از مدينه تا مدرنيته

محمّدحسين زورق

1. قريش و اسلام

ابوسفيان چهرة سرشناس قريش در رويارويي و ستيز اين قبيله با اسلام است. شناخت قريش مقدّمه‌اي ضروري براي شناخت بني‌اميّه، ابوسفيان و هم‌فكرانش به شمار مي‌آيد.

مي‌دانيم زندگي اقتصادي قريش از طريق تجارت اداره مي‌شد. تجارت هستة مركزي زندگي اجتماعي و فرهنگي قريش را تشكيل مي‌داد.

برگزاري مجالس شعرخواني در بازارهايي كه بر سر راه كاروان‌هاي تجاري به «مكّه» قرار داشتند، نظير «بازار عكّاظ» به صورت يك سنّت ديرپاي درآمده بود. هفت قصيدة مشهور عرب كه بر پرده‌هاي كعبه آويخته شده، نمايشگر روح طبيعت‌پرست و لذّت‌جوي اشراف قريش بود. قريش چنين ادبياتي را مي‌پسنديد و آن را رواج مي‌داد. بنابراين اشراف قريش تا حدودي مي‌دانستند كه چگونه مي‌توانند از احساسات ديني و ذوق هنري و موقعيّت تجاري مكّه به نفع خود استفاده كنند. آنها قبايل عرب را به زيارت مكرّر كعبه دعوت مي‌كردند تا به چرخش سريع‌تر چرخ‌هاي اقتصاد مكّه كمك كنند و البتّه اين دعوت نه به نام اقتصاد؛ به نام زيارت كعبه و حرمت بت‌ها وتقديس بت‌خانه‌ها صورت مي‌گرفت.

فرهنگ قريش به ويژه در تيره‌هايي نظير تيرة بني‌اميّه فرهنگ سودطلبي و لذّت‌جويي بود. قمار و شراب در مكّه رواج داشت. زنان به تبرّج و خودنمايي مي‌پرداختند و گاه عريان، كعبه را طواف مي‌كردند.

اگرچه مناسك حج هنوز هم به صورت سنّتي اجتماعي در مكّه برگزار مي‌شد، ولي براي اشراف ‌قريش تأثير تجاري اين مناسك اهمّيت بيشتري داشت تا نقش و مفهوم عبادي آن. توده‌هاي مردم در قبايل عرب، در انديشه و انگارة بت‌پرستي به نوعي جزميّت رسيده بودند و بت‌پرستي را بخشي از هويّت فرهنگي و اجتماعي خود مي‌دانستند؛ ولي براي قريش، كعبه كه بزرگ‌ترين بت‌خانة «عربستان» شده بود و اصل نهاد بت‌پرستي و مناسك و شعائر مربوط به آن پيش از آنكه اعتقاد قلبي و ايمان باطني آنان را برانگيزد، با موقعيّت اقتصادي و سلطة سياسي آنها نسبت مي‌يافت.

قبايل عرب در مناطق خوش‌ آب‌وهوا، نظير «يمن»، «مدينه»، «طائف» و ... به زراعت اشتغال داشتند و آب و خاك اجازة كشت و زرع را به آنها مي‌دادند. آنها در وادي‌هاي خشك و لم‌يزرع «نجد» و «حجاز» غير از كوچ به دنبال آب و پرورش دام و شتر، به غارت نيز روي مي‌آوردند؛ ولي شيوة اصلي معيشت قبيلة قريش تجارت بود. آنها نه به دنبال رمه يا گله‌هاي گاو و گوسفند و شتر، بلكه به دنبال كشف كالاهاي تازه و فتح بازارهاي نو از «روم» و «پارس» تا «حبشه» و «هند» در حركت بودند. سفرهاي تجارتي به جنوب، در زمستان صورت مي‌گرفت و سفرهاي تجاري به شمال، مخصوص تابستان بود. اين يك نوع ييلاق و قشلاق بود كه عشاير قريش را به دنبال طلا به حركت در مي‌آورد.4

قريش در تجارت كالا و برده ـ هر دو ـ دست داشت و برخي از اعراب دون‌پايه در مكّه، «طائف» و نقاط ديگر، كنيزان خود را به خودفروشي وا مي‌داشتند تا از اين طريق نيز سودي به دست آورند.

سه بازار موسمي مهم در اطراف مكّه در ماه‌هاي ذي قعده و ذي‌حجّه برپا مي‌شد: بازار عكّاظ كه از محلّ برگزاري آن تا مكّه با وسايل حمل و نقل آن روز، در حدود سه روز راه بود؛ «بازار مجنه» كه در محلّي برگزار مي‌شد كه تنها يك روز راه تا مكّه فاصله داشت و «بازار مجاز» كه تنها يك فرسخ تا «عرفه» فاصله داشت.

