روايات مربوط به قم و مرد موعود اين شهر
از زمره روايات ظهور، به پا خاستن مردي از قم و ياران وي است، از امام كاظم، عليهالسلام، روايتشده است كه فرمود:
مردي از قم، مردم را به سوي خدا دعوت ميكند، افرادي گرد او جمع ميشوند كه قلبهايشان همچون پارههاي آهن ستبر است كه بادهاي تند حوادث، آنان را نميلغزاند، از جنگ خسته نشده و نميترسند اعتماد آنان بر خداست و سرانجام كار از آن پرهيزكاران است. (1)
و همچنين مطالب بعد از آن مربوط به قم است.
نكته قابل توجه اين است كه، امام، عليهالسلام، در روايت، تعبير به «مردي از قم» نموده و نفرموده است از اهل قم، ميتوان اين جمله را بر امام خميني تطبيق داد. چه اينكه ايشان اهل خمين و ساكن قم ميباشند و اينكه او «مردم را به سوي خدا دعوت ميكند» نه فقط اهل قم و يا اهل مشرق زمين را. و به اينكه بادهاي تند كينهتوزي دشمنان و يا جنگ و درگيريها كه براي وي و طرفدارانش پيش ميآيد، همچنان مقاوم ميايستند و مبارزه ميكنند و هيچ تزلزلي به خود راه نميدهند.
روايت، زمان وجود اين مرد را كه به آن بشارت داده شده مشخص نكرده است اما در تاريخ قم و ايران چنين شخصيت و ياراني داراي اين صفات برجسته، قبل از امام خميني و طرفدارانش بيسابقه بوده است... البته احتمال اينكه اين روايت ناقص باشد وجود دارد و يا اينكه امام آن را به مناسبتي فرمودهاند، همين روايت را صاحب بحارالانوار، از كتاب تاريخ قم نوشته «حسن بن محمد بن الحسن قمي» كه هزار سال پيش آن را تاليف نموده است نقل كرده كه متاسفانه نسخه آن كتاب يافت نميشود. گاه گفته ميشود: درست است كه در تاريخ قم و ايران ظاهر شدن چنين مرد وعده داده شدهاي را با ياراني داراي اين صفات برجسته، كسي سراغ نداشته است... اما دليلي هم نداريم كه اين روايت، منطبق بر امام خميني و طرفداران وي باشد شايد منظور مرد ديگر و ياران ديگري باشد كه در عصر و زمان ما ظاهر خواهند شد و يا اينكه بعد از مدتي طولاني و يا كوتاه خواهند آمد...
پاسخ: آري درست است كه در روايت، آنگونه كه بيان كرديم زمان اين پيشامد مشخص و روشن نشده است اما مجموعه صفاتي كه در روايت آمده، به علاوه آنچه كه در روايات متعدد ديگر، پيرامون قم و ايران وارد شده است موجب اطمينان اين معناست كه مراد از صفات ياد شده، امام خميني و ياران وياند... بنابراين اگر پيامبر، صلياللهعليهوآله، و امامان، عليهمالسلام، به حادثه و پيشامدي خبر دادند كه منطبق بر وضع موجود باشد، معقول نيست كه از آن چشمپوشي نموده و آن را بر قضيه و حادثهاي مشابه آن و يا واضحتر، كه وعده پيامبر، صلياللهعليهوآله، و اهل بيت او بر آن منطبق شود، حمل نماييم.
از رواياتي كه درباره قم و برتري و آينده آن از اهل بيت، عليهمالسلام،
نقل شده استبخوبي روشن است كه اين شهر نزد آن بزرگواران از ارزش و اهميت ويژهاي برخوردار است، بلكه ميتوان گفت مؤسس و بنيانگذار اين شهر و طرح و ايجاد آن در قلب ايران در سال73 ق. به دستبا كفايت امام باقر، عليهالسلام، بوده است كه بعد از آن نسبتبه اين شهر نايتخاصي داشتهاند. و آنان با دانشي كه از جد بزرگوارشان داشتهاند، خبر دادهاند كه در آينده، اين شهر مقدس از جايگاهي والا برخوردار خواهد شد و اهالي اين شهر، از ياران باوفاي حضرت مهدي، ارواحنا فداه، خواهند بود.
