عبدالرّضا هاديان شيرازي
حضرت شعيب(ع) بعد از دعوت اهل «مدين» به توحيد و نفي شرك به يكي از مفاسد اقتصادي رايج در آن زمان اشاره كرده و خيرخواهانه مي‌گويد: «در خريد و فروش، پيمانة وزن اشياء را كم نكنيد. من از آن مي‌ترسم كه عذاب روز فراگير، همة شما را فرو گيرد». سپس مي‌گويد: «اي قوم من! پيمانه و وزن را با قسط و عدل وفا كنيد و بر اشياء مردم عيب نگذاريد و از حقّ آنان نكاهيد و در زمين فساد نكنيد». در پايان به يك قانون كلّي اشاره دارد كه ثروت از راه ظلم و ستم ارزشي ندارد و خيري در او نيست؛ امّا آنچه كه با اطاعت از خدا و اخلاص براي او، براي شما باقي مي‌ماند بَقِيَّةُ الله
است كه براي شما بهتر است، اگر ايمان به خدا و دستوراتش داشته باشيد1.
در اين آيه اگرچه مخاطب، قوم شعيب مي‌باشد و منظور از «بَقِيَّةُ اللهِ» سود و سرماية حلال يا پاداش و خشنودي خداست؛ ولي شامل هر چيزي مي‌شود كه از طرف خداوند براي بشر باقي مانده كه استفاده از آن، ماية خير و بركت و سعادت مي‌شود؛ زيرا آيات قرآن مفاهيم جامعي دارد كه مي‌تواند بر مصداق‌هاي مختلف منطبق شود.
بحث در مورد اين آيه، از پنج جهت قابل دقتّ و تأمّل است:
1. معناي بَقِيَّةُ اللهِ چيست؟
2. مصاديق بَقِيَّةُ اللهِ كدام است؟
3. علّت خير بودن بَقِيَّةُ اللهِ در چه چيزي است؟
4. علّت تطبيق آن بر موعود آخرالزّمان چه مي‌باشد؟
5. چه رابطه‌اي بين «بَقِيَّةُ اللهِ خيرٌ لكم» با جملة «إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ» وجود دارد؟
در اين نوشتار به سؤالات فوق پاسخ داده مي‌شود.
1. معناي «بَقِيَّةُ اللهِ»
بَقِيَّةُ بر وزن «فعيلة»، صفت مشبهه و «ة» آن براي مبالغه مي‌باشد. ريشة آن «بقي» به معناي باقي مانده، بازمانده و زيادي از چيزي آمده است2، اين واژه در بر دارندة نوعي ثبات و دوام مي‌باشد و مصدرش «بقاء» و مقابل آن فناست... 3 بنابراين بَقِيَّةُ اللهِ چيزي است كه خداوند آن را باقي گذاشته و زوال و نابودي در آن راه ندارد و براي خدا و مخصوص اوست و كاري است كه به قصد و نيّت او صورت بگيرد.
2. مصاديق «بَقِيَّةُ اللهِ»
با توجّه به گفتار پيشين، معلوم مي‌شود كه بَقِيَّةُُ اللهِ عنواني كلّي است كه منطبق بر هر كاري است كه براي جامعه منفعت بخش، خيرآفرين، سعادت‌ساز و داراي آثار و بركات ماندني باشد؛ به شرطي كه براي خشنودي خدا يا به نيّت او انجام گيرد و به همين جهت است كه باقي مي‌ماند؛ امّا اموري مي‌تواند از مصاديق آن باشد كه در اينجا به بيان آن مي‌پردازيم.
1ـ2. كسب حلال
در ماجراي نصايح شعيب به قوم خود كه آمده است: «بَقِيَّةُ اللهِ خَيْرٌ لَّكُمْ» بيانگر اين است كه سود حلال گرچه اندك باشد؛ چون به فرمان خداست، بَقِيَّة اللهِ است؛ زيرا چنين سودي با خدا پيوند برقرار كرده و بنابراين رزق الهي است، پس خداست كه به آن بركت و رشد مي‌دهد. چنان كه خود مي‌فرمايد: «وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُواْ وَاتَّقَواْ لَفَتَحْنَا عَلَيْهِم بَرَكَاتٍ مِّنَ السَّمَاء وَالأَرْضِ...؛4
و اگر اهل شهرها ايمان آورده و تقوا پيشه كنند، بركاتي از آسمان و زمين به رويشان مي‌گشاييم.»
