؛ چرا در فرهنگها و تمدنهايي كه هزارهايي را داشتند اينگونه رشد نكرد. خوب بشري كه در تعبير قرآن «هاروت» و «ماروت» كه دو فرشته الهياند، آمدهاند و به او تعليم دادهاند، كجا ميتواند علمي را كه دنيوي محض استشكل بدهد، ولو اينكه توحيد هم نباشد!؟ يعني در اين مقطع از تاريخ كه علم [science] ميتواند تمام آن ابعاد و لايههاي فوق طبيعي خودش را حذف كند و دور كند و يك تفسير جديدي را با پشت كردن به آنها مطرح كند و تكنيك و زندگي تمدن خاصي را به وجود بياورد، كه كثرت بدون حضور وحدت، خود را عرضه و ظاهر ميكند. آخر الزمان صحنه ستيز جدي، دو تمدن و دو فرهنگ است كه روياروي هم هستند، از يك سو كفر با همه امكانات خود و از ديگر سو ايمان و توحيد قرار دارد. كفر تمام آن امكانات بالقوه خود را دارد به فعاليت ميرساند. لذا كساني كه از اين زاويه به آينده جهان ميپردازند خوب به هيچ انگاري و اينكه ضابطهاي و پوچي بيمحتوايي كه در درون اين است، اين ديواري كه روبروي اين فرهنگ و تمدن دنيوي قرار گرفته، توجه ميكنند و از آن سو اگر قرار باشد آيندهاي باشد براي جهان در نگاه ديني از اين سنخ نيست، بايد چيزي باشد كه اين مسير را دگرگون كند.
موعود: به نظر ميرسد حاصل مطالبي كه در اين نشست و گفتگو مطرح شد، اين است كه وقتي درباره آينده جهان گفتگو ميشود گوينده سعي بر اين دارد كه يك قانونمندي بتواند درباره آينده جهان سخن بگويد و در واقع به نوعي پيشگويي دست پيدا كند. و بيگمان دريافتيا كشف اين قانونمندي ناظر بر نوع نگرشي است كه گوينده به هستي پيدا ميكند. حالا گاه اين نگرش كلي به هستي، خود بنياد استيك دريافت صرفا انساني است كه بي ترديد به دليل بسياري از محدوديتها اگر هم در واقع سخني را دراينباره ابراز بدارد يا قانوني را اعلام بكند بيش از آنكه بخواهد يقينآور باشد متكي به گمان و ظن است. از جانب ديگر وقتي كه انساني به اتكاي دريافتهاي ديني و سخن و كلام خالق هستي، تلاش بكند كه گفتگويي درباره آينده جهان داشته باشد و در واقع قانونمنديها را كشف بكند، از سويي به اين نكته ميرسد كه انسان هم داراي اختياري است و ارادهاي است كه در بستر زمين جاري است و اين گفتگو بدون در نظر گرفتن اراده آدمي خيلي به جايي نميرسد. بيانات شما ناظر بر اين است كه در ميان اهل ديانت گفتگو درباره آينده جهان هست، اما از آنجاييكه اين انسان ميآيد و از حكم حضرت رب الارباب تبري پيدا ميكند در واقع عدول ميكند براي خودش سرنوشتي را رقم ميزند و وضعيتي را در عرصه تاريخ فراهم ميكند كه نميتوانسته و نميتواند كه يك امر واقع محتوم يا تعيينشده از سوي خالق هستي باشد، بلكه محصول عمل خودش است، محصول عدول اوست از آن مجموعه قانونمندي ويژهاي كه قادر به كشف همه دقايقش نبوده است.
با تشكر از شما كه در اين نشستشركت كرديد.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