برخي روايات، تصريح دارد به اينكه فلسفه نامگذاري اين شهر مقدس به قم مناسب با نام حضرت مهدي كه قائم بحق است ميباشد و مناسب با قيام و به پا ساختن اهل قم و منطقه جغرافيايي آن شهر در زمينهسازي و ياري نمودن آن حضرت است. از طرفي وجود يك آبادي، در نزديكي اين شهر در زمان تاسيس آن به نام «كمندان» و يا «كمد»، به اين معني نيست كه در نامگذاري به «قم» عربي بودن اين كلمه ملاحظه نشده است، جز اين مناسبت كه نام آن قم گذاشته شده و يا تغيير و دگرگوني در نام فارسي آن به وجود آمده استبويژه زماني كه تاسيس اين شهر از ناحيه علما و روايتكنندگان حديث، از امام باقر و صادق، عليهماالسلام، و زير نظر آن دو بزرگوار بوده است.
«عفان بصري» از امام صادق، عليهالسلام، روايت كرده كه گفت:
امام، عليهالسلام، به من فرمود: آيا ميداني از چه رو اين شهر را قم مينامند؟ عرض كردم: خدا و رسولش آگاهترند فرمود: همانا قم نامگذاري شده براي اينكه اهل قم، اطراف قائم، عليهالسلام، گرد آمده و با وي قيام مينمايند و در كنار او ثابت قدم مانده و او را ياري ميكنند. (2)
اين روايت، و امثال آن قرينههايي هستند بر اينكه آغاز تاسيس شهر مقدس قم توسط «عبدالله» پسر «مالك اشعري» و برادرش «احوص» و هواداران آنان كه همگي از ياران خاص امام باقر، عليهالسلام، و راويان حديث آن بزرگوار بودهاند همه اينها موجب اين اطمينان است كه تاسيس اين شهر به امر امام باقر، عليهالسلام، بوده است و اين نام را آن حضرت براي اين شهر انتخاب فرمودهاند.
نام قم در روايات به صيغه مذكر به معني «بلد سرزمين» و به صيغه مؤنث «بلدة شهر» آمده است اين كلمه (قم) هم قابل صرف كردن است و هم به صورت غير منصرف به كار ميرود.
ظاهر برخي روايات اين است كه امامان، عليهمالسلام، نسبتبه شهر قم عنايتخاصي داشتهاند و مفهومي را برتر و وسيعتر از يك شهر و توابع آن، به اين شهر بخشيدهاند، لذا نام اين شهر را به معناي خط و روش و اسلوب قم، نسبتبه ولايت اهلبيت، عليهمالسلام، و قيام آنان با مهدي آل پيامبر، صلياللهعليهوآله، به كار بردهاند. عدهاي از بزرگان ري نقل كردهاند كه حضور امام صادق، عليهالسلام، رسيدند و:
عرض كردند، ما از اهل ري هستيم كه خدمت رسيدهايم، حضرت فرمود: خوش آمدند برادران قمي ما، سپس عرض كردند ما اهل ري هستيم، حضرت فرمود: خوش آمدند برادران قمي ما. مجددا عرض كردند: ما اهالي ري هستيم، امام نيز كلام اول خود را تكرار كرد، آنان گفته خود را چندبار يادآور شدند، امام نيز مانند اول آنان را پاسخ داد و چنين فرمود: خداوند داراي حرمي است كه عبارت است از مكه مكرمه و پيامبر داراي حرمي است و آن مدينه منوره است و اميرالمؤمنين، عليهالسلام، داراي حرمي است كه كوفه است و ما اهلبيت نيز داراي حرمي هستيم كه آن شهر قم است، بزودي بانويي از سلاله من بنام فاطمه در اين شهر دفن خواهد شد كسي كه آن بزرگوار را در قم زيارت كند اهل بهشت ميباشد.
راوي گفت اين سخن را امام صادق، عليهالسلام، زماني فرمود كه هنوز حضرت كاظم، عليهالسلام، متولد نشده بودند.(3)
يعني قم، حرم امامان، عليهمالسلام، از اهلبيت، تا زمان حضرت مهدي، عليهالسلام، و مركز ولايت و ياري آن بزرگواران ميباشد و اهل ري و غير آن نيز اهل قم محسوب ميشوند زيرا آنان نيز پيرو خط و روش اهل قم نسبتبه اهلبيت، عليهمالسلام، هستند. از اين رو بعيد نيست كه مراد از اهل قم كه در روايات آمده و اينكه آنان ياوران حضرت مهدي، عليهالسلام، ميباشند، همه ايرانياني باشند كه در ولايت و دوستي و جنگ و جهاد پيرو امامان، عليهمالسلام، هستند، بلكه شامل مسلمانان غيرايراني نيز بشود.
