جهان آينده و آينده جهان

اشاره: همه ساله با فرا رسيدن نيمه‏شعبان شهر آذين بسته مي‏شود و مردم با شور و شوق به هم تبريك مي‏گويند. اين تبريك و تهنيت انعكاس تمناي همه مردم است و تنها مخصوص شيعيان نيست. تمناي همه كساني كه در عرصه خاك زندگي مي‏كنند و درمانده و جوياي عدالت‏اند. به بيان ديگر اين تمنا ذاتي وجود آدمي است. تمناي انتظار و آرزوي فرارسيدن روزي كه عدالت در عرصه زمين جاري شود. اما با مشاهده بحرانهايي كه بشر را از هر سو در خود فرو برده، اين تمناي ذاتي و شوق ديدار مردي كه همه را از اين وضع نجات دهد دو چندان مي‏شود.

همواره اين پرسش براي ما مطرح بوده كه چرا جشن ميلاد در جغرافياي نيمه شعبان مي‏ماند و امكان اين پيدا نمي‏شود كه اين موضوع، يعني انتظار رسيدن پيك پي خجسته ايمان و رستگاري در هيات يك فرهنگ، يك ادب عمومي در بستر تاريخ جاري شود و اين امكان به وجود آيد كه از منظر موعود و اعتقاد به مهدويت‏بتوان درباره آينده جهان و جهان آينده گفتگو كرد.

خوشحاليم كه فرصتي به وجود آمد تا بتوانيم همين موضوع را در حضور استادان عزيز و محترم آقايان دكتر داوري، حجة الاسلام سبحاني و حجة الاسلام پارسانيا به بحث‏بگذاريم.

موعود: بسياري از مكاتب فلسفي و سياسي همواره از آينده و جهان و جهان آينده گفتگو داشته‏اند و به نوعي در بحث از فلسفه تاريخ نيز اين موضوع مطرح است. بسياري از نظريه پردازان سياسي هم با گفتگو درباره آينده جهان، زمينه‏هايي را براي تدوين طرحهاي استراتژيك فراهم كرده‏اند. طرحهايي كه مردان اهل سياست‏به اتكاي آنها برنامه‏ريزي كرده و سعي داشته‏اند كه بر مقدرات و مقدورات مردم ساكن كره خاك دست‏يازند. سخن اين ميزگرد ناظر بر اين گفتگو است:جهان آينده و آينده جهان. اما اين‏بار از منظر ويژه اهل ديانت و خصوصا آنچه كه شيعيان به آن توجه دارند.

بحث را با اين سؤال شروع مي‏كنيم: آيا امكان دسته بندي ديدگاههاي مختلفي كه سعي در گفتگو درباره آينده جهان و جهان آينده داشته‏اند وجود دارد يا نه و اگر اين دسته بندي امكان دارد؛ وجه تفارق اين ديدگاهها چه مي‏تواند باشد؟

دكتر داوري: كساني كه از نظر علمي به تاريخ نگاه مي‏كنند حرفشان اين است كه درباره آينده نمي‏توان چيزي گفت، و آينده را نمي‏توان پيش بيني كرد. اين حرف، حرف موجهي است، يعني با نگاه علمي به تاريخ و به حوادث و وقايع، پيش بيني كردن آينده كار دشواري است. البته معناي اين سخن اين نيست كه بگوييم جامعه شناسان راجع به آينده چيزي نمي‏گويند و يا نمي‏توانند چيزي حدس بزنند، و يا ما بر مبناي معلوماتي كه از مطالعات اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي به دست مي‏آيد، نمي‏توانيم چيزي بگوييم؛ بلكه معنايش اين است كه ما به اقتضاي روش علمي از پيش‏بيني آينده

خودداري مي‏كنيم.

البته در فلسفه‏هاي تاريخ به‏نحوي پيش‏بيني وجود دارد. زيرا در فلسفه تاريخ سير حوادث تابع قواعد و ضوابطي است. بنابراين اجمالا و با اندكي مسامحه مي‏توان گفت كه يك نظر علمي و يا موسوم به علمي است كه درباره آينده بحث نمي‏كند، يا اظهار مي‏كند كه بحث نمي‏كند. البته ممكن است كه كساني كه همين حرف را مي‏زنند خودشان راجع به آينده جهان چيزي بگويند، اما اگر از آنها پرسيده شود كه چرا به پيش‏بيني آينده پرداخته‏ايد؟ ممكن است‏بگويند كه اين يك نظر شخصي است و حدس و ظن و گمان است.

در فلسفه تاريخ به هر حال راجع به آينده بحث مي‏شود. در دين، لااقل در اديان توحيدي، مساله آينده و مساله نجات بخشي مطرح است، در دين قديم ايرانيان نيز اين مساله مطرح است. وقتي سخن از منجي گفته مي‏شود آينده هم قهرا مطرح مي‏شود.

