از شناخت عقلي تا همراهي عملي

ابراهيم شفيعي سروستاني

مقدّمه

فرهنگ و انديشة مهدويّت شيعي، وجوه مختلفي دارد و بينش‏ها، گرايش‏ها و كنش‏هاي انسان‏ها را در برمي‏گيرد. ازاين‏رو، در ترويج و گسترش اين فرهنگ و انديشة متعالي بايد به همة ابعاد وجودي انسان‏ها توجّه شود. از يك‏سو بايد تلاش كرد كه مخاطبان به شناخت عقلي مناسبي نسبت به معارف مهدوي دست يابند و از اين نظر كاملاً اقناع شوند و از سوي ديگر بايد در پي اين بود كه مردم از نظر عاطفي و احساسي نيز از اين معارف اثر بپذيرند تا به پيوند قلبي مستحكمي با مهدي موعود دست يابند. همچنين بايد تلاش شود آنها از نظر رفتاري هم از معارف مهدوي متأثّر شوند تا در نهايت به همراهي عملي شايسته‏اي با امام و مقتداي خود برسند و رفتار آنها رنگ و بوي مهدوي پيدا كند.

مقام معظّم رهبري، حضرت آيت الله خامنه‌‌اي، در يکي از سخنان خود دربارة وجوه سه‌‌گانة پيوند و ارتباط با اولياي الهي مي‌‌فرمايد:

در «قرآن» نسبت به اولياي الهي سه تعبير وجود دارد: يك تعبير، تعبير ولايت است؛ «إنّما وليّكم الله و رسوله و الّذين امنوا الّذين يقيمون الصّلوة و يؤتون الزّكوة و هم راكعون»؛1 بحث ولايت. معلوم است كه پيوند، ارتباط و معرفت، اينها داخل در زيرمجموعة ولايت است.

يك بحث، بحث اطاعت است؛ «أطيعوا الله و أطيعوا الرّسول و أولي الأمر منكم»؛2 اطاعت رسول و اطاعت اولي الامر. اين، در عمل است. در ميدان عمل بايد اطاعت و پيروي كرد؛ امّا يك بحث سومي وجود دارد و آن، بحث مودّت است؛ «قل لا أسئلكم عليه أجراً إلّا المودّة في القربي».3... اين مودّت، پشتوانه است. اگر اين مودّت نباشد، همان بلايي بر سر امّت اسلامي خواهد آمد كه در دوران‌هاي اوّل بر سر يك عدّه‌اي آمد كه همين مودّت را كنار گذاشتند، به تدريج اطاعت و ولايت هم كنار گذاشته شد.4

بنابراين، در تبليغ و ترويج فرهنگ مهدويّت و انتظار بايد به «دانش‏افزايي»، «شورآفريني» و «حركت‏زايي» در كنار هم توجّه شود تا همة وجوه اين فرهنگ در جامعه محقّق گردد. البتّه اين سخن به اين معنا نيست كه يك برنامة تبليغي همة اين وجوه را داشته باشد؛ بلكه مراد اين است كه برآيند كلّي تبليغي و ترويجي در عرصة مهدويّت بايد به گونه‏اي باشد كه تصوير جامعي از فرهنگ مهدويّت و انتظار ارائه دهد و همة ابعاد وجودي انسان‏ها را از اين فرهنگ متأثّر سازد.

با اين مقدّمه به بررسي هر يک از وجوه سه‌‌گانة فرهنگ مهدويّت مي‌پردازيم:

1. دانش‌افزايي

در برنامه‌‌هاي تبليغي و ترويجي حوزة مهدويّت بايد به موضوع ارتقا و گسترش معرفت و ايمان مخاطبان توجّه كرد و تلاش شود كه اين‏گونه برنامه‏ها، هم شناخت مردم را از موضوع مهدويّت افزايش دهد و هم ايمان و باور آنها را نسبت به اين موضوع ارتقا بخشد.