و معناي كلام راوي كه گفت: «حضرت اين كلام را زماني فرمود كه هنوز حضرت كاظم متولد نشده بود» يعني اين گفته امام صادق كه قبل از ولادت امام كاظم بوده مشعر به اين است كه آن حضرت از ولادت نوه خويش فاطمه معصومه دختر موسي بن جعفر، عليهمالسلام، پيش از ولادت پدر بزرگوارش يعني قبل از سال 128 هجري قمري، خبر داده است و اينكه آن بانوي بزرگوار در قم دفن خواهد شد، و اين قضيه هفتاد سال بعد، تحقق پيدا كرده است..
بزرگان قم نقل كردهاند زماني كه مامون، علي بن موسيالرضا، عليهالسلام، را در سال 200 هجري از مدينه خارج كرد و به طرف مرو فرستاد، در سال 201 هجري خواهر گرامي او حضرت فاطمه معصومه در پي برادر از مدينه خارج شد و به سمت ايران حركت كرد تا به شهر ساوه رسيد در آنجا بيمار شد، سؤال كرد چقدر فاصله بين من و قم است؟ عرض كردند ده فرسخ.»
... زماني كه اين خبر به اولاد سعد - يعني سعد پسر مالك اشعري - رسيد همگي با هم آهنگ ساوه نمودند تا از آن حضرت تقاضا كنند كه به شهر آمده و در آنجا بماند چون حضور او رسيدند، موسي پسر خزرج از بين آن جمعيتخارج شد و به طرف حضرت رفته و مهار شتر ايشان را گرفته و تا قم همراهي كرد و آن بزرگوار را در منزل خويش جاي داد، پس از اقامت16 يا17 روز در شهر قم، در اثر بيماري قبلي به رحمت و رضوان الهي پيوسته و روح پاكش به ملكوت اعلي پر گشود. موسي پسر خزرج پس از مراسم غسل و كفن آن حضرت، بدن شريفش را در زميني كه متعلق به خودش بود و هماكنون نيز مرقد مطهرش در آنجاست، به خاك سپرد و سقفي از بوريا و حصير بر قبر آن حضرت سرپا نمود، تا زماني كه توسط زينب دختر حضرت جواد، عليهالسلام، بر قبر مطهر آن بزرگوار گنبد و بارگاهي بنا نمودند. (4)
از اين روايات چنين برميآيد، كه فاطمه معصومه، بسيار اهل عبادت و زهد و بزرگواري بود، همانند مادرش حضرت فاطمه زهرا، سلاماللهعليها، آن بزرگوار در عين اينكه از سن كمي برخوردار بود، نزد اهل بيت، عليهمالسلام، مقامي خاص و ارزش و اهميت والايي داشت چه اينكه اين مقام و منزلتحضرت، نزد علما و بزرگان قم نيز محرز بوده است؛ زيرا براي ارج نهادن به مقام آن بانو از قم به طرف ساوه حركت كرده و به استقبال وي شتافتند و پس از رحلت آن بانو، ساختمان نسبتا سادهاي بر مزارش ساخته سپس گنبدي بنا كردند و آنجا را زيارتگاه دوستداران اهل بيت قرار دادند و عدهاي از آن بزرگان وصيت كردند كه در جوار حضرتش به خاك سپرده شوند.
در روايات آمده است كه سن مبارك حضرت معصومه،
سلاماللهعليها، كمتر از بيستسال بوده است، و شايد علت اينكه ايرانيها آن حضرت را «فاطمه معصومه» و يا «معصومه قم» مينامند به خاطر كمي سن آن بزرگوار باشد؛ زيرا معصوم در لغت فارسي به معناي بيگناه ميآيد و از همين رو به طفل خردسال نيز كه بيگناه است معصوم ميگويند و شايد هم به جهت طهارت و پاكدامني و عصمت آن حضرت از گناه باشد؛ چون در مذهب شيعه عصمتبر دو نوع است: يكي عصمتي كه واجب است در امامان، عليهمالسلام، وجود داشته باشد و اين، در مورد چهارده معصوم، عليهمالسلام، ثابت است و ديگر عصمتي كه جايز است و آن براي بزرگان و اولياي خدا ثابت است كه مقدس و پاك از گناهان و آلودگيهايند.
