تا آن روزي كه انبار كوچك و جمع و جور ما كفاف چند قلم كالايي را كه توليد كرده بوديم، مي‌داد، انبارداري هم بر عهدة خودمان بود؛ امّا وقتي كالاها متنوّع و متكثّر شدند، براي ما هم چاره‌اي جز دست و پا كردن انباري بزرگ‌تر نماند. از آن به بعد موضوع انبارداري هم قوز بالا قوز شد و براي خلاصي از آشفتگي‌ها، ناگزير به استخدام انباردار شديم. چند صباحي بر همين منوال گذشت، يك وقت چشم باز كرديم، ديديم سررشته از دست انباردار خارج شده و خسارت زيادي به بار آمده است. راهي جز به كارگيري روش انبارداري نوين و استخدام انباردار كار بلد و آشنا با سيستم‌هاي ماشيني برايمان نماند. در يكي از روزنامه‌ها آگهي استخدام داديم. اوّلين روز كه آگهي چاپ شد و در اوّلين ساعت‌ها، جماعت بزرگي از مردان چاق و لاغر آمادگي خودشان را براي تصدّي انبارداري اعلام كردند. آشنايي با سيستم‌هاي مدرن يكي از شرط‌هاي ما بود. همين هم باعث بود تا جمع بزرگي از ميان داوطلبان شغل انبارداري خارج شوند.
برخي مراجعه‌كنندگان هم وقتي با اين سؤال مواجه مي‌شدند كه آيا كار با سيستم‌هاي ماشيني و نرم‌‌افزارهاي انبارداري حرفه‌اي را مي‌دانيد، بلافاصله مي‌گفتند: بچّه‌‌هايم در منزل آشنايي دارند، از آنها ياد مي‌گيريم. چشم به ياري جوان‌هايشان دوخته بودند و مي‌دانستم براي مرد ميانسالي كه مويي سپيد كرده، وقتي با بسم الله
كتاب و درس سيستم‌هاي كامپيوتري مدرن را بگويي چقدر راه دارد تا برسد به فصل انبارداري نوين و نرم‌افزار حرفه‌اي‌اش.
سيستم‌هاي ماشيني هم كه زبان آدميزاد نمي‌فهمند، اگر با زبان خودشان با آنها صحبت نكنيد، به شما پاسخي نمي‌دهند. كار به جايي رسيده كه وقتي خودمان هم در گوشة خلوتي به گپ و گفت و درد دل مي‌نشينيم، ناخودآگاه با زبان رياضي ماشين‌هاي مدرن و الفاظ و اصطلاحات مخصوص آنها سخن مي‌گوييم. به نظر مي‌رسد كه ما هم شباهت زيادي به ماشين‌ها پيدا كرده‌ايم. به ربات‌هاي بي‌روح و جان بيشتر شباهت داريم تا آدميزادِ صاحب دل و مغز و احساس.
چيزي شبيه آدم‌هاي رمان «دنياي قشنگ نو»، اثر آلدوس هايكسلي انگليسي. انسان‌هايي كه از طريق خطّ توليد كارخانهها توليد مي‌شوند، ماشيني و تكنيكي زندگي مي‌كنند، چونان يك ماشين از منظر چشم يك ماشين به عالم و آدم مي‌نگرند. با ادبيات ماشين‌ها و الفاظ و اصطلاحات ماشين‌ها با هم گفت‌وگو مي‌كنند، تمامي عواطف، احساسات، ذوق شاعرانه و تمايلات فطري را از دست داده و تبديل به ربات‌هايي سيّار شده‌اند.
در شهري كه آلدوس هايكسلي آن را به تصوير كشيده، همة آدم‌ها در پايان عمرشان به كارخانهها سپرده مي‌شوند تا فسفر، كليسم، سديم و ساير املاح موجود در بدنشان بازيافت شود و چيزي از آنها دور ريخته نشود.
تا چهل يا پنجاه سال پيش، پذيرش اين سخن سخت بود و به افسانه و داستاني تخيّلي بيشتر شبيه بود تا جهان واقعي، امّا امروزه روز، اگر از منظر روستايي ساده‌دلي نگاه كني كه براي اوّلين بار پايش به شهر رسيده، مي‌بيني كه چند ميليون ربات، ميان ماشين‌ها در رفت و آمدند. همگي در خدمت ماشين‌ها و نه آنكه ماشين‌ها در خدمت آنها باشند. اين ماشين‌ها هستند كه تسمه بر گردة انسان‌ها كشيده‌اند و آنها را در خدمت خويش آورده‌اند.