امّا اگر مالي از راه حرام به دست آيد، چون پيوند با خدا ندارد، رزق خدا نيست. بنابراين از خير و بركت محروم است.
2ـ2. قسط و عدل
اجراي قسط و عدل، محبوب خداوند است، آنجا كه مي‌فرمايد: «إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ»5. بنابراين خداوند بدان امر كرده است: «قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ»6 و هدف انبياء نيز اجراي عدالت بوده؛ زيرا خداوند مي‌فرمايد: «لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ؛7 ما پيامبرانمان را با دليل‌هاي روشن فرستاديم و با آنها كتاب و ترازو را نيز نازل كرديم تا مردم به عدالت عمل كنند.»
روايت اوّل: امام باقر(ع) هنگام بازگشت پر ماجراي خود از شام به سوي «مدينه» كه به دستور هشام بن عبدالملك، تحت مراقبت ويژه صورت گرفت و مردم را از معامله و معاشرت با آن حضرت منع كرده بود، در بين راه بر فراز كوه مشرف بر شهر رفت و خطاب به اهالي شهر مدين كه به فرمان هشام دروازه را بر او بستند، ندا داد: «و إلي مدين أخاهم شعيباً قال يا قوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره... بقيّة الله خيرٌ لكم إن كنتم مؤمنين.» آنگاه دست بر سينة مبارك خود نهاد و با صداي بلند فرمود: «أنا و الله بقيّة‌الله، أنا بقيّة الله».8
روايت دوم: هنگامي كه امام علي‌بن موسي‌الرضا(ع) متولّد شد، امام موسي بن جعفر(ع) در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه گفت. سپس كام طفل را با آب فرات برداشت و به همسرش فرمود: «خذيه فإنّه بقيّة الله عزّوجلّ في أرضه؛9 طفل را بر دار كه او بقيّة‌الله در روي زمين است... »
چه بسا بتوان از اين روايت چنين استنباط كرد كه در وقتي حضرت شعيب بعد از نصايحي كه به مردم دارد، خود را به عنوان خيرخواه قوم خويش معرفي مي‌كند و مي‌گويد: «إنّي أراكُم بِخَير». سپس مي‌گويد: «بَقِيَّةُ الله خيرٌ لكم إن كنتم مؤمنين»، مي‌خواهد با اشاره و به طور غيرمستقيم خود را به عنوان يكي از مصاديق بَقِيَّةُ الله معرفي كند. امام باقر(ع) نيز همين سخن را با مردم مدين دارد و بعد از تلاوت اين آيه، به صراحت خود را به عنوان يكي ديگر از مصاديق بقيّة الله معرفي مي‌كند.
جمع‌بندي نظرات: وجه مشترك تمام موارد چهارگانه در اين است كه اينها نعمت‌هاي الهي است كه خداوند براي انسان‌ها باقي گذاشته و بهره‌برداري از اينها خشنودي خداوند را در بر دارد و داراي چنان منافعي است كه سعادت دنيا و آخرت انسان را تضمين مي‌كند.
3ـ2. پاداش و ثواب‌هاي معنوي
مي‌توان بَقِيَّةُ الله را پاداش و ثواب‌هاي معنوي دانست؛ زيرا دنيا و آنچه در اوست، فاني مي‌شود و ثواب‌هاي معنوي و اجر اخروي، جاويد است و تا ابد باقي مي‌ماند. چنان كه خداوند مي‌فرمايد: «وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا؛10 و نيكي‌هاي
ماندگار، ثوابش نزد پروردگار تو بهتر و اميد بخش‌تر است.»
همچنين عالمان زمان قارون به دنياطلبان غافل كه دوست داشتند ثروتي همچون قارون داشته باشند، مي‌گفتند: «وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللهِ خَيْرٌ لِّمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا؛11 واي بر شما! پاداش خدا براي كسي كه ايمان آورده و كار شايسته كرده، بهتر است.»
