بار كج به منزل نمي‌رسد

مهدی محمد یاری

امروز يادداشتي را از يك مديرعامل مستعفي مي‌خواندم. او از ده اشتباه مهمّ دوران مديريتش بر يك شركت توليد كنندة نرم‌افزار نوشته بود و در يكي از بندهاي يادداشتش از پيش فرض گذاشتن اعتماد، در تعامل با افراد و كاركنانش به عنوان يكي از اشتباهات عبرت‌آموز دوران مديريتش ياد كرده بود. برايم جالب بود.

من هم طيّ همة سال‌هاي مديريتي‌ام اعتماد را به عنوان پيش‌فرض گذاشته بودم. مجال تجربه كردن مي‌دادم و هم اكنون هم مي‌دهم؛ حتّي به كاركنان تازه وارد، همة‌ اعتماد را هديه مي‌كردم. به آنها مي‌گفتم: من از 100 آغاز مي‌كنم و نه از صفر، امّا چنان كه

در عمل خطا و خيانت ببينم، بلافاصله به پلة صفر و نقطة شروع بر مي‌گردم. ديگر اين تويي كه با نقض عهد، ناگزيري از ابتدا شروع كني و بالا بيايي.

با اين همه و به ‌رغم آنكه پيرو آموزه‌هاي ديني در تعامل با افرادي بايست اعتماد را به عنوان پيش فرض پذيرفته و بدان عمل كنم، تجربة بسيار تلخي از نامردي‌ها و نامردمي‌ها دارم؛ البتّه اين همه به خودمان، به انسان‌ها بر مي‌گردد كه از ادب دين دور افتاده‌اند. خيانت و خطا را راهي ميانبر مي‌شناسند يا به قول عوام در يك زمان از دو آخور مي‌خورند و نمي‌دانند خسارت اصلي اين عمل به خود آنها بر مي‌گردد.

مغازه‌دار اهل معرفتي را در بازاري از بازارهاي كربلا مي‌شناسم كه در سفرهاي زيارتي همواره سري به او زده‌ام و مهري و نگيني براي هديه كردن به دوستان از او خريداري كرده‌ام. بارها شاهد بوده‌ام كه بي‌آنكه وجه دريافتي از مشتريانش را شمارش كند، آنها را در صندوقش مي‌ريزد و اگر مشتري از او بخواهد كه وجه را بشمارد تا مطمئن از ميزان آن شود، مي‌گويد: ناراحت نباش! حق مرا مي‌دهي. اينجا ندهي، آنجا مي‌دهي. منظورش اين بود كه اگر در دنيا حقّ مرا نپردازي، ناگزير در قيامت خواهي پرداخت.

متأسّفانه در ميان مردم، ماندن بر صراط انصاف و داد و طيّ طريق بر جادّة مستقيم و راستي كم‌رنگ شده و هر روز نيز از اين هم كه هست، كم‌رنگ‌تر مي‌شود. كاشتن صدها دوربين بر در و ديوار يك كارگاه و مغازه و كوچه هم ديگر افاقه نمي‌كند، به قول شاعر:

گويا باور نمي‌دارند روز داوري

كاين همه قلب و دغل در كار داور مي‌كنند

ياد قديمي‌ها به خير! مي‌گفتند و باور داشتند كه بار كج به منزل نمي‌رسد. آنها در تمثيل‌ها و ضرب‌المثل‌هاي رايج ميان خودشان گنجينة بزرگي از سنّت‌هاي ثابت و بي‌تغيير خداوندي را پنهان داشتند. قواعدي كه خارج از ظرف زمان و مكان در ميان همة اعصار و قرون و در ميان همة اقوام و ملل جاري، ثابت و قابل تجربه بودند. حسب همين ظرفيت بزرگ، سنّت‌ها همين امروز هم در ميان ما جاري‌اند و خود را مي‌نمايانند؛ حتّي اگر باورشان نكنيم؛ حتّي اگر از آن سخن نگوييم يا آنكه جملة ضرب‌المثل‌ها و حكايت‌ها را به دست فراموشي سپرده باشيم.

تو نيكي مي‌كن و در دجله انداز. سنّت‌ها بي‌دخالت ما، عمل مي‌كنند، نيكي، نيكي ثمر مي‌دهد و بدي، بدي. مثل همان وقتي كه گندم از گندم برويد، جو ز جو. حتّي اگر همة خلق روزگار فرياد برآورند، اعتراض كنند يا گندم‌ها را تراش داده، در هيئت جو به نمايش بگذارند. فرقي نمي‌كند. از كوزه همان برون تراود كه دروست. نكتة زيبا و جالب آنجاست كه خائن و صادق، در خلوت خود معترف به اين قاعده‌اند. خط‌كشيِ در محلّي، در درونشان، بر درستي و راستي آن صحّه مي‌گذارد. اين حرص و تماميّت خواهي و صد بلاي نفس ديگر است كه بر جان ما افتاده و مانع از سرفرود آوردن در برابر احكام ثابت و در عين حال حقيقي مي‌شود.

جميع حيوانات و نباتات و جامدات، در تبعيّت تمام از اين قواعد، تحت نظام خاص در سير و سفر به سوي مقصدي تعريف شده، پيش مي‌روند؛ مگر آنكه مختاري متجاوز بخواهد در اين تركيب دست‌كاري كند و چيزي را فراتر از آنچه نصيبش كرده‌اند، در تملّك و تصاحب و تصرّف درآورد، از همين جا بحران نطفه مي‌بندد. واقعة دهشتناكي كه در مقياس جهاني، امروز بشر به تجربه‌اش نشسته‌ است. در هم‌ ريختگي و آشفتگي تمامي كه ساحت‌هاي مختلف حيات مُلكي و ملكوتي بشر را مبتلاي بحران ساخته، چنان‌كه ديگر تصوّر دست‌يابي به بهبودي در هيچ يك از ساحات و وجوه حيات بشر نمي‌رود. اين بهمن هولناك و خانمان برانداز از لغزش سادة سنگي بر سنگي و ريزش پاره‌اي برف بر پاره‌اي ديگر سر برآورد. از همان تجربة ساده‌اي كه بي‌اعتنا از كنار آن گذشتيم، از باور آوردن به ضرب‌المثل سادة پدران ما:

بار كج به منزل نمي‌رسد.

پشت سر كه نگاه مي‌كنم، خسارت‌هاي بزرگ وارد شده را محصول فقدان باور دربارة مطلب ياد شده مي‌بينم. به‌رغم تصوّر عوام و عموم، خسارت‌ها پس از افشاي كج رفتاري، دغل‌كاري و ناراستي بارز نمي‌شود، از اوّلين لحظة ورود اين روحيه در مناسبات و معاملات و بالأخره تعامل مردم، نتايج سوء خود را جاري مي‌سازد. جان معاملات مردم را تباه و سياه مي‌كند. اين نيّات هستند كه سرنوشت اعمال را رقم مي‌زنند. ميان ما، سوء تفاهمي بزرگ اتّفاق افتاده، در اثر تعليمات ناقص، گمان مي‌بريم جملة اوامر و نواهي صادر شدة حضرت حق و بزرگان دين، ناظر بر حضور ناگزير انسان

در صحنة قيامت و تجربة جنّت و نار است. گمان مي‌شود اين همه تضمين كنندة ورود به بهشتند يا باعث ابتلاء‌ به آتش قهر خداوند در جهنّم، ناقص دريافته‌ايم.

جهنّم و بهشت در آن دوردست‌ها انتظار ما را نمي‌كشند. جهنّم و بهشت را هم اكنون مي‌سازيم و به عبارت ديگر، هم اكنون در بهشت يا جهنّم زيست مي‌كنيم. حجاب اين عالم و ستاريّت خداوند مانع از تجربة سوزش آتش و صفاي بهشت خلد برين به صورت ملموس در اين جهان شده است. اوامر و نواهي ناظر بر تذكار جدّي دربارة حتمي بودن و جاري بودن عواقب اعمال دنياست، در لحظه و زمان حاضر است. گسترة تأثير اعمال و نيّات را تنها خدا مي‌داند و بس. در جايي خوانده بودم بال زدن يك پروانه در اين سوي عالم ممكن است در سير تدريجي و اكمالي، به خاطر تسلسل و زنجيرة تأثيرگذاري اعمال و اقوال بر هم، باعث بروز يك سونامي وحشتناك در آن سوي اقيانوس‌ها شود. اعمال و اقوال، نقطه‌اي و محدود تأثير نمي‌گذارند. مثل رها شدن تيري از شصت و كمان تيرانداز مي‌مانند. آنگاه كه رها شد، ديگر ميزان و ميدان عملش در اختيار تيرانداز نيست. مانند بازي دومينو، هر مهره، مهره‌اي را مي‌اندازد و سلسله‌اي از حوادث و ريزش‌ها را سبب مي‌شود.

دومينوي بزرگ زندگي فردي و جمعي ما با افتادن اوّلين مهره شكل مي‌گيرد. خدا مي‌داند تا كجا پيش مي‌رود. اين از درك و دريافت ضعيف ماست كه افتادن هر مهره را مستقل از تأثيرش بر ساير مهره‌ها مي‌شناسيم. هر عمل و هر قول، مهره‌اي است در زنجيرة بزرگ يك دومينوي بزرگ كه همة مرزها را در مي‌نوردد.

در عواملي تودرتو سير و سفر مي‌كنيم، در خودمان هم اين عوامل سريان دارند و حاضرند. مهره‌هاي پي‌درپي دومينوي زندگي ما و ديگران هم راهي دور و دراز در ميان جملة عوامل را طي مي‌كنند.

بَلم كالبد جسماني ما با گذر از درياچة زندگي اين جهان، تنها قادر به گذر دادن و رساندن ما تا دشت فراخ و دور و دراز زندگي و حضور در عالم برزخي هستند، اسبي تيزتك، از اين عالم هم ما را گذر داده و به اقيانوس بي‌كرانه و جاودانة قيامت كبرا مي‌رساند.

سلسلة دومينوي اعمال و اقوال، چون سايه و در سايه از اين سه عالم عبور مي‌كند و بايد عبور كند. در جهان مادّي نمي‌ماند، در همة عوامل سير و سفر مي‌كند. در واقع مي‌خواهم بگويم كه هر عمل سه ميدان تأثيرگذاري و حضور دارد، دنيا، برزخ و قيامت. در هر مرتبه و حركت هم ميدان تأثيرگذاري وسيع‌تري مي‌يابد؛ مثل همان تيري كه از كمان رها مي‌شود. جامع‌ترين نتيجه‌اش در آخر كار و با افتادن آخرين مهره قابل محاسبه است. سر جمع و برآيند همة‌ افت و خيزها، سر جمع و محصول غايي فراهم آمدة ماست.

بهشت يا جهنّمي كه فراهم آورده‌ايم و از هر مرحله عبور داده‌ايم، در انتهاي مسير جلوة عيني و آشكار پيدا مي‌كند. در حقيقت ظهور

و تجسّم اين همه را در هيئت جنّت و نار، ساية طوبي و سموم حميم و ... ملاحظه مي‌كنيم. ماجراي ما وجهي ديگر هم دارد كه از بيانش خودم هم مي‌ترسم؛ زيرا اين بيان و اقرار، كار و بار خودم را سخت‌تر خواهد ساخت. وجه ديگر آن است كه دومينوي اعمال و اقوال ما تنها در يك خطّ راست چيده نشده است. تنها مهره‌ها در طول هم قرار نگرفته‌اند. تنها يك رديف مهره‌ نيستند كه چيده شده‌اند؛ بلكه مهره‌ها در همة جهات، شمال و جنوب و شرق و غرب چيده شده‌اند.

به عبارت ديگر اعمال و اقوال، دايرة بزرگي از تأثيرات را در طول و عرض مناسبات و معاملات ما را تشكيل داده‌اند. چيزي مثل اين شكل:

ما در مركز اين ميدان ايستاده‌ايم. ما فقط يك حركت مي‌كنيم. تنها يك مهره را به زمين مي‌اندازيم و تنها يك تير پرتاب مي‌كنيم؛ امّا اين يك پرتاب بلافاصله در جهات مختلف مهره‌هايي را به زمين مي‌زند. هر مهره سير و سفر خود را تجربه مي‌كند. اين همان سونامي حاصل از پر زدن پروانه است كه در آن سوي اقيانوس‌ها خود را نشان مي‌دهد. شايد كمي سخن سخت شده باشد.

ما در تعامل با خودمان و همة آنچه دربارة خودمان (مستقل از سايرين) عمل مي‌كنيم و مهره‌اي را بر زمين مي‌زنيم؛ در حالي كه در ارتباط با مردم هم هستيم. مالي را از روي جفا و ظلم غصب مي‌كنيم و مي‌بلعيم. اين عمل دربارة خودمان و مستقل از سايرين، سلسله‌اي از مهره‌ها و تأثيرات را باعث مي‌شود كه از همة صورت‌ها و ساحت‌ها مي‌گذرد، در همان حال، موجي را پيرامون ما منعكس مي‌كند، نوري ساطع مي‌سازد، نتيجه‌اي به بار مي‌آورد كه اطرافيان ما هم از آن تأثير مثبت و ممدوح يا تأثير منفي و مذموم دريافت مي‌كنند، در واقع، دربارة آنان نيز باعث به هم خوردن تعادل مهره‌ها و ريزش آنها مي‌شويم. ريزشي كه متوقّف نمي‌شود.

تمامي اجزاي هستي با هم زنجيروار در ارتباطند. تمامي هستي جان دارند. تأثير مي‌پذيرند و تأثير مي‌گذارند. هر جانور و هر گياه حامل و حاوي سهمي از شعور و آگاهي و درك است. مگر نمي‌خوانيم كه:

«يسبّح لله ما في‌السّموات و الارض».

جملة موجودات منتشر در هستي، اعم از جمادات و نباتات و حيوانات تسبيح‌گوي خداوندند.

دانشمندي ژاپني آزمايشي شگفت‌ انجام داده بود. او تأثير اصوات و سخنان ممدوح و مذموم را بر مولكول‌هاي آب بررسي كرده بود. تأثير موسيقي سنّتي و كلاسيك، تأثير سخنان محبّت‌آميز و قهر‌آميز، تأثير اذكار و ادعيه و ... فيلم آن موجود است. او ثابت كرده بود كه آب از چنان هوشمندي‌اي برخوردار است كه از هر لفظ و صوت و

آهنگ معنوي و روحاني يا مفسده‌جويانه و سخيف تأثير مي‌پذيرد و عكس‌العمل‌ مناسب با همان اصوات نشان مي‌دهد. روايت بلندي هم از امام حسين(ع) داريم كه تسبيح پرندگان و حيوانات را در اصواتشان كه براي ما غير قابل فهم است، بيان كرده‌اند؛ براي مثال فرموده‌ بودند:

«قرقي با صدايش مي‌گويد: آمنتُ بالله اليوم الاخر، بلبل با صدايش مي‌گويد: لااله‌الّاالله حقّاً حقّا

كبك با صدايش مي‌گويد: قرب الحق قرب و ... در پايان اضافه فرمودند:

خدا چيزي را خلق نفرموده است؛ مگر اينكه براي او تسبيحي هست كه با آن حمد خداي خويش مي‌گويد.»1

از اين توضيح اضافي مي‌گذرم، مي‌خواستم بگويم، گسترة اعمال و اقوال حتّي در قدر و اندازة يك كلام محبّت‌آميز، يك سلام در كنار ظرفي آب، مثل همان دومينو كاركرد خودشان را دارند. آب و دريا و جنگل و پرنده و ... در خاموشي و به دور از درك ما، از ما و از اقوال و اعمال ما تأثير زيبا و زشت مي‌پذيرند و به همان نسبت نيز بر فضاي پيراموني خود تأثير مي‌گذارند. مي‌بينيم كه پرتاب يك تير يا ظاهر ساختن يك عمل بيش نيست؛ امّا در خودش محدود نمي‌ماند.

آيا وقتي اشياء و مواد، چون آب تا اين حد تأثير پذيرند، مردمي كه از صبح تا شب با ما و همراه ما در رفت و آمدند از تأثير مستقيم و غير مستقيم اعمال و اقوال ما بي‌نصيب مي‌مانند؟ كدامين موجود مستعدّتر است؟ آب يا انساني كه در خود، روحي لطيف و عقلي ظريف دارد؟ چه مستقيم چه غير مستقيم،‌ مردم، آشنا و غريبه، آشكار يا نهان از آنچه مي‌كنيم و مي‌گوييم تأثير مي‌گيرند.

از اينجا است كه با احتياط عرض كردم ما هر يك، چون مهره‌اي و عاملي و اهرمي در ميدان بزرگ قابل شناسايي هستيم كه پيرامونش كهكشان و منظومه‌اي از مهره‌ها چيده شده است و هر زنجيره از مهره‌ها در تأثيرپذيري و تأثيرگذاري از درياچة جهان و دشت عالم برزخ گذشته، به اقيانوس قيامت مي‌رسد.