مريم ضمانتي يار
اسماعيل دستش را روي شانه يوسف گذاشت و گفت: صبور باش. خدا بزرگ است اگر طفل معصوم تو عمو داشته باشد، خدا خودش اسباب نجات او را فراهم ميكند.
يوسف كه تمام صورتش از اشك خيس شده بود؛ گفت: وقتي مادرش دارد پيش چشمم پرپر ميزند و جان ميدهد. طفل را ميخواهم چه كنم؟!
- اين حرف را نزن مرد! او هم بندهاي از بندگان خداست. خدا ميداند چه سرنوشتي در انتظار اوست.
حرفهاي اسماعيل نميتوانستبه دل منقلب و روح پريشان يوسف، آرامش ببخشد. همسر جوانش اسماء، در حال جان دادن بود و از دست قابله و طبيب هم كاري ساخته نبود.
هر دو برادر در حياط خانه كوچك يوسف بيقرار و ناآرام قدم ميزدند و اسماعيل سعي ميكرد او را آرام كند. يوسف به تنه درخت كهنسال نخل حياط تكيه داد و گفت: من بدون اسماء چه كنم؟...
ناگهان پيرزن قابله از اتاق بيرون دويد؛ يوسف!... يوسف!...
وحشت از چشمان كم فروغ او ميباريد. اسماعيل جلو دويد: چه خبر شده؟
اما يوسف از ترس شنيدن خبر بد، جرات پرسيدن هم نداشت. پيرزن جلوتر آمد: اسماء...
- حرف بزن زن... حرف بزن!
- اسماء... اسماء مرد...
يوسف به زانو فرود آمد و با دو دست محكم بر سرش كوبيد و از عمق وجودش ناله كرد. پيرزن نهيب زد: مثل مادر مردهها چرا به خاك افتادهاي؟ بلند شد، فكري بكن!
يوسف ناليد: چه فكري؟... زندگي را كه نميتوانم به اسماء بگردانم...
و خودش را روي خاك انداخت. اسماعيل جلو رفت: چه ميگويي پيرزن؟ مگر خودت نگفتي كه اسماء مرد؟ حالا ميخواهي اين مرد بختبرگشته چه كند؟
قابله پير، عرق پيشانياش را پاك كرد و گفت: بچه... بچه زنده است از دست من و طبيب هم كاري ساخته نيست... چه بايد بكنيم؟
يوسف از جا بلند شد: چطور ممكن است؟
پيرزن دوباره نهيب زد: از من ميپرسي؟ اصلا حالا چه وقت اين سؤال است؟ فكري بكن... آيا بايد شكم اسماء را باز كنيم و بچه را نجات بدهيم يا چون مادر مرده، بچه را هم بايد با او دفن كنيم؟
يوسف وحشتزده گفت: من طبيبم يا عالم؟ من چه ميدانم بايد چه خاكي بر سر كنم.
- آخر تو پدر بچهاي.
- باشم! من چطور ميتوانم چنين حكمي را صادر كنم؟
اسماعيل جلو رفت: گوش كن. من راه حل اين معما را ميدانم!
يوسف با تعجب نگاهش كرد: تو؟!
- آري من! شما مراقب وضع طفل باشيد، من الان برميگردم.
يوسف دستش را كشيد: تو گوش كن. اگر به دنبال طبيب ميروي كه من بهترين طبيب بغداد را آوردهام. اين زن هم بهترين قابله بغداد است. تو كجا ميروي؟
- من به خانه «شيخ مفيد» ميروم تا حكم اين مساله را از او بپرسم.
چشمان گريان يوسف درخشيد: آفرين بر تو. اصلا به فكر خودم نرسيد. پس زود برو برگرد.
اسماعيل سر تكان داد و با شتاب از خانه بيرون رفت. تا خانه شيخ راهي نبود. تمام راه را دويد. به در خانه كه
رسيد آنقدر محكم در را كوبيد كه خدمتكار خانه، وحشتزده فرياد زد: چه خبر است؟ مگر سربازان حكومتي قصد جانت را كردهاند كه اينطور در ميزني؟... در را شكستي... آمدم...