«مزدائيان‏» به منجي قائل‏اند و اديان ابراهيمي هم، همه منجي دارند، مسلمانان به مهدي و منجي قائل‏اند و براي ما شيعيان كه امامت را اصل دين مي‏دانيم اين بحث منجي و تامل درباره آن اهميت‏بيشتري داشته و به صورت درخشانتري مطرح است. فيلسوفان هم راجع به اين مطلب اظهار نظر مي‏كنند و در ميان صاحب نظران علم كلام هم كه در مامت‏بحث مي‏كنند ما مي‏توانيم نظرهاي مختلف پيدا كنيم. يك كلمه ديگر هم بگويم و آن اين است كه بعد از جنگ دوم جهاني با اينكه در علوم اجتماعي و انساني اصل اين بود كه پيش‏بيني و پيشگويي نباشد يك رشته‏اي در خصوص آينده‏نگري تاسيس شد و كتابهاي نسبتا زيادي هم در باب آينده نگري نوشتند و اين خيلي امر خلاف روش هم نيست زيرا از ابتدا «فرانسيس بيكن‏» و «دكارت‏» كه مبناي روش علمي و نگرش علمي را گذاشتند؛ اين مطلب را مطرح كردند كه علم به ما قدرت و امكان بينش مي‏دهد و امكان تصرف مي‏دهد و در واقع اين صفت و خصوصيت را براي علم ذكر كردند كه علم ما را توانا مي‏كند كه آينده و زندگي و آينده عالم رابسازيم، مهمترين مساله‏اي كه در قرن 18 مطرح است اين است كه بهشت را در زمين طراحي بكند و در جهت تحقق جامعه‏اي كه درآن بيماري و فقر و جنگ و ابتلائاتي از اين قبيل نباشد، تلاش كنند.

موعود: آنچه كه درباره اديان ابراهيمي و غير ابراهيمي گفته مي‏شود، ناظر بر اين دريافت است كه گفتگو درباره آينده جهان متكي بر نگرش ويژه اهل ديانت است. كه بي آن تكيه گاه، سخن بي پايه مي‏ماند. اما در نقطه مقابل شما فرموديد كه برخي از نظريه پردازان جديد نيز درباره آينده جهان سخن گفته‏اند؛ آيا سخن آنها هم درباره آينده جهان و نحوه زيستن در عرصه خاك و يا به عبارت ديگر ساختن بهشت زميني، متكي بر يك نگرش كلي و يك دريافت ويژه از هستي است و يا صرفادر ميان مباحثات معمولي سياسي، اجتماعي مي‏ماند؟

دكتر داوري: مسلما اين طور است.

مسلما ما هرچه بگوييم مبتني بر درك قبلي و علم قبلي ما است. كسي كه ديد فلسفي دارد و في المثل قائل به «ايده آليسم‏» است نسبت‏به آينده يك بينش خاص دارد. و كسي كه ديد «رئاليسم‏» يا «ماترياليسم‏» و يا ديد متفاوت از ديد ديگران دارد نسبت‏به آينده هم حرف ديگري مي‏زند. بي ترديد اينطور است كه ديدگاههاي امروزي بخصوص، حتي اگر منكر فلسفه باشند و فلسفه را هيچ و پوچ شمرند مبتني بر يك فلسفه‏اي است. منتها ممكن است‏يك ديدي مبتني بر يك فلسفه بد باشد. فلسفه بد وقتي مي‏گوييم در همه حوزه‏ها ما مي‏تواند وجود داشته باشد يعني فلسفه سطحي، فلسفه‏اي كه عمق ندارد و مباني استواري ندارد، آن فلسفه، فلسفه بد است و گاهي اظهار نظرها مبتني بر فلسفه بد است. اما اين مشكل در همه جا هست، در دين هم فرق مي‏كند وقتي ما از انتظار حرف مي‏زنيم هر كس مسلمان است و بخصوص هركس شيعه است؛ در انتظار موعود است و در انتظار فرج به سر مي‏برد. اما، اين انتظار درجات دارد و اين انتظار معاني مختلف دارد و خود ما ديديم كه در اين پنجاه و شصت‏سال اخير راجع به انتظار چه بحثهايي شده و چه اختلافهايي بوده است و آن هم مبتني بر يك تلقي و تصور كلي است كه از مبدا عالم و آدم و مبدا وجود داريم. اگر آن تلقي براي ما روشن شود، آن وقت اين اختلافهايي هم كه در باب انتظار، در بحث فعلي‏مان، هست روشن مي‏شود. به هر حال ما بدون اتكا به يك علم قبلي كه بيشتر كلي است نمي‏توانيم بعضي جنبه‏ها را ببينيم و نمي‏توانيم هيچ حكمي راجع به مسايل و مطالب بكنيم.