اين ماشين‌ها هستند كه انسان‌ها را وادار ساخته‌اند دست از زبان و ادبيات خود كشيده و به زبان ماشين‌ها، زبان اعداد و ارقام و زبان صفر و يك سخن بگويند. اين زبان، زبان تمامي ابزار، ادوات و وسايلي است كه در ظاهر، آدمي آنها را در خدمت گرفته است.
اين ماشين‌ها هستند كه ادب و شيوة زندگي و نحوة گذران روزان و شبان مخصوص خود را بر انسان‌ها تحميل كرده‌اند. جابه‌جايي هر عدد و هر دكمه و اشتباه و خطا در به كار بردن هر وسيله، ماشين‌ها را از كار مي‌اندازد و در واقع آدم‌ها را از كار مي‌اندازد. بودن آدم‌ها در گرو بودن ماشين‌هاست. ماشين‌ها را حذف كنيد، همه چيز حذف مي‌شود. تلويزيون را حذف كنيد تا ببينيد هيچ كس حرفي براي گفتن ندارد و كامپيوتر را ... .
ماشين‌ها به انسان‌ها آموخته‌اند كه چگونه به عالم بنگرند. نگاه ابزاري و تكنيكي ويژه‌اي كه به هر موجود و مخلوق، شأن يك شيء، شأن يك ماشين و يك ابزار مصرف شدني مي‌بخشد و براي مصرف آن تاريخ مصرف تعيين مي‌كند.
سر خطّ قصّه و حكايت انسان عصر مدرن، اين‌جوري به نظر نمي‌رسيد. همه گمان مي‌بردند ماشين‌ها را در خدمت خواهند گرفت و هويّت و شأن مستقلّ انساني خود را محفوظ مي‌دارند؛ امّا در چشم بر هم زدني، ماجرا به گونه‌اي ديگر، چهرة خود را نمودار ساخت.
ساكنان شرق، انسان‌ترين انسان‌ها بودند. نمي‌خواهم اسائة ادب كنم. منظورم اين است كه به نحو شگفتي ساكنان شرق به خاستگاه فطري و شأن انساني و تمايلات آسماني نزديك بودند؛ امّا چيزي نگذشت كه سيلاب به شرق هم رسيد.
ابتدا و البتّه طيّ فرايندي نسبتاً طولاني، جغرافياي خاكي شرق درنورديده شدند. ماشين‌هاي نظاميِ استعمارگران جادّه‌ها را هموار ساختند تا مردان شيك و اتو كشيده به عرصة سياسي نزديك شده و در ساية تفنگ‌ها، نظام‌هاي سياسي ويژه‌اي را بر مقدورات و مُقدّرات ساكنان شرق حاكم كنند. آنان ادب و ادبيات خود را با زور و تزوير بر مردم مستولي ساختند، وقتي هم به ناگزير منطقه را ترك مي‌كردند، حاكمان، فرمانداران و سلاطيني را به جاي خود نشاندند تا به نيابت از طرف آنان سكّان كشتي اقوام و ملل را به سوي خاستگاه استعمارگران به حركت درآورند.
سپس نوبت به تغيير و تبديل بافت فرهنگي رسيد.
اين تغيير و تبديل در مناسبات فرهنگي ساكنان شرق در وقت حضور مردان نظامي و سياسي با تحقير و استهزاء فرهنگي آغاز شده بود؛ امّا به زودي توسعة فعّاليت فرهنگي و افزايش رفت و آمدها، همة مجال را براي باقي ماندن حوزه‌هاي فرهنگي غيرغربي از بين برد تا آنجا كه جملة فرهنگ‌ها و تمدّن‌هاي منطقه‌اي، ملّي، مذهبي و بومي مستحيل در فرهنگ غربي شدند.