اسماعيل دوباره مشتبه در كوبيد: بازكن پيرمرد! مساله مرگ و زندگي يك طفل معصوم در بين است. خدمتكار پير شيخ، با شتاب در را باز كرد! اسماعيل نفس نفس زنان پرسيد: شيخ كجاست؟
- آنجا... در اتاق درسش... ولي... صبر كن...
- نميتوانم...
و به طرف اتاق شيخ دويد. جمعي جوانان دور او حلقه زده بودن و شيخ برايشان صحبت ميكرد. اسماعيل پا به اتاق گذاشت. شيخ كه متوجه صداي در شده بود، با ديدن چهره هراسان اسماعيل از جا بلند شد: چه شده مرد جوان!
اسماعيل نفسي تازه كرد و گفت: سلام شيخ... عذرم را بپذير... همسر برادرم دقايقي پيش از دنيا رفت. او طفلي در شكم داشت كه نتوانست آن را به دنيا بياورد و مرد... قابله ميگويد طفل زنده است. چه كنيم؟ شكم او را بشكافيم و طفل را نجات دهيم يا چون مادرش مرده، او را با مادرش دفن كنيم؟
شيخ مفيد نگاهي به جمع شاگردانش كه با اشتياق منتظر شنيدن فتوي و نظر شيخ بودند، انداخت و گفت:
- چون مادر مرده است، طفل را هم با مادرش دفن كنيد!
اسماعيل نفس عميقي كشيد. در قلبش احساس درد شديدي كرد. به عقب برگشت و با شتاب و بدون خداحافظي از خانه شيخ مفيد بيرون دويد. ديگر رمقي براي دويدن نداشت. حالا برادرش چه حالي پيدا ميكرد؟ همسر جوان و اولين فرزندش را با هم از دست ميداد. آن هم در حاليكه فقط يك سال با اسماء زندگي كرده بود...
دل اسماعيل مملو از غم بود كه به خانه يوسف رسيد: با آنكه ميدانست او بيصبرانه منتظر است اما قدرت نداشت پايش را به حياط خانه بگذارد. جرات گفتن حرف شيخ را هم به يوسف نداشت..
دو قدم مانده به خانه يوسف صداي پاي اسبي شنيد. توجهي نكرد و پا به چارچوب در خانه گذاشت، اما هنوز پاي ديگرش را به حياط نگذاشته بود كه كسي او را به نام صدا كرد: اسماعيل... صبر كن...
رو برگرداند. جوان خوش سيمايي بود كه لباسي سفيد و زيبا پوشيده بود. او را تا به حال در آن محله نديده بو. دوباره او را به نام صدا كرد، اسماعيل... شيخ مفيد مرا فرستاد كه بگويم شك اسماء را باز كنيد و طفل را بيرون بياوريد و بعد زخم را ببنديد و او را دفن كنيد.
اسماعيل آنقدر از شنيدن اين پيغام شادمان شد كه بدون هيچ حرفي و تاملي به حياط دويد. قابله پير و يوسف جوان، هر دو از جا كنده شدند و يا هم پرسيدند چه شد؟
اسماعيل گفت: بچه را در بياوريد... بچه را تا زنده است نجات دهيد...
از شدت هيجان و خستگي، زير سايه نخل روي زمين رها شد. قابله به اتاق دويد و يوسف به دنبالش به طرف اتاق دقت. تنها دقايقي بعد صداي گريه نوزاد در اتاق پيچيد و لبخند رضايتبر لبهاي اسماعيل شكفت.
قابله، نوزاد را در پارچه تميزي پيچيده و به حياط آمد. يوسف هم گريه ميكرد و هم ميخنديد. قابله، نوزاد را به دست اسماعيل داد: بگير عمو! اين هم برادرزاده تو. اسماعيل فرزند برادرش را در بغل گرفت و بوسيد:
پسر استيا دختر؟
يوسف آهسته بوسهاي بر گونه نرم او زد و گفت: پسر... پسري بدون مادر...
اسماعيل آهي كشيد و گفت: باور نميكنيد اگر بگويم چه شد!
يوسف پسرش را به قابله داد و گفت: چه شد؟
- من به خانه شيخ مفيد رفتم و از او حكم مساله را پرسيدم. شيخ هم بدون هيچ ترديدي گفت: بچه را با مادرش دفن کنيد.