چيزهايي وجود دارد كه ما آنهارا تنها وقتي مي‏بينيم كه با يك مبنا واصل به آنها نگاه كنيم، چشم ما گاهي بعضي چيزها را نمي‏بيند و بعضي چيزها را مي‏بيند، بعضي چيزها را بزرگ مي‏بيند، روشن مي‏بيند و بعضي چيزها را مبهم مي‏بيند، اين چشم سر ما نيست كه مي‏بيند يا نمي‏بيند، اين ما هستيم كه گاهي بستگي‏هايي داريم كه چيزهايي را نمي‏توانيم ببينيم و چيزهايي را مي‏توانيم ببينيم، غفلتهايي داريم كه باعث مي‏شود بعضي چيزها را نبينيم و در مقابل به بعضي چيزها توجه پيدا كنيم.

موعود: در واقع اين نتيجه از اين مطلب حاصل مي‏شود كه هيچ سخني نيست كه دانسته و يا ندانسته ناظر به نگرش كلي بر هستي نباشد، باء توجه به اين مطلب و موضوع ويژه‏اي كه الان مورد بحث ماست اين سؤال را از جناب آقاي سبحاني دارم كه آيا درباره جهان آينده و آينده جهان مي‏توان دسته‏بندي مشخص‏تري را بيان كرد؟ به عبارت ديگر آيا با توجه به مكاتبي كه در اين باره بحث كرده و يا اشخاصي كه نظريه يا تئوري ويژه‏اي را در اين زمينه مطرح كرده‏اند، ما مي‏توانيم به دسته‏بندي مناسبي براي اين موضوع برسيم يا نه؟

حجة‏الاسلام سبحاني: در ادامه فرمايشهاي آقاي دكتر داوري در خصوص دسته‏بندي ديدگاههاي مختلف درباره آينده تاريخ، يك توضيحي را مي‏خواستم اضافه كنم. قبل از هر چيز لازم است‏خوشحالي خودم را از طرح مباحث جدي و اساسي پيرامون موعود مهدويت ابراز كنم. پيش از پاسخ به پرسش جنابعالي لازم مي‏دانم نكته‏اي را مقدمتا عرض كنم. ما معمولا عادت كرده‏ايم كه به ظهور و عصر موعود به عنوان يك اتفاق و يك استثنا بنگريم. از همين روي مفاهيمي چون انتظار، فرج و مهدويت‏به تحليل ما از تاريخ راه نمي‏يابد. اگر معتقديم كه تاريخ فلسفه‏اي دارد و اگر بر تاريخ قانون و قاعده‏اي حاكم است و اين كاروان بشريت را سرنوشتي در پيش است، پس بايد براي روز موعود و براي جامعه عصر ظهور و فرايندي كه غيبت امروز ما را به فرداي ظهور تبديل مي‏كند قانون و قاعده‏اي وجود داشته باشد. بايد باور داشت كه مهدي، عجل‏الله‏تعالي‏فرجه، مربوط

به ماضي بعيد يا آينده مبهم نيست، او امام زمان، عليه‏السلام، است؛ نه فقط اين زمان كه امام، عليه‏السلام، در لحظه لحظه تاريخ حضور دارد و بر آن تاثير مي‏گذارد. او نه تنها در زمان است‏بلكه حاكم و محيط بر زمان است. پس بايد در نظر آوريم كه قيام مهدي، عجل‏الله‏تعالي‏فرجه‏الشريف، يك حادثه نيست، يك حقيقت تاريخي و برآيند تلاش همه صالحان و پيامبران است. ما بايد نگاهمان را نسبت‏به تاريخ و فلسفه تاريخ تصحيح كنيم. ما متاسفانه غالبا در تفسير تاريخ با قرآن كريم همراي و همعقيده نيستيم. نگاه ما به تاريخ برگرفته از انديشه‏هاي ناقص بشري است، چنان كه خواهيم ديد تحليل غرب از تاريخ هنوز بر ذهنيت ما حاكم است و گويا دست از سر ما بر نمي‏دارد.