«همسانسازي فرهنگي» صد بار قوي‌تر از ماشين نظامي و فرمان‌هاي مردان سياسي، جغرافياي فرهنگي اقوام را درنورديد، همه مثل هم شدند. جملة عقربه‌هاي ساعت اقوام و ملل به افق غرب تنظيم شد. مرزهاي جغرافيايي مستحيل و برچيده شدند و به تبع آن، مرزهاي جغرافياي خاكي نيز كم رمق و كم جان؛ به گونه‌اي كه طفلي نوپا را قوّه جابه‌جايي آن بود، آنان خانة دل و جان مردمان را به تصرّف در آورند.
بيگانگان از جادّة نامرئي فرهنگ بر تخت مملكت جسم و جان مردم
تكيه زدند. تسمه بر گرده‌هاي آنان كشيدند و جملة اختيارات را از آنان سلب كردند.
تصرّف خانة جان مردم، همة مقاومت‌ها را شكست. ديگر همه مثل هم شده بودند، همه مثل غربي‌ها شده بودند، غرب‌زده شده بودند و غرب همه را در خود مستحيل ساخته بود. ديگر معلوم نبود چه كسي شرقي و چه كسي غربي است. طبع همه عوض شد و خوي همه غربي شد. خاستگاه همه غرب شد و جهان به ناگاه در همة مناسبات فرهنگي و تمدّني، غربي شد. از اينجا، فرنگ‌رفته‌ها و فرنگ‌زده‌ها، عالم و آدم را همان‌گونه مي‌ديدند و مي‌خواستند كه فرنگي مي‌خواست.
همسانسازي فرهنگي و جهاني كردن فرهنگ بزرگ‌ترين واقعه‌اي بود كه از بدو خلقت بشر تا به قرن نوزدهم و بيست ميلادي، به رغم تجربة هزاران جنگ و داد و ستد و يورش و كشورگشايي امپراتوران، اتّفاق نيافتاده بود.
هيچ امپراتور و كشورگشايي پس از گشودن دروازه‌هاي اقوام و تصرّف زمين‌ها، قادر به انقلاب فرهنگي و همسانسازي عمومي افكار نشده بود.
قرن بيستم ميلادي كه به انتها مي‌رسيد، همگان در شرق و غرب عالم پذيرفته بودند كه جهان به «دهكده‌اي» شباهت يافته است كه تمامي ساكنانش مثل هم مي‌خورند، مثل هم زندگي مي‌كنند و مثل هم مي‌ميرند.
لازم نبود فردي يا سازماني، سازماندهي ويژه‌اي را براي تحقّق اين امر، يعني «همسانسازي فرهنگي و جهاني كردن فرهنگ» در كار وارد كرده باشد، «ذات متجاوز فرهنگ غربي» و «خاستگاه صرفاً نفساني و دنيوي» آن، در خود و با خود، اين استعداد را داشت كه همة مرزها را درنورديده و خود را غالب نمايد. به سان ويروس طاعون بود كه به هر كجا مي‌رسيد و بر هر كس مي‌گذشت، از او موجودي بيمار و طاعون‌زده همچون خود مي‌ساخت. به گلوله‌اي از برف مي‌مانست كه از بلندا فرو غلتيده بود. هر چه پيش‌تر مي‌آمد، بزرگ و بزرگ‌تر مي‌شد. همه را و همه چيز را در هم مي‌پيچيد و با خود مي‌برد.
در واقع، يكي از دلايل غلبه و سلطة غرب و حوزة فرهنگي و تمدّني‌اش بر ساحت جسم و جان ساير ملل به «اسب تراواي» موجود در قلعة مملكت وجود انسان‌ها برمي‌گشت. غرب، نفس مردمان را فرا مي‌خواند و به همراهي دعوت مي‌كرد. هم‌سويي جادويي ويژه‌اي ميان غرب در همة ساحت‌هاي فرهنگي و تمدّني‌اش و نفس امّارة انسان وجود داشت. اين نيروي نفوذي و موجود بود كه درهاي قلعه‌ها را بر لشكر جرّار فرنگي مي‌گشود تا هر چه مي‌خواهد، بكند. از غرب اشارتي بود و از انسان‌ها به سر دويدني شگفت.
هر چه كه نفس آدمي مي‌طلبيد، در غرب مي‌يافت و هر چه غرب بدان اشاره مي‌كرد، نفس خام طمع، طالب آن مي‌شد. اين دو همديگر را كامل مي‌كردند تا آنكه، شرق درنورديده شد، ديوارها فرو ريخت و عرياني، جاي پوشيدگي را گرفت. شرقي غرب‌زده شد و غرب مسلّط بر همة ساحت‌هاي حيات فرهنگي و تمدّني انسان شرقي.