بدين ترتيب پا به پاي حركت كاروان‌هاي زيارتي از سراسر نجد و «حجاز» به سوي مكّه، بازارهاي موسمي نيز به سوي مكّه حركت مي‌كردند و از عكاظ به نزديكي مكّه مي‌رسيدند. «قبيله»، «قبله» و «سرمايه» و سنگر قريش به حساب مي‌آمد. تبار و دينار، دو قبله نماي قبيلة قريش بود و جهت حركت اشراف قريش را تعيين مي‌كرد و به زندگي آنان معني و مفهوم مي‌بخشيد.

قدرت سياسي قبيله در دست شيخ قبيله بود كه معمولاً سن، سرمايه و نسب را يك جا داشت. شاعر قبيله مظهر قدرت تبليغاتي آن بود كه افتخارات قبيله را بر مي‌شمرد و قبايل رقيب را هجو مي‌كرد. قدرت نظامي در دست جنگجويان و مردان جوانش بود و قدرت اقتصادي را البتّه سوداگران قبيله در دست داشتند.

برخي از اعراب مشرك نبودند؛ بلكه به تعبير امروز سكولار يا ملحد بودند و اساساً جز به طبيعت، به چيز ديگري معتقد نبودند و مي‌گفتند: جز اين دنيا، دنياي ديگري نيست و جز طبيعت، چيزي ما را از پاي درنمي‌آورد.5

اعراب در عصر جاهليّت به ميثاق‌هاي اجتماعي پايبند بودند و قراردادهاي اجتماعي را محترم مي‌شمردند و به عهد و قول و قرار خود وفادار بودند.

نخبگان قريش در مراودات تجاري بين‌المللي خود با فرهنگ ملّت‌هاي متمدّن نظير ايران و روم آشنا شده بودند و با قبايل يهود به گرمي مراوده داشتند، درست به همان اندازه كه بعدها با اسلام دشمني كردند. آنها از آن رو كه خود را از نسل ابراهيم و اسماعيل مي‌دانستند، براي خود نسبت به ساير قبايل عرب، سيادت ذاتي قائل بودند و قبايل عرب نيز در برابر اين سيطره، تمكين كرده بودند.

همة تيره‌هاي قريش به يك نسبت، آلوده به دنياگرايي و دنياپرستي و سكولاريسم نبودند. برخي از آنها بيشتر غريزه‌گرا بودند تا فطرت‌گرا و برخي ديگر بيشتر به فطرت انساني گرايش داشتند تا به غرايز حيواني. بي‌ترديد آنها يك طيف را مي‌ساختند كه در دو سر آن طيف، دو تيرة نامدار قريش جاي مي‌گرفتند و ساير تيره‌ها در بين

اين دو سر، هر يك در جايي قرار داشتند.

بني‌هاشم كه در مجموع فطرت‌گزين‌تر بودند، وفاداري بيشتري نسبت به آرمان‌هاي ابراهيم از خود نشان مي‌دادند و طبيعتاً نفوذ معنوي بيشتري نيز در مردم مكّه داشتند و بني‌اميّه كه ظاهراً موقعيّت اجتماعي خود را از موقعيّت اقتصادي خويش به دست آورده بودند، بيشتر از هنجارهاي شرك‌آميز و فرهنگ جاهلي قريش حمايت مي‌كردند. مجموعه‌اي از وفاداري نسبي به آرمان‌هاي ابراهيم، عصبيّت قومي، رقابت عشيره‌اي، سوداگري و سودپرستي، لذّت‌طلبي و دنياگرايي منظومه‌اي از علائق قريش را به وجود آورده بود كه در حقيقت يك مدرّج را مي‌ساخت و هر تيره از قريش در نقطه‌اي از اين مدرّج جاي مي‌گرفت و در مجموع مي‌توان گفت بني‌هاشم و بني‌اميّه دو سر اين مدرّج را تشكيل مي‌دادند.