همانطور كه فرمودند، در واقع ديدگاههاي پيش بيني كننده تاريخ آينده به دو دسته كلي تقسيم مي‏شود، ديدگاههايي كه بيشتر فلسفي است و با نگاه فلسفي سعي مي‏كند آينده تاريخ را تفسير كند و ديدگاهي كه متاثر از جريان علم گرايي و عمل زدگي دوران مدرنيته است و بيشتر به صورت مقطعي و موردي در پي اين بوده كه مسايل آينده را پيشگويي كند و حدس بزند. گرچه اين ديدگاه دوم هم همانطور كه فرمودند بر يك مبناي فلسفي و انسان شناسي استوار است، اما به هر حال خود آنها ادعايشان اين است كه تقريبا پايان دوران فلسفه فرا رسيده و الان، منطق و روش پرداختن به مسايل اجتماعي و تاريخي چيز ديگري است. جريان اخير بخصوص بعد از جنگ جهاني دوم و با مشكلاتي كه جهان غرب پس از اين جنگ پيدا مي‏كند خيلي رشد كرد. نظريه «فوكوياما» در اين راستا است كه در واقع مي‏خواهد ديدگاه ليبراليستي را كه در جنگ جهاني دوم و بعد از فروپاشي شوروي سابق بار ديگر به طور جدي مطرح شد و فضاي جديدي پيدا كرد، دوباره تقرير كند و يك نگاه از اين سو به آينده تاريخ داشته باشد، امثال «هانتينگتون‏» از ديدگاه ديگري مسايل را نگاه مي‏كنند و سعي مي‏كنند عنصر فرهنگ و تمدن را در تحليل خود از تاريخ دخالت دهند.

اما در مقابل اين جريان و پيش از ظهور اين نوع پيش بينيها نسبت‏به تاريخ، ديدگاه انديشمنداني را داريم كه بيشتر از منظر فلسفي به تاريخ نگاه مي‏كنندو آينده تاريخ را هم در همين سمت و سو مي‏بينند. اگر قرار باشد كه يك دسته بندي كلي در اين زمينه ارايه بدهيم بايد گفت: در اين زمينه دو گرايش عمده در بين فيلسوفان جديد غرب وجود دارد. يك گرايش كه مي‏شود آن را تفسير ماركسيستي - ليبراليستي از تاريخ دانست، بيشتر نگاه جبر انگارانه به تاريخ دارد و در واقع انسان را تحت‏شرايط محيط و طبيعت تفسير مي‏كند، اينكه حالا ماركسيسم را در كنار ليبراليسم مي‏آوريم باز هم بحثي است كه در اينجا بتفصيل قابل بحث نيست. خلاصه آن كه در جريان ماركسيستي - ليبراليستي به دليل نگاه مادي نسبت‏به انسان و تاريخ.

عملا چيزي جز همان فرايندهاي طبيعي و اجتماعي مفهوم و معنايي ندارد. ما در ديدگاه ماركسيستي حاكميت روابط اجتماعي و سازمان اقتصادي بر انسان را داريم، و در ديدگاه ليبراليستي نيز به شكل ديگري حاكميت طبيعت‏بر انسان را داريم. يعني تمايلات دروني انسان است كه محرك انسان مي‏شود و اين تمايلات دروني در واقع برخاسته از طبيعت عالم خارج و طبيعت مادي انسان است. در هيچ كدام از اين دو ديدگاه انسان و اراده انسان نقش ندارد و در واقع عامل اصلي حركت تاريخ طبيعت و نظام اجتماعي است. بعد از رشد اين انديشه‏ها و روشن شدن پيامد اينگونه نظرات كه چيزي جز فراموش كردن انسان و سلطه «ماشينيسم‏» و ايجاد از خودبيگانگي در انسان نبود، مكتبهاي فلسفي جديدي در غرب مطرح شد كه آنها به اراده انسان توجهي خاص داشتند و سعي كردند تاريخ و جامعه رااز اين منظر تفسير كنند. در واقع بزرگترين مكتبي كه اينگونه مي‏انديشد «اگزيستانسياليسم‏» است كه معتقد است كه انسان و اراده انساني است كه سرنوشت‏خودش را رقم مي‏زند. در ظاهر چنين به نظر مي‏رسد كه «اگزيستانسياليسم‏» از آن نحو جبرانگاري مي‏گريزد و به نوعي، آزادي انسان و اختيار و انتخاب او را در كانون بحث‏خود قرار مي‏دهد. از اين منظر درست است كه جبر حاكم نيست اما به دليل شكسته شدن قانونمنديهاي اخلاقي و نداشتن زمينه و معيار درست‏براي اختيار و انتخاب عملا در اگزيستانسياليسم نيز ما دچار ابهام و سردرگمي هستيم. در ديدگاه اول باز هم ما بر اساس قانونمندي يك آينده را پيش بيني مي‏كنيم كه اين آينده يا «كمون نهايي‏» است كه ماركس پيش بيني مي‏كند و يا جامعه‏هاي آرماني كه در انديشه‏هاي كساني مانند توماس مور و ديگر ليبراليستها تجلي پيدا مي‏كند.