يوسف وحشتزده گفت: تو كه گفتي...
- صبر كن. مساله همين جاست. من به در خانه كه رسيدم. هنوز پايم را به حياط نگذاشته بودم كه سواري خوش سيما و نيكو به سرعتخودش را به من رساند. مرا صدا كرد و گفت: شيخ مفيد مرا فرستاد كه بگويم شكم اسماء را باز كنيد و طفل را نجات دهيد...
يوسف با تعجب به چشمان اسماعيل خيره شد: او كه بود؟
- گفتم كه فرستاده شيخ بود. خودش گفت كه شيخ مرا فرستاده... فكرش را بكن اگر كمي ديرتر شيخ آن جوان را فرستاده بود، الان اين پسر زيبا زنده نبود.
- راست ميگويي. اگر پسرم را هم از دست داده بودم، تحمل مرگ اسماء بسيار دشوارتر بود... حالا دلم به اين خوش است كه يادگاري از او دارم. خدا اين طفل معصوم را به خاطر آرامش دل من، به من بخشيد. برو و از طرف كن از شيخ تشكر كن.
- حتما... همين حالا ميروم.
اسماعيل از خانه بيرون رفت. با شتاب كوچهها را پشتسر گذاشت. به خانه شيخ مفيد كه رسيد، برخلاف دفعه قبل، با آرامش دركوبه را به صدا درآورد. خدمتكار پير شيخ در را باز كرد. با ديدن چهره او گفت: برگشتي جوان؟ خير است! اين دفعه سربازان حكومتي دنبالت نكردهاند؟
اسماعيل لبخند زد: سلام پدر جان... مرا ببخش. وضع بدي داشتم. حالا ميتوانم، دوباره شيخ را ببينم؟
پيرمرد هم لبخندي زد و گفت: سلام پسرم... اجازه بده به شيخ خبر بدهم.. هنوز درسش به آخر نرسيده.
اسماعيل پا به حياط گذاشتحياط كوچك خانه گذاشت. حياط كوچك خانه شيخ با صفا و آرام بود. لحظهاي نگذشت كه خدمتكار به او اجازه ورود به اتاق شيخ را داد. اسماعيل با احترام و آرام به اتاق رفت و به شيخ و شاگردانش سلام كرد، انگار كه بخواهد شتابزدگي دفعه قبل را جبران كند. شيخ مهربان و گرم از او استقبال كرد: خوش آمدي مرد جوان. باز چه اتفاقي افتاده؟
اسماعيل سر به زير انداخت: مزاحم كارتان شدم تا از طرف برادرم از شما تشكر كنم. اگر آن جوان نيكو را نفرستاده بوديد، الان برادرزادهام مرده بود.
شيخ با تعجب از جا بلند شد: جوان؟ كدام جوان نيكو؟ از كه حرف ميزني مرد؟!
اسماعيل به چشمان متعجب شيخ خيره شد: همان جوان كه با اسب به دنبالم فرستاديد. درست موقع رسيدن من هنوز پايم را به حياط خانه برادرم نگذاشته بودم كه آمد و گفتشما او را فرستادهايد تا به ما بگويد شكم همسر برادرم را باز كنيم و طفل را نجات بدهيم!
شيخ بي اختيار به زانو فرود آمد. لرزه بر اندام نحيف و لاغرش افتاد: جوان؟ فرستاده؟... من اصلا كسي را سراغ تو نفرستادم و حكمم همان بود كه خودم اينجا به تو گفتم.
اسماعيل شگفت زده گفت: چطور ممكن است؟ او مرا
به اسم صدا كرد و حتي نام همسر برادرم را هم برد.
شيخ به زمين چشم دوخت: مگر تو اينجا كه آمدي اسمت را به من گفتي؟ مگر تو اسم همسر برادرت را بردي؟...
اسماعيل پيش روي شيخ زانو زد: نه... نه...
- پس چطور كسي را كه من به دنبال تو فرستادم، در حاليكه خودم اسم تو و آن زن را نميدانستم، او ميدانست. چشمان نوراني شيخ مفيد پر از اشك شد: اصلا من در اين خانه اسبي ندارم... آن مرد جوان را من نفرستادم...