شرق و انسان شرقي به تمامي ولايت غرب را گردن نهاد و در خيل رعايايش درآمد؛ در حالي كه غرب، در هيئت حوزة فرهنگي و تمدّني و در عموم مناسبات، ولايت خود را گسترده مي‌ساخت.
در مقالة ديگري يادآور شده‌ام كه حكايت غرب و انسان غربي، حكايت «فاوست» است. قهرمان درام معروف گوتة آلماني، همو كه در ازاي دريافت قدرت و اسباب لذّت نفساني، روح خود را به شيطان عرضه داشت و عهد و ولايتش را بر گردن خويش بست.
تبعيّت تمام عيار ساكنان شرق در جملة مناسبات مادّي و فرهنگي، طيّ دويست سال اخير، به پذيرش ولايت و سرپرستي غرب و وارد آمدن در جمع رعايا و بندگانش منجر شد؛ حتّي اگر در صورت ظاهر به انكارش مشغول آمده باشند. اين سخت سخت مي‌آيد؛ امّا بشر امروز، ولايت تكنيك و تكنولوژي را گردن نهاده است و آن را مابه‌ازاء ولايت هر وليّ ديگر فرض كرده است.
آنكه امروز بر جملة مقدورات و مقدّرات جملة انسان‌ها سلطه دارد و سوگيري آنها را در همة مناسبات معلوم ساخته و دربارة نحوة بودن و زيستن آنها در گسترة زمين حكم مي‌راند. قبل از آنكه خداي آسماني و رأي انبياي الهي باشد، تكنيك و صاحب تكنولوژي است. اين سخن به معني غلبة ادب و ادبيات غربي بر جملة مناسبات اجتماعي، سياسي، اقتصادي و فرهنگي ساكنان شرق بزرگ است و آنكه در عقب‌نشيني تدريجي، ميدان را به غرب، فرهنگ و تمدّن غربي و ادب و ادبيات ويژه‌اش واگذارده است، حوزة فرهنگي و تمدّني شرقي است.
به اين سبب بود كه عرض كردم «همسانسازي فرهنگي و جهاني‌سازي فرهنگ» بزرگ‌ترين واقعة حادث شده‌اي است كه تا پيش از قرن 19 و 20 م. در هيچ كجاي تاريخ و ميان ساكنان كرة ارض سابقه نداشته است.
«همسانسازي و جهاني‌سازي فرهنگي»، با قوّة قهريّه اتّفاق نيافتاده است. ذات نفوذ كننده و مستكبر اين حوزة فرهنگي براي غالب آمدن بر نفوس خلايق، نيازمند هيچ قوّة قهريّه‌اي نيست؛ چنان‌كه جان بي‌سپر و محافظ آدمي در وقت مواجه شدن با تيرهاي پرتابي شيطان، خود سينه سپر مي‌سازد و به استقبالش مي‌رود. اين همان «اسب تراواي» مهيّا و مجهّز است كه در غيبت و غفلت محافظان و حارسان، درهاي قلعة قلب و جان را بر سربازان دشمن مي‌گشايد.
به جرئت مي‌توان گفت، عالي‌ترين و كامل‌ترين صورت ولايت‌ورزي عمومي اقوام در طول تاريخ در عصر جديد غربي و به تبع آن در انسان عصر مدرن جلوه‌گر شده است. تسليم بي‌چون و چرا و گفت و شنود در برابر تكنيك و مدرنيزاسيون. اين امر، دربارة هيچ يك از انبيا و اولياي گذشته اتّفاق نيافتاده است.
گفت‌وگو از تكنيك و تكنولوژي، بلافاصله ماشين و صنعت را متبادر ذهن مي‌سازد. ماشين و صنعت، بيروني‌ترين و آشكارترين صورت مدرنيته و مدرنيزاسيون است. همان كه عام و فراگير شده است. مقدّمة بروز و ظهور تكنولوژي در حوزة صنعت و ماشين، تبديل شدن انسان به موجودي تكنيكي است.
ابتدا نگاه انسان به عالم تكنيكي شد و بستة جهان مادّي و سپس ماحصل دست او در قالب تكنولوژي و فرآوردة صنعتي از آب درآمد.