از تركيب‌بندي قومي قريش كه بگذريم، هر يك از شخصيّت‌هاي نامدار قريش نيز به تنهايي در نقطه‌اي از اين مدرّج قرار مي‌گرفت. ابوطالب نمونة بارز كساني بود كه هنوز وفاداري خود را نسبت به آرمان هاي ابراهيم حفظ كرده بودند و هنوز مي‌كوشيدند مشعل فطرت را در سينة خود روشن نگاه دارند؛ ولي برعكس ابوجهل كسي بود كه احساساتش بر حاكم بود. احساساتي كه عميقاً با عصبيّت قومي و رقابت‌ عشيره‌اي آميخته شده بود. ابولهب نمونه‌اي از مردان دنياپرست بود كه زنش مرزهاي انديشه‌اش را تعيين مي‌كرد. او هرگز از سود و سرمايه سير نمي‌شد. حمزه در اين ميان تافتة جدابافته‌اي بود. او نمي‌توانست هيچ چيزي را بر حقيقتي كه به آن پي برده بود، ترجيح دهد. ابوسفيان مردي انديشه‌ورز و خردگرا بود؛ ولي خودش را به استخدام شهوتش در آورده بود. او در حقيقت فقط يك چشم طبيعت‌بين داشت كه از حواس پنجگانه‌اش ساخته شده بود و چشم دلش كور نبود؛ زيرا او اصلاً چنين چشمي را نداشت.

2. پيامبر و نخبگان قريش

در چنين جامعه‌اي بود كه پيامبر اكرم(ص) به رسالت مبعوث شد و فرياد توحيد را زير طاق تاريخ طنين‌انداز كرد. اين فرياد نهاني‌ترين تازه‌هاي احساسات حق‌طلبانة ابوطالب را به ارتعاش در مي‌آورد و او را بي‌اختيار به حمايت از خود‌ ـ به هر قيمت ممكن ـ وامي‌داشت. ابوطالب در خطوط چهرة محمّد(ص) سيماي ابراهيم(ع) را مي‌ديد و در آيينة رفتار او، شخصيّت ابراهيم را مي‌يافت و در او، آرزوهاي گم‌شدة خويش را جست‌وجو مي‌كرد.

ابولهب به هيچ‌وجه دوست نداشت برادرزاده‌اش او را به چيزي غير از معبودهاي بزرگش بخواند. او اقدامات محمّد(ص) را در قاموس زندگي خود، بي‌معني مي‌يافت. بازتاب دعوت محمّد(ص) در انديشة ابوجهل، موجي از تحسين و تأسّف كينه‌توزانه بود. او محمّد را ستايش مي‌كرد كه در مكّه اين همه شور آفريده است و توجّه همه را به خود جلب نموده است و تأسّف مي‌خورد كه چرا يك بار ديگر تيرة او در رقابت از بني‌هاشم عقب افتاده است و بني‌هاشم ـ به گمان او ـ دست به ابتكاري زده است كه عشيرة او ديگر نمي‌تواند با آن به رقابت برخيزد.

ابوجهل در اين كين‌توزي كوركورانه، كمتر سود و زيان خود را مي‌سنجيد؛ بلكه بيشتر به اصل و نسب خود مي‌انديشيد.

3. پيامبر(ص) در چشم ابوسفيان

ولي ابوسفيان پيام پيامبر(ص) را خوب مي‌شنيد و اثر اجتماعي آن را درست مي‌سنجيد و تأثير آن را بر روي فضاي فرهنگي مكّه و شرايط تجاري قريش و امنيّت سود و سرماية آنها محاسبه مي‌كرد. او به دقّت مي‌توانست ابعاد مختلف تأثيرات پيام پيامبر(ص) را بر منافع خود و بني‌اميّه و قريش بسنجد. مسلّماً او به خداي يگانه معتقد نبود تا محمّد را پيامبر او بداند و پس از فتح مكّه هم، به گونه‌اي عمل نكرد تا روشن شود كه واقعاً به خدا ايمان آورده است؛ ولي در عين حال او پيامبر را انسان هوشمندِ انديشه‌ورزي تصوّر مي‌كرد كه مي‌تواند با نيروي انديشه‌اش معادلات سياسي و اجتماعي را به نفع خود و قريش و عرب تغيير دهد و از اين رو بر اين باور بود كه اگر ريشة قدرت پيامبر(ص) در انديشة اوست، بني‌اميّه نيز بايد گذشته از تمهيدات نظامي، با نيروي انديشه، با او رقابت كنند و بر او و بر نهضتش چيره شوند. همان‌طور كه گفته شد، بعدها يزيد بن معاويه بن ابي سفيان، به عنوان دومين امپراتور اموي هنگامي كه سر امام‌ حسين(ع) را در تشت طلا در مقابل او گذاشتند، گفت: بني‌هاشم با حكومت و قدرت بازي كردند؛ وگرنه، نه خبري آمد و نه پيك وحي نازل شد و اضافه نمود: اي كاش بزرگان من كه در جنگ بدر [به وسيلة سپاهيان اسلام] كشته شدند، زنده بودند و شادمانه