شاگردان شيخ همه متوجه شدند كه حال او به شدت دگرگونه شد. با دستبه آنها كه از ابتدا شاهد ماجرا بودند، اشاره كرد كه همگي بلند شوند. شاگردان، به احترام شيخ مفيد، بدون هيچ حرفي بيرون رفتند. اسماعيل مانده بود كه چه كند.
شيخ خدمتكارش را صدا كرد و گفت: اين مرد جوان كه رفت، در خانه را ببند و در را به روي هيچ كس باز نكن... آن سوار، فرستاده من نبود. او صاحب الامر بود كه تو را به نام صدا كرد و نام آن زن را هم برد. معلوم است كه من بعد از اين همه سال لياقت فتوي دادن را ندارم. اشتباهي كردم كه ميتوانستبه بهاي سنگين مرگ يك طفل بيگناه تمام شود.
اسماعيل در برابر ابهت كلام شيخ، قدرت هيچ ابراز نظري را نداشت، بلند شد و آهسته و سر به زير خداحافظي كرد و از اتاق بيرون رفت.پيرمرد خدمتكار در حاليكه پشتسر او در را ميبست، آهي كشيد و گفت: چطور در اين خانه را به روي مردم ببندم؟ تكليف اين همه گرفتار چه ميشود؟...
با رفتن اسماعيل، شيخ مفيد عبا و عمامهاش را برداشت. وضو گرفت و به خلوت خودش پناه برد. لحظهاي از فكر صحبتهاي آن جوان بيرون نميرفت. او امين و مورد اعتماد همه مردم بود. بعد از پايان دوره غيبت صغري و مرگ نايب چهارم امام عصر، عجلاللهتعاليفرجهالشريف - علي بن محمد سمري - به مرجعيتشيعه رسيده بود و به دستور صريح صاحب الامر، رهبري شيعيان را به عهده گرفته بود.
از ميان نامههاي حضرت، نامهاي را گشود، آنجا كه صاحب الامر برايش نوشته بودند: «و تو - كه پروردگارت، توفيقت را براي ياري حق دوام بخشد و پاداشت را به خاطر سخناني كه با صداقت از جانب ما ميگويي افزون كند - را آگاه ميكنيم كه به ما اجازه داده شده كه تو را به شرافت و افتخار مكاتبه مفتخر كنيم و موظف كنيم كه آنچه به تو مينويسيم به دوستان ما كه نزد تو ميباشند برساني.»
او نخستين كسي بود كه بعد از ائمه، عليهمالسلام، بدون مخالفت، همه شيعيان به دور او جمع شدند و مرجعيت او را پذيرفتند. او كه زبان شناسي توانا بود و هرگز هيچ بحث و مناظرهاي شكست نخورده بود، حالا در برابر اين حادثه، به زانو درآمده بود.
چهره لاغر و گندمگون شيخ مفيد خيس اشك شده بود. او كه سالها با اقتدار كامل، در برابر تبعيد و تهديد و آتش زدن خانه و مسجد هم مقاومت كرده بود، حالا احساس عجز و ناتواني ميكرد...
در دور دست نگاه شيخ، تصوير روزي نقش بسته بود كه به خاطر مقابله با او جمع شدن شيعيان بر گردش، دهها مسجد در آتش كينه و عداوت عباسيان سوخت. آن روزهاي پر آتش و ظلم كه ده هزار نفر از مردم بغداد، اسير آتش سوزي شدند و مساجد و دكانها و خانهها، در آتش سوختند... آن روزها كه گروهي آب را بر محله شيخ بستند تا او و دوستدارانش را از پا درآورند. آن روزها كه نوحه عزاداري روز عاشورا و جشن شادماني عيد غدير ممنوع شده بود... آن زمان كه به قتل شيعيان فتوي داده شد و هركه را توانستند از دم
تيغ عداوتشان گذراندند. روزي كه ناگهان به مسجد بزرگ بغداد حمله كردند و عدهاي از مردم بيگناه را قتل عام كردند...