از روايتبعدي كه از امام رضا، عليهالسلام، نقل شده است، ظاهر ميشود كه امامان، عليهمالسلام، از بدو تاسيس شهر قم، مردم اين شهر را به عنوان ياران حضرت مهدي، عليهالسلام، به شمار آوردهاند و دوستي و محبت مردم اين شهر نسبتبه حضرت مهدي، عليهالسلام، قبل از ولادت آن حضرت معروف بوده است از «صفوان بن يحيي» نقل شده است كه گفت:
روزي خدمت امام رضا، عليهالسلام، بودم، سخن از اهل قم و علاقه آنان نسبتبه حضرت مهدي، عليهالسلام، به ميان آمد، آن حضرت براي آنان طلب آمرزش كرد و فرمود: خداوند از آنان خشنود باشد، آنگاه فرمود: بهشت داراي هشت در است كه يكي از آنها مخصوص اهل قم ميباشد، آنان (اهل قم) بهترين پيروان ما از بين شيعيان جهان هستند خداوند سبحان محبت و دوستي ما را در سرشت آنان قرار داده است. (5)
در روايت آمده است كه درهاي بهشتبه تناسب اعمال مردم بين آنان تقسيمبندي شده است، از اين رو بعيد نيست كه معني اين جمله كه (يك در، ويژه اهل قم است) اين باشد كه آنان از در مبارزين و مجاهدين همراه امامان، عليهمالسلام، و يا از در مخصوص شايستگان چنانكه در صفات آنها وارد شده است، داخل بهشت ميشوند و گفته حضرت كه «آنها بهترين پيروان ما از بين شيعيان جهان هستند» دلالتبه فضيلت و برتري اهل قم بر ساير شيعيان دارد.
قابل توجه است كه محبت اهل قم نسبتبه حضرت مهدي، عليهالسلام، تا كنون همچنان پرشور و زنده باقي مانده ستبلكه با پيروزي انقلاب اسلامي ايران، اين عشق به سر حد كمال رسيده و اين حقيقت را در ايمان و عملكرد و ظواهر زندگي آنان حتي در نامگذاري فرزندان و مساجد و مؤسسات خود به نام آن حضرت، بگونهاي كه هيچ خانهاي از اين نام خالي نيست، ميتوان مشاهده نمود.
برخي روايات دلالت دارد كه، بلا و گرفتاري از اهل قم دور است و خداوند سبحان كساني را كه بدخواه اين شهر باشند، نابود ميگرداند. از «ابان بن عثمان» و «حماد بن ناب» روايتشده كه گفتند:
خدمت امام صادق، عليهالسلام، بودم كه عمران پسر عبدالله قمي وارد شد، خدمت امام رسيد و از او سؤال كرد. حضرت با وي بسيار با ملاطفتبرخورد كرد، پس از رفتن آن مرد از امام، عليهالسلام، سؤال كردم؛ اين شخص كه با او اين همه خوشرفتاري فرمودي كه بود؟ حضرت فرمود: او از خانواده بزرگان، يعني اهل قم بود هيچ ستمگري درباره آنان نيتسوء نميكند، مگر اينكه خداوند او را درهم ميشكند. (6)
در روايت ديگري آمده است كه: بلا از قم دفع شده است. (7)
در جاي ديگر نقل شده است كه:
اهل قم از ما و ما از آنان هستيم، هر ستمگري كه درباره آنان اراده سوء داشته باشد مرگ او فرا ميرسد، تا زمانيكه به يكديگر خيانت نكنند (و در نسخه ديگر: تا زماني كه تغيير روش ندهند) اما زماني كه آلوده به چنين اعمالي شدند، خداوند سبحان، ستمگران را بر آنان حاكم ميكند، ولي آنان (اهل قم) ياران قائم و بازگوكنندگان مظلوميت ما و رعايتكنندگان حقوق ما هستند، آنگاه رو به آسمان كرد و گفت: خداوندا آنان را از شر هر فتنهاي نگهدار و از هر گزندي نجات ببخش. (8)