ابتدا نگاه انسان به عالم و آدمي، كمّي و ديد او محصور و منحصر در تجربه‌گرايي شد، آنگاه انسان‌ها براي تصرّف و تملّك بي‌حدّ و حصر، پوست تركاندند.
ابتدا انسان در حوزة تفكّر و فرهنگ، پذيراي تكنيك و تفكّر تكنولوژيك شد و آنگاه همة همّت خود را مصروف در خدمت گرفتن تكنيك براي سلطه و برخورداري بي‌حدّ و حصر از قدرت،
ثروت و لذّت ساخت.
اگر از پذيرش «ولايتِ تكنيك» در تاريخ رو به زوال معاصر رفته، ياد كردم، منظورم تذكّر همين نكته بود.
ولايت مداري و ولايت‌پذيري ابتدا در خانة جان آدمي حادث مي‌شود و پس از آن اعضا و جوارح در كار وارد مي‌شوند و تعهّد و ولايت گردن نهاده شده را به نمايش مي‌گذارند. اين واقعه ناخودآگاه حادث مي‌شود؛ يعني انساني بي‌ملاحظه و محاسبه، خود را تحت عمل و اختيار آنكه ولايتش را گردن نهاده است، مي‌گذارد. نفاق در اينجا راه ندارد.
جايگاه عهد، قلب آدمي است و پذيرش ولايت، گردن نهادن به عهد صاحب ولايت است در ظاهر و باطن. چه به صورت فردي چه جمعي.
آيا حركت جمعي و عمومي خلايق، با اختيار تمام، با ميل و رغبت تام و با تلاش و سبقت‌گيري به سوي مركزي و قطبي و به گردن گرفتن عهد آن مركز و قطب، چيزي جز ظهور و انعكاس ولايت و تعهّد بر گردن گرفته شده، مي‌تواند باشد؟
اجازه دهيد عرض كنم:
جهاني شدن همة معني اين جهاني شدن و ترك عالم معنا را در خود دارد.
«همسانسازي و جهاني‌سازي فرهنگ» در حقيقت جز خارج كردن عموم خلايق و اقوام از جملة تعّهدها و ولايت‌هاي سابق و وارد ساختن آنها در «ولايتِ جديد» نيست. گويا ساكنان شرق و غرب، جملگي در ولايت غرب، يعني ولايت تكنيك و تكنولوژي هم‌داستان شده‌اند.
در پي گردن نهادن به ولايت تكنيك و مدرنيته و پذيرش شريعت و ادب و سيره و سنّت اعلام شده‌اش، جملة ولايت‌مداري، اخلاق و ادب و شريعت عموم ملل و نحل، ذيل ولايت عصر مدرن تعريف و در ساية آن واقع شده است؛ چنان‌كه شئون ساير ولايت‌ها، مدخليّتي اساسي در حيات فردي و جمعي اقوام غربي و شرقي ندارد.
به ادب بودن و زيستن مردم و ادبيات جاري در ميان اقوال و افعال آنها بنگريد. كدامين منشأ و مبنا حكم خود را دربارة نحوة بودن، مقصد رفتن و طريق گذار صادر كرده و پاي‌بندي بي‌چون و چرا به قوانينش را خواستار است؟
انسان‌ها خود را با چارچوب و قوانين وضع شدة كدامين شريعت تطبيق مي‌دهند و مناسبات خود را با آن تنظيم مي‌نمايند؟
مگر جز اين است كه جملة خلايق، سعي خويش را مصروف دانستن زبان تكنيك و تكنولوژي مي‌كنند؟ دانستن زبان و ادبيات ماشين و تكنولوژي، مجال هم‌زباني با ماشين را فراهم مي‌آورد. اوست كه زبان، ادبيات و ادب خود را بر انسان‌ها تحميل مي‌كند و نه انسان‌ها.