در همه آن دشواريها، دلش به اين گرم بود كه همه چيز به خاطر صاحب الامر، تحمل كردني است. در برابر همه آن رنجها و عذابها، قتلها و آتش سوزيها، نامه حضرت به دل او آرامش بخشيد، آنجا حضرت براي شيخ نوشتند:
«شما مكلف هستيد كه اوامر و دستورات ما را به دوستان ما برسانيد خداوند عزت و توفيق اطاعتش را به آنان مرحمت فرمايد و مهمات آنان را كفايت كند. در پناه لطف خويش محفوظشان دارد. با ياري خداوند متعال در مقابل دشمنان ما كه از دين خداوند روي بگرداندهاند بر اساس تذكرات، استقامت كن و بازخواست الهي، دستورات ما را به آنان كه از تو ميپذيرند و گفتار ما موجب آرامش آنها ميشود، ابلاغ كن. با اينكه ما بر اساس فرمان خداوند و صلاح واقعي ما و شيعيانمان، تا زماني كه حكومت در دنيا در اختيار ستمگران در نقطهاي دور و پنهان از ديدهها به سر ميبريم، ولي از تمام حوادث و ماجراهايي كه بر شما ميگذرد، كاملا مطلع هستيم و هيچ چيز از اخبار شما بر ما پوشيده نيست. از خطاها و گناهاني كه بندگان صالح خداوند از آنها دوري ميكردند، ولي اكثر شما مرتكب آن شديد نيز با خبريم. با همه اين گناهان، ما هرگز در رسيدگي به امور شما كوتاهي نكرده و شما را فراموش نميكنيم و اگر عنايات و توجهات ما نبود، مصائب و حوادث زندگي، شما را در بر ميگرفت و دشمنان شما را از بين ميبردند...»
با همين پيغامها و نامههاي اميد بخش بود كه شيخ مفيد همه مصائب را تحمل ميكرد... اما همه اين مسائل يك طرف و اين فتواي اشتباه يك طرف. آن همه فشار و تهديد و قتل و غارت هرگز باعث نشد شيخ نااميد شود و در خانهاش را به روي مردم ببندد. اما اين ماجرا او را از پاي درآورد و باعثشد كه شيخ به همه پشت كند و در خانهاش را به روي همه ببندد...
آفتاب تازه طلوع كرده بود و شيخ در سكوت دلگير خانه مشغول مناجات و دعا بود. صداي در بلند شد خدمتكار پير با خودش گفت: باز هم در ميزنند. خدايا اين وقت صبح جواب اين مردم را چه بدهم؟ باز هم بگويم شيخ كسي را نميپذيرد؟ همانطور كه با خودش حرف ميزد به سمت در رفت و در چوبي خانه را بازد كرد. جواني پشت در ايستاده بود كه لباس خدمتكاران بر تن داشت. به نظر نميرسيد براي سؤال و خواهشي به نزد شيخ آمده باشد. سلام كرد و نامهاي به دست او داد.
خدمتكار نامه را گرفت و در را بست و با شتاب به اتاق آمد. شيخ سر به سجده داشت.
بعد از نماز صبح هنوز از سر سجاده بر نخاسته بود. شانههاي نحيف و لاغرش از گريه ميلرزيد از روز رفتن اسماعيل يك لحظه آرام نگرفته بود. خدمتكار نتوانستبيش از اين پريشاني شيخ را تحمل كند. كنار سجاده زانو زد و آهسته گفت: ببخشيد! آقا برايتان نامهاي آمده.
شيخ سر از سجده برداشت. صورت نوراني و محاسن سفيدش غرق اشك بود. خدمتكار بلند شد تا شيخ مفيد را با نامهاش تنها بگذارد. شيخ بيقرارتر از پيش در حاليكه دستانش از يك احساس شيرين ميلرزيد آن را گشود. همان خط آشنا بود. «صاحب الامر» خطاب به شيخ فرموده بود: «بر شماست كه فتوي بدهيد و بر ماست كه شما را از خطا و اشتباه، حفظ كنيم. ما شما را وا نميگذاريم تا در خطا اشتباه واقع شويد.»
شيخ با چشماني اشكبار چندين بار اين عبارات را تكرار كرد. هر واژه مثل جرعهاي آب گوارا و زلال، وجود تشنه و اندوهناك شيخ را سيراب و پر نشاط ميكرد. نامه را بوسيد و سر بر سجده شكر گذاشت.