از امام صادق، عليهالسلام، روايتشده است كه فرمود:
بلاها از قم و اهل آن دور شده
است، بزودي زماني خواهد رسيد كه قم و اهل آن حجتبر مردم خواهند بود و اين زمان غيبت قائم ما و ظهور وي ميباشد، اگر چنين نباشد زمين اهل خودش را فرو ميبرد، فرشتههاي الهي بلاها را از اين شهر و اهل آن دفع ميكنند. هر ستمگري كه در حق آنان اراده بد داشته باشد، خداوند درهمكوبنده ستمپيشگان، او را درهم ميشكند و يا به گرفتاري و مصيبت و يا دشمني، مبتلا ميگرداند، خداوند سبحان، قم و اهلش را در زمان فرمانروايي ستمگران از ياد آنان ميبرد؛ آنگونه كه ظالمان ياد خدا را فراموش كردند. (9)
البته، اين بدين معنا نيست كه به اهل قم اصلا بدي نميرسد، بلكه ممكن استبرخي مشكلات بر آنان وارد شود، ولي خداي بزرگ، آن دشواري و بلا را از آنان دور نگه داشته و با الطاف گوناگون خويش آنها را ياري ميفرمايد، كه از بارزترين آنها، نابود كردن سركشان و متجاوزان و مشغول نمودن آنان به گرفتاريهايي است كه، به اهل قم نپرداخته و به طور كلي از آنها ياد هم نميكند.
صاحب «بحارالانوار» دو روايت را، از امام صادق، عليهالسلام، كه بيانكننده آينده شهر قم و نقش مكتبي آن پيش از ظهور حضرت مهدي، عليهالسلام، ميباشد آورده است.
روايت اول بيان ميدارد:
خداوند به وسيله شهر كوفه بر ساير شهرها استدلال ميكند، همچنين به مؤمنان آن شهر بر ساير مؤمنان و به شهر قم بر ساير شهرها و به واسطه اهل قم بر جهانيان اعم از جن و انسان، خداوند متعال اهل قم را مستضعف فكري قرار نداده بلكه همواره آنان را موفق و تاييد كرده است. سپس فرمود: دينداران در اين شهر در مضيقه زندگي ميباشند اگر غير اين باشد مردم بسرعتبه آنجا روي ميآورند و آنجا خراب ميگردد و اهل آن تباه ميشوند و آنگونه كه بايد نميتواند بر ساير سرزمينها حجتباشد، زماني كه موقعيت قم بدينجا برسد آسمان و زمين آرامش ندارد و ساكنان آنها لحظهاي باقي نميمانند و بلا و گرفتاري از قم و اهل آن دفع گرديده است، بزودي زماني خواهد رسيد كه قم و اهل آن حجتبر مردم خواهند بود و اين در زمان غيبت قائم ما و ظهور وي ميباشد. اگر چنين نباشد زمين اهل خودش را فرو ميبرد، فرشتههاي الهي مامور دور نمودن بلاها از اين شهر و اهل آن ميباشند هر ستمگري كه درباره آنان اراده بد داشته باشد، خداوند درهم كوبنده ستمپيشگان، او را درهم ميشكند و يا به گرفتاري و مصيبت و يا دشمني، مبتلا ميگرداند، خداوند متعال نام قم و اهلش را در زمان فرمانروايي ستمگران از ياد آنان ميبرد آنگونه كه آنها ياد خدا را فراموش كردند.