پيروزي مرا مي‌نگريستند و از من تشكّر و قدرداني مي‌كردند و سوگند ياد كرد كه از دودمان پيامبر(ص) انتقام خواهد گرفت.12 بنابراين از ديدگاه ابوسفيان و كساني كه مانند او مي‌انديشيدند، پيامبر(ص) براي كسب قدرت و تأسيس يك دولت نوين عربي، بازي13 شگفت‌انگيزي را آغاز كرده بود. اين بازي از نظر ابوسفيان به جهت اينكه موجب پيدايش يك قدرت نوين عربي مي‌شد، تحسين برانگيز بود؛ ولي از آن جهت كه موجب شكست و سرشكستگي قريش، بني‌اميّه و ابوسفيان شده بود و ابوسفيان را از متن رياست قريش به حاشية قدرت مي‌راند، نفرت‌انگيز مي‌نمود. بنابراين اگر بني‌اميّه مي‌توانستند اين قدرت را بريابند، آن بازي تحسين‌برانگيز را برده بودند.

«خدا» اصلي‌ترين معمّاي ذهن ابوسفيان بود و او در شرايطي كه با پيامبر(ص) مي‌جنگيد، اين واژه را بيشتر نمادي از نوعي ذهنيّت مي‌دانست تا واقعيّت؛ ولي پيامبر(ص) كوشش مي‌كرد كه تا آنجا كه مي‌تواند ابوسفيان را متوجّه واقعيّتي كند كه قادر به درك آن نبود و از آن مي‌گريخت.

4. بني‌اميّه و اسلام

قريش در سال‌هاي آغازين بعثت پيامبر(ص)، هرگز تصوّر نمي‌كرد كه پيامبر(ص) بتواند در رسالت خويش و مأموريّت الهي خود پيروز شود. پيامبر(ص) يك مرد تنها بود و قريش قبيله‌اي نيرومند بود كه قبلة قبايل عرب به شمار مي‌رفت و سرنوشت مكّه را در دست داشت. قريش بر تمام «حجاز» سيادت مي‌كرد و منظومه‌اي از قبايل عرب را به طواف كعبة قدرت خود وا مي‌داشت. پس از گسترش اوّلية‌ اسلام كه به صورت خوشه‌اي در قبايل مختلف و دودمان‌هاي گوناگون و عشاير متفاوت ريشه مي‌دواند و سپس با مهاجرت اوّلين گروه از مهاجران مسلمان به «حبشه» و پا گرفتن اوّلين هستة مقاومت اسلامي در خارج از كنترل و حوزة نفوذ قريش و بعد از آن، گرايش اكثريّت مطلق مردم «يثرب» به اسلام و شكست طرح ترور پيامبر(ص) و مهاجرت پيامبر(ص) به يثرب و ايجاد اوّلين قدرت فرا قبيله‌اي و فراقومي در اين شهر، بيم‌ها و اميدهاي نويني در قريش ـ و به ويژه در بني‌اميّه ـ به وجود آمد. بيم از تسلّط پيامبر و پيروانش بر سراسر عربستان و انزوا و نابودي قريش و اميد به ربايش قدرت اسلامي و تسلّط بر سرنوشت دولتي كه به وسيلة اسلام و با شعار لا اله ‌الّا ‌الله به وجود آمده است. پيامبر(ص) خود شخصاً اين اميد را در قريش تقويت مي‌كرد تا آنها را كاملاً به خدمت راهبرد تثبيت تنزيل قرآن در تاريخ درآورد، هر چند مي‌دانست كه آنها هرگز تأويل قرآن را تاب نمي‌آورند. ابوسفيان پس از جنگ خندق، مانند ساير سران قريش، عملاً به اين نتيجه رسيد كه در برابر پديدة پيامبر(ص) و قدرت بالندة اسلام، هيچ راه حلّ نظامي فراروي قريش باقي نمانده است. دقيقاً بعد از جنگ خندق، دستياران اصلي ابوسفيان در جنگ‌هاي احد و خندق، يعني خالد بن وليد و عمرو بن عاص متّفقاً به مدينه آمدند و اعلام گرويدن به اسلام كردند. ابوسفيان در جريان محاصرة نظامي مكّه كه منجر به فتح آن توسط اسلام گرديد، رسماً به مردم مكّه گفت: شما توانايي مقابله با سپاهي را كه به سوي مكّه سرازير است، نداريد.