خدمتكار پير كه دل نگران و منتظر بود، بيرون اتاق ايستاده بود و به خودش اجازه نميداد از محتوي نامه سؤال كند. شيخ بلند شد. سجادهاش را جمع كرد و گفت: من به مسجد ميروم. هركس سراغ مرا گرفت، بگو بيايد مسجد.
خدمتكار شادمان جلو آمد: نامه پر بركتي بود شيخ!
شيخ بعد از چند روز، لبخند زد و گفت: نامههاي صاحب الامر، هميشه پر بركتند.
اسماعيل و يوسف همراه سيل جمعيتبه طرف ميدان بزرگ بغداد پيش ميرفتند. محمد دست پدر و عمويش را گرفته بود تا در ميان جمعيت گم نشود. او حالا ديگر نوجواني برومند و زيبا شده بود. اما جمعيتبه قدري زياد بود كه بيم آن ميرفت كه پدرش را گم كند. يوسف دست گرم او را در دست فشرد و گفت:
- ميبيني پسرم؟ اين همه مردم براي تشييع مردي جمع شدهاند كه باعثشد صاحب الامر، براي زنده ماندن تو، خود به ما پيغام بدهد.
محمد بر چهره شكسته پدرش نگاه كرد. بعد از مرگ مادرش اسماء، او هم برايش پدر بود و هم مادر و از آنجا كه صاحب الامر، باعث زنده ماندن او شده بود، نسبتبه او احساس احترام و محبتخاصي داشت...
بغداد در غم از دست دادن شيخ مفيد، يكپارچه غرق ماتم و اندوه شده بود و بيش از هشتاد هزار نفر از مردم در تشييع پيكر پاك او جمع شده بودند، جمعيتبه قدري زياد بود كه ميدان «اشنان»، بزرگترين ميدان بغداد، تنگ و كوچك به نظر ميرسيد. سيد مرتضي برادر سيد رضي كه از شاگردان مورد علاقه شيخ مفيد بود، بر جنازه او نماز خواند و شيخ را در نهايت اندوه در خانه كوچك خودش «باب الرياح» به خاك سپردند.
محمد دلش ميخواست ميتوانست مثل همان روزها كه شيخ زنده بود و پدر و عمويش او را به ديدن شيخ ميبردند؛ او را از نزديك ببيند. اما ديگر شيخ از دنيا رفته بود...
به به خاك سپاري شيخ، جمعيت كم كم پراكنده شد. اما اسماعيل، يوسف و محمد دل از آنجا نميكندند. اطراف خانه شيخ كه خلوتتر شد، يوسف دست محمد را گرفت و به طرف قبر شيخ برد. اسماعيل هم جلو رفت و كنار قبر زانو زد. خدمتكار پير و وفادار شيخ در حاليكه اشك ميريخت، ماجراي تولد محمد را به ياد آورد. دستي بر سر او كشيد و گفت:
- شيخ مفيد به خاطر فتوي اشتباهي كه درباره تولد تو و مادرت داده بود،اشك ريخت...
محمد دستي بر خاك مرطوب قبر كشيد و گفت: اينجا چه نوشته شده؟
خدمتكار گفت: اين خط «صاحب الامر» است كه به دست مبارك خودشان بر روي قبر شيخ ابياتي را نوشتهاند. و اسماعيل زمزمه كرد:
لا صوت الناعي بفقدك انه يوم علي آل الرسول عظيم
نواي مرثيه خوان بر فقدان تو بلند نگردد كه روزگار مرگ تو بر خاندان پيامبر بزرگ است
مان قد غيبت في جدتالثري فالعلم والتوحيد فيك مقيم
اگرچه در دل خاك پنهان گشتهاي اما درون تو دانش و معرفتحق اقامت گزيده است
والقائم المهدي يفرح كلما تليت عليك منالدر و منعلوم
قائم آل محمد، صلياللهعليهوآله، - مهدي، عجلاللهتعاليفرجهالشريف - هرگاه دانشهايي از دروس الهي برتر خوانده ميشود خشونود ميگردد.
با زمزمه اسماعيل و همراه گريه يوسف، محمد با خود انديشيد:
- اي شيخ! تو چگونه كسي بودي كه صاحب الامر، روز مرگ تو را روز بزرگي براي خاندان پيامبر ميداند؟