4ـ2. انبياء و اوصياء
اگر بقيّة‌الله را هر موجود منفعت‌بخش و خيرآفرين براي بشر بدانيم كه داراي آثار و بركات ماندني باشد، انبياء و اوصياي الهي نيز در زير مجموعة آن قرار مي‌گيرند؛ زيرا خيرخواهي و هدايت است كه زمينه ساز كسب حلال، اجراي عدالت و بالأخره سعادت در آخرت مي‌باشد. در اين زمينه رواياتي نيز آمده است كه در اينجا به بيان نمونه‌اي از آنها مي‌پردازيم:
«من باقي ماندة خدا در زمينش و انتقام‌گيرندة از دشمنانش مي‌باشم. اي احمدبن اسحاق! پس از مشاهده، جست‌وجوي نشانه مكن!»12
3. علّت خير بودن «بَقِيَّة الله»
خير بودن بَقِيَّةُ الله براي اين است كه هميشگي و ثابت است. چيزي كه براي خدا و وابسته و متعلّق به خداوند باشد، هميشگي و ثابت خواهد بود.
هر كدام از موارد فوق كه دربارة َبقِيَّةُ الله بيان شد، خير است. خير بودن كسب حلال از اين روست كه موجب اعتماد مردم مي‌شود و معامله‌اش رونق مي‌يابد. در نتيجه درهاي روزي برايش گشوده مي‌شود و اگر مراد از َبقِيَّةُ الله قسط و عدل باشد، خير بودنش در اين است كه اگر مراد، ثواب اخروي باشد، دنيا فاني است و ثواب و اجر اخروي، جاويد و از اين جهت خير است و اگر آن را به خشنودي خداوند معنا كنيم، خير بودن َبقِيَّةُ الله در اين است كه:
اوّلاً: هر كار خيري نزد خدا باقي مي‌ماند، همان‌طور كه خود فرمود: «... وَمَا تُقَدِّمُواْ لأَنفُسِكُم مِّنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِندَ الله؛13 و هر خيري را كه براي خود پيش فرستيد، همان را نزد خدا خواهيد يافت.»
ثانياً: هر موجودي كه از عالم طبيعت بگذرد و نزد خدا باشد، باقي مي‌ماند؛ در حالي كه موجود محدود به جهان طبيعت و بي‌بهره از انتساب به خداوند تعالي، با زوال عالم مادّه زايل مي‌شود؛ زيرا تنها حريم قدس باري تعالي است كه از زوال، تغيير و تبديل مصونيّت دارد: «كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ؛14 هرآن كس كه بر روي زمين است، فناپذير است و تنها ذات با شكوه و ارجمند پروردگارت باقي مي‌ماند.»
هر چه به خدا انتصاب پيدا كند، بقا خواهد يافت و از تيررس زوال‌پذيري و فنا دور خواهد ماند؛ مثلاً اعمال خالصانه‌اي كه تنها به انگيزة جلب رضاي خدا انجام مي‌شود، توان بار يافتن به مقام «عندالله» و «وجه‌الله» شدن و انتساب به خدا پيدا كردن را دارد. در نتيجه مي‌تواند با حضور در صحنة قيامت، منفعتي عايد عامل خود كند.
وگرنه عملي كه با مقاصد ديگري انجام مي‌شود، همراه با زوال آن مقصودها زائل و ضايع مي‌گردد.
پس اگر بخواهيم اعمال ما ثابت و بادوام باشد و محفوظ بماند، بايد براي خداوند و در راه او و با نيّت خالص باشد. در اين صورت است كه انسان در قيامت از آن بهره مي‌برد.