در روزگاري گمان مي‌رفت، بشر ماشين را در اختيار گرفته و بر آن سوار مي‌شود؛ امّا تا چشم باز كرد، دريافت كه ماشين بر او سوار شده است. اين مركب است كه افسار بر انسان زده و او را رام خويش ساخته است. همگان در خدمت تكنيك و ماشينند. اين انسان است كه جملة استعدادهاي آشكار و نهان خود را مصروف تداوم حيات و سروري ماشين و تكنولوژي مي‌كند. پر واضح است كه تابع چه كسي و متبوع چه كسي است؟
بندگان معبود تكنولوژي، مبتلا به طاعونِ جهاني شدن؛ حتّي جملة مفاهيم ديني و وحياني را با خرد غربي و ادبيات ماشيني تفسير مي‌كنند. همه جوياي جهاني شدن هستند، طالب و تابع فرهنگ جهاني. مدرسه‌ها نيز جوانان را براي ابتلا به طاعون جهاني شدن تربيت مي‌كنند.
همه سر در پي جهان، سر در پي قدرت دارند.
جهاني شدن اقتصاد، جهاني شدن هنر، موسيقي و ادبيات، يعني استغراق در فرهنگ جهان غربي و خارج ساختن جامة معنا و معنويّت و دين از جسم و جان.
در عصر جهاني شدن تكنيك و تكنولوژي و مدرنيته، مجالي براي هيچ گونه مهر و ولايت نمي‌ماند.
در عصر جهاني شدن فرهنگ، از همه چيز و همه كس تفسيري مدرن و اين جهاني و سكولار ارائه مي‌شود.
در نزد شهروندان اين جهان مدرن، تنها سخني رأي‌اي در معرض قبول و شاد باش قرار مي‌گيرد كه قانون اين ديار را پاس داشته و حقوق شهروندانش را مراعات كند. اين سخن بدان معني است كه انسان عصر جديد، در سه ساحت فكري، فرهنگي و تمدّني مبتلاي مدرنيته شده است. همو كه تفسيري مدرن و تكنيكي از عالم ارائه مي‌دهد، بر ويرانه‌هاي فرهنگ و تمدّن سنّتي بناي مدرن را برمي‌كشد و در هواي جهاني شدن تمام قد در خدمت مدرنيته و تكنولوژي درمي‌آيد تا مبادا بر ديواره‌هاي اين تاريخ عاري از مهر و وَلايت ترك افتد.
جملة شهروندان اين وِلايت، سعي خويش را مصروف پاسداري از برج و باروهاي اين شهر مدرن مي‌كنند. آن را آذين مي‌بندند و در طريق حراست از حريم صورت و سيرت اين شهر از همة داشته‌هاي خويش مي‌گذرند؛ حتّي باقي مانده‌هاي صورت تاريخي عهد ماضي را كه در خود نشاني از ولايت آسماني داشت.
صورت‌هاي مادّي و تمدّني هر عصري پرده از حقيقت عهد و عصري كه انسان‌ها آن را پذيرفته و به فرامينش گردن نهاده‌اند، برمي‌دارد.
صورت‌هاي بيروني حيات، چونان ميوة درخت، فرزندان «عهد» و پيمان و تعلّق خاطر قلبي انسان‌ها هستند.
اگرچه ملل غير غربي و حتّي متفكّراني از غرب، وجوهي از غرب و حوزة فرهنگي و تمدّني‌اش را موضوع نقد و پرسش قرار داده‌اند و وجوهي از اين غول را مورد تعرّض قرار داده و بر برتري عالم معنوي و سرشت قدسي عالم و آدم تأكيد كرده‌اند؛ امّا از ارائة منظومه‌اي كه بتواند ضمن پرسش و نقد براي رخنه و تصرّف ساحات مختلف آن طرحي ارائه كنند، درمانده‌اند.
افتتاح اين بحث و تذكّر دربارة غلبة وِلايتِ بي‌مهر و لطف فرهنگ و تمدّن غربي و افتادگي و ولايت‌ورزي خلق روزگار در برابر مدرنيته، فرصتي را فراهم مي‌آورد تا مسلمانان و شيعيان آل محمّد(ص) متذكّر نسبت ميان ولايت و حوزة فرهنگي و تمدّني خاص شوند، شايد كه از بند التقاط و نفاق برهند و به ضرورت پرسش از ذات فرهنگ و تمدّن مدرن برسند.
سالروز انعقاد عهد امامت اميرمؤمنان، علي(ع) بر شاخسار نبوّت پيامبر آخرالزّمان(ص) بر جملة مؤمنان و شيعيان و مستضعفان مبارك باد. ان‌شاءالله