مهم‌‌ترين موضوع‌‌هايي که با هدف دانش‌‌افزايي در حوزة مهدويّت بايد به آن توجّه کرد، به شرح زير است:

1-1. وجود آينده‌اي روشن و اميدبخش براي جهان

برخلاف برخي مكاتب فلسفي و اديان و مذاهب ساختگي كه معتقدند جهان و جهانيان سرانجام در اوج تاريكي، گمراهي، ستم و نابرابري در اثر رويدادها و بلايايي طبيعي يا سلاح‌ها و تجهيزات ويرانگر دست ساختة بشر، نابود مي‌‌شوند، مكتب اسلام، آيندة جهان را بسيار روشن، اميدبخش سرشار از نور و سرور مي‌داند و معتقد است كه دنيا سرانجام، عاقبت به خير خواهد شد و برخلاف ميل همة ستمگران و سركشان تاريخ، جهانيان در پايان تاريخ، طعم خوش عدالت، آزادي و رستگاري را خواهند چشيد.5

در آيات متعدّدي از قرآن كريم، به اين موضوع تصريح شده است كه از آن جمله مي‌توان به اين آيه اشاره كرد:

«خدا به كساني از شما كه ايمان آورده و كارهاي شايسته كرده‌اند، وعده داده است كه حتماً آنان را در اين سرزمين جانشين [خود] قرار دهد؛ همان گونه كه كساني را كه پيش از آنان بودند، جانشين [خود] قرار داد و آن ديني را كه برايشان پسنديده است، به سودشان مستقر كند و بيمشان را به ايمني مبدّل گرداند، [تا] مرا عبادت كنند وچيزي را با من شريك نگردانند و هر كس پس از آن به كفر گرايد، آنانند كه نافرمانند.»6

افزون بر آيات قرآن، بيش از هزار روايت از پيامبر اكرم(ص) و امامان معصوم(ع) نقل شده كه در همة آنها به وجود آينده‌اي روشن و اميدبخش براي جهان تصريح شده است.7

در يكي از اين روايات كه از پيامبر اعظم(ص) نقل شده است، مي‌خوانيم:

«اگر از [عمر] دنيا تنها يك روز باقي مانده باشد، خداوند صاحب عزّت و جلال، مردي را بر مي‌انگيزد كه جهان را پر از عدل كند؛ چنان كه از ستم پر شده بود.»8

2-1. نقش محوري عدالت در جهان آينده

در روايات و متون اسلامي براي جامعة موعود اسلامي و حكومتي

كه در فرجام تاريخ در سرتاسر جهان حاكم خواهد شد، ويژگي‌هاي متعدّدي برشمرده شده است؛ ولي بي‌ترديد، در ميان همة اين ويژگي‌ها، عدالت، جايگاهي بي‌بديل و منحصر به فرد دارد و محور همة تحوّل‌هاي جهان پس از ظهور به شمار مي‌آيد.

بر اساس آموزه‌هاي اسلامي، در آرمان‌شهري كه وعدة تحقّق آن به همة جهانيان داده شده است، همة مظاهر ستم و بي‌عدالتي از بين خواهد رفت و عدالت بر همة مناسبات فردي و اجتماعي انسان‌ها حكم‌فرما خواهد شد.

بر اساس بررسي مؤلّف محترم كتاب «منتخب الأثر»، در منابع و مصادر شيعه و اهل سنّت بيش از يكصد و شصت حديث نقل شده كه در آنها از عدالت‌گستري و ظلم‌ستيزي به عنوان مهم‌ترين محور تحوّلات عصر ظهور و بزرگ‌ترين آرمان جامعة موعود ياد شده است.9

در روايتي كه از پيامبر اكرم(ص) نقل شده، در اين زمينه چنين آمده است:

«شما را به مهدي بشارت مي‌دهم. او در زماني كه مردم گرفتار اختلاف، درگيري و آشوب‌ها هستند، در امّت من برانگيخته مي‌شود و جهان را از عدالت و برابري پر مي‌سازد؛ همچنان كه از ستم پر شده بود.»10

گفتني است، عدالتي كه وعدة تحقّق آن در زمان ظهور امام مهدي(ع) داده شده، از نظر دامنه، گستره و ژرفا بي‌‌همتاست و به همين دليل حكومت‌هاي بشري از ايجاد نظام عادلانه‌اي مشابه آنچه در عصر موعود محقّق خواهد شد، عاجزند.11

3-1. منجي موعود، مردي از خاندان محمّد(ص)

به اعتقاد همة مسلمانان در آخرالزّمان و در زماني كه همة جهان از ستم و بيداد آكنده شده است، مردي از اهل بيت پيامبر اكرم(ص) از فرزندان حضرت فاطمه زهرا(س) و از نسل امام حسين(ع) كه از او با لقب مهدي موعود ياد مي‌شود، برمي‌خيزد و جهان را از عدل و داد سرشار مي‌سازد. در اين اعتقاد، جهان تنها به دست اين موعود الهي به نجات و رستگاري مي‌رسد و تا او نيايد، جهان، هرگز روي امنيّت، آرامش، عدالت و معنويت واقعي را نخواهد ديد.