4. تطبيق بقيّة الله بر موعود آخرالزّمان و علّت آن
1ـ4. مهدي موعود، مصداق بقيّة الله
حال ممكن است در آية مورد بحث نيز «بقية‌الله» به قسط و عدل تفسير شود، با اين قرينه كه حضرت شعيب قبل از اينكه بگويد: بقيّة‌الله براي شما بهتر است، سخنش اين است كه : «وَيَا قَوْمِ أَوْفُواْ الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ وَلاَ تَبْخَسُواْ النَّاسَ أَشْيَاءهُمْ وَلاَ تَعْثَوْاْ فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ؛15 و اي قوم من! پيمانه و ترازو را به انصاف تمام دهيد و از اجناس مردم نكاهيد و در زمين، سر به فساد نكنيد»
در اين صورت، معناي «بَقِيَّةُ اللهِ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ» اين مي‌شود؛ گرچه ممكن است از كم فروشي سودِ زودگذري نصيبتان شود؛ ولي زود نابود مي‌شود و سودجو هم به دنبالش منقرض خواهد شد؛ زيرا ثروت از راه ظلم و ستم سبب بي‌نيازي نخواهد بود؛ امّا قسط و عدالت است كه باقي مي‌ماند.
2ـ4. علّت نام‌گذاري مهدي موعود به بقیّة الله
هر موجود نافع كه از طرف خداوند براي بشر باقي مانده و ماية خير و سعادت گردد، بقيّة‌الله محسوب مي‌شود. مهدي موعود نيز آخرين پيشوا و ذخيرة الهي، يگانه حجّت خداوند در روي زمين براي اصلاح جوامع انساني و اجراي قسط و عدل است. از اين رو يكي از روشن‌ترين مصاديق بقيّة الله مي‌باشد و از همه به اين لقب شايسته‌تر است.
5. رابطة بين بَقِيَّة اللهِ خَيْرٌ لَّكُمْ» با جملة «إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ»
اين سخن را كه باقي‌ماندة براي خدا «خير» است، تنها كساني درك مي‌كنند كه ايمان به خدا و ايمان به حكمت احكامش داشته باشند. چنين كساني ايمان به غيب دارند و در نتيجه رابطة بين امور پنهاني را كه به صورت عادّي قابل مشاهده نيست و خدا آن را بيان كرده، با تمام وجود و از سرِ تعقّل ـ نه صرف تعبّد ـ تصديق مي‌كنند.
چنين كسي به كسب حلال ـ هر چند اندك باشد ـ قناعت مي‌كند؛ در معاشرت‌ها و رقابت‌هاي اقتصادي، اجتماعي و سياسي براي رسيدن به اهداف خود، به كسي ظلم نمي‌كند و در تمام مراحل زندگي در مسير عدالت گام بر مي‌دارد؛ تمام كارهايش توأم با اخلاص است و فقط رضا و خشنودي خدا را مي‌طلبد؛ انبياء و اولياي الهي را الگو و مقتداي خود مي‌داند و در انتظار باقي‌ماندة خلف صالح انبياست كه با ظهور خود و نابودي رهبران ستمگر، بدعت‌ها و ظلم‌ها را از بين مي‌برد و قسط و عدل را جايگزين آن مي‌كند و به دليل ايمان قوي كه به قلبش رسوخ كرده، اين غيبت طولاني نااميدش نمي‌كند و او را به شك نمي‌اندازد و همواره ندايش اين است كه «أينَ بَقِيَّةُ اللهِ الّتي لا تَخلُو مِنَ العِترَةِ الهاديّة...»
پاورقي:
1. سورة هود، آيات 84 ـ 86
2. رك: لسان العرب، ج 1، ص 467، «بقي»، مجمع‌البحرين، ج 1، صص 229 ـ 230، «بقي»، القاموس المحيط، ج 2، ص 1659 التحقيق، ج 1، ص 317 «بقي».
3. التحقيق، ج 1، ص 317 «بقي».
4. سورة اعراف، آية 96.
5. سورة مائده، آية 42؛ سورة الحجرات، آية 9؛ سورة الممتحنه، آية 8.
6. سورة الاعراف، 29.
7. سوره الحديد، 25.
8. بحارالانوار، ج 46، صص 316 ـ 317.
9. تفسير نورالثقلين، ج 2، ص 391
10. سورة الرّحمن، آيات 26 ـ 27.
11. سورة هود، آية 85.
12. سورة كهف، آية 46.
13. سورة قصص، آية 80.
14.كمال‌الدّين، ج 2، ص 384.