و روايت دوم ميگويد:
بزودي شهر كوفه از مؤمنان خالي ميگردد و بگونهاي كه مار در جايگاه
خود فرو ميرود علم نيز اين چنين از كوفه ختبرميبندد و از شهري به نام قم آشكار ميشود و آن سامان معدن فضل و دانش ميگردد، به نحوي كه در زمين كسي در استضعاف فكري به سر نميبرد حتي نو عروسان در حجلهگاه خويش. و اين قضايا نزديك ظهور قائم ما بوقوع ميپيوندد، خداوند سبحان، قم و اهلش را براي رساندن پيام اسلام، قائممقام حضرت حجت ميگرداند. اگر چنين نشود زمين اهل خودش را فرو ميبرد و در زمين حجتي باقي نميماند. دانش از اين شهر به شرق و غرب جهان منتشر ميگردد. بدينسان بر مردم اتمام حجت ميشود و يكي باقي نميماند كه دين و دانش به وي نرسيده باشد. آنگاه قائم، عليهالسلام، ظهور ميكند و ظهور وي باعثخشم و غضب خداوند بر بندگان ميشود؛ زيرا خداوند از بندگانش انتقام نميگيرد مگر بعد از آنكه آنان وجود مقدس حضرت حجت را انكار نمايند. (10)
از اين دو روايت، چند امر روشن ميشود:
الف - اينكه اين دو روايت نقل به معني شدهاند، به علاوه در آنها اندكي تقديم و تاخير است اما آنچه كه مهم است معنايي است كه اين دو روايت در بر دارند.
ب - از اين روايتها استفاده ميشود، كه نقش مذهبي شهر كوفه در دانش و پيروي از اهلبيت، عليهمالسلام، نقشي مهم و بزرگ بوده، اما در آستانه ظهور حضرت مهدي، عليهالسلام، مضمحل شده و از بين ميرود، البته كوفه شامل نجف نيز ميشود؛ زيرا نام اصلي آن نجف كوفه بوده استبلكه گاهي مراد از كوفه عراق عنوان شده است، چنانكه ما در جاي خودش بيان كرديم، اما نقش مذهبي شهر قم همچنان ادامه دارد و نزديك ظهور حضرت از عظمتبيشتري برخوردار ميگردد، چنانكه دو فقره از روايتبه اين معني اشاره دارد: «و اين همه، در زمان غيبت قائم ما و ظهور وي ميباشد» و «و اين قضايا نزديك ظهور قائم ما خواهد بود».
ج - نقش برجسته اعتقادي و ايدئولوژيكي شهر مقدس قم، در آن زمان مخصوص ايران و يا شيعيان تنها نيست. بلكه نقشي است جهاني كه حتي غيرمسلمانان را نيز در بر ميگيرد: «و بزودي زماني خواهد رسيد كه قم و اهلش حجتبر مردم خواهند بود»، «و يكي باقي نميماند كه دين و دانش به وي نرسيده باشد» اين بدان معنا نيست كه دانش و مذهب از اين شهر به فردفرد مردم جهان ميرسد، بلكه بدين معناست كه نداي اسلام و مطرح شدن آن، طوري به جهانيان ميرسد كه اگر كسي سعي در دستيابي به مقررات و دستورات اسلام داشته باشد، براي وي امكانپذير خواهد بود.
البته چنين نقش تبليغاتي مهمي براي شهر قم، بستگي به برپايي حكومتي با دستگاههاي تبليغاتي دارد، بلكه متوقف بر مبارزات با سركشان جهان استكبار است كه اين خود باعث رسيدن صداي اسلام از قم به جهانيان ميشود.
د - اين نقش بزرگ فرهنگي براي شهر قم، سبب كينهتوزي و دشمني استكبار جهاني نسبتبه اين شهر ميگردد، يعني نسبتبه مطرح شدن اسلام از اين شهر. اين دشمني با اسلام علت انتقام گرفتن خداوند از مستكبران، به دست تواناي حضرت مهدي، عليهالسلام، ميشود؛ چرا كه با اين دشمني حجتبر مردم تمام شده است و ايجاد گرفتاري توسط دشمنان، از جنبه جهل آنان نسبتبه اسلام نيست، بلكه دشمني و خصومت آنان، صرفا كينهتوزي و مخالفتبا اسلام ميباشد.
قابل توجه است آنچه كه در اين دو روايت گفته شده در كوفه و عراق محقق شده است و در قم و ايران، در آستانه تحقق است و در حقيقت قم و ايران بر ملتهاي مسلمان و ساير ملل جهان حجت هستند. حتي اگر قائل شويم كه ايجاد چنين آگاهي كه در اين دو روايت آمده است در بين ملتهاي جهان، دهها سال به طول انجامد، باز هم شكي نيست كه برخي از آن مقدمات آغاز شده است. اما عبارت حديث كه «نزديك ظهور قائم ما» است، دليل بر اين است كه بين تحقق چنين موقعيت جهاني براي شهر قم و بين ظهور حضرت مهدي، عليهالسلام، فاصله چنداني نيست.