در مجموعه‌هاي روايي شيعه و اهل سنّت، افزون بر 400 روايت نقل شده كه در همة آنها تصريح شده، مهدي موعود(ع) از خاندان پيامبراكرم(ص) و از نسل ايشان است.12

همچنين در بيش از 200 روايت تأكيد شده كه آن حضرت از نوادگان فاطمه زهرا(س) است.13 در بيش از دويست روايت نيز تصريح شده كه منجي آخرالزّمان از نسل امام حسين(ع) است.14

در يكي از رواياتي كه در اين زمينه از پيامبر اعظم(ص) نقل شده است، چنين مي‌خوانيم:

«قيامت برپا نخواهد شد تا مردي از خاندان من به حكومت برسد، نام او همانند نام من است. او زمين را از عدل و داد پر مي‌كند؛ چنان‌كه از ستم و بيداد، پر شده بود.»15

4-1. جهاني بودن رسالت منجي

مسلمانان برخلاف بسياري از اديان و مذاهب معتقدند كه منجي موعود آنها، نه براي نجات قوم و نژادي خاص، بلكه براي نجات همة بشريّت با هر دين، رنگ و نژادي كه دارند، مي‌آيد و عدالت، امنيّت، معنويت و رفاه و آرامش را براي همگان به ارمغان مي‌آورد.

بر اساس بررسي مؤلّف كتاب منتخب الأثر در بيش از 150 حديث بر اين موضوع تصريح شده است،16 كه از آن جمله مي‌توان به روايت زير كه از پيامبر اعظم(ص) نقل شده است، اشاره كرد:

«اگر از [عمر] دنيا يك ساعت بيشتر باقي نمانده باشد، خداوند اين ساعت را آن قدر طولاني مي‌كند تا مردي از خاندان من كه همنام و هم كنية من است، تمام زمين را از قسط و عدل آكنده سازد؛ چنان كه پيش از آن از ستم و بي‌عدالتي پر شده بود. پيروي از او، بر همة آفريدگان واجب است.»17

5-1. استمرار سلسله حجّت‌هاي الهي تا روز قيامت

شيعيان معتقدند كه سلسله حجّت‌هاي الهي از آفرينش

حضرت آدم(ع) تا روز رستاخيز ادامه دارد و اگر يك روز حجّت خدا از جهان رخت بر بندد، همة جهان و جهانيان نابود مي‌شوند. از اين‌رو ضروري است آخرين حجّت حق، از سلسلة پيشوايان دوازده‌گانه‌اي كه پس از پيامبر اكرم(ص) به امّت رسيدند، زنده و پابرجا باشد تا همة عالم از بركات وجود او بهره‌مند شوند.

بر اساس همين اعتقاد، شيعيان دوازده امامي، امام مهدي(ع) را به عنوان يگانه موعود موجود مي‌شناسند و با وجود غيبت ظاهري آن حضرت، ايشان را شاهد و ناظر همة رويدادهاي جهان و حامي و پشتيبان پيروان خود در شرايط دشوار عصر غيبت مي‌دانند.

بر اساس پژوهشي كه در كتاب ارزشمند منتخب الأثر انجام شده است، در مجموعه‌هاي روايي شيعه و اهل سنّت بيش از سيصد روايت وجود دارد كه در آنها بر وجود سلسلة امامان دوازده‌گانه پس از نبيّ اكرم(ص) و ضرورت استمرار اين سلسله تا روز قيامت تصريح شده است.18

در يكي از روايات كه در اين كتاب آمده است، پيامبر اعظم(ص) خطاب به اميرمؤمنان، علي(ع) مي‌فرمايد:

«امامان پس از من دوازده نفرند كه نخستين آنها، اي علي! تو هستي و آخرين آنها، آن قائمي است كه خداوند عزّوجلّ مشرق‌ها و مغرب‌هاي زمين را به دست او مي‌گشايد.»19

گفتني است، در روايات معصومين(ع) در مورد چرايي ضرورت استمرار سلسله حجّت‌هاي الهي تا روز قيامت، نكات فراواني مطرح شده است كه در اينجا مجال طرح آنها وجود ندارد.20

6-1. غيبت آخرين حجّت حق

موضوع غيبت آخرين امام از سلسلة جانشينان دوازده‌گانة پيامبر اكرم(ص) از همان صدر اسلام، به مسلمانان گوشزد شده بود و امامان معصوم(ع) نيز يكي پس از ديگري اين موضوع را به شيعيان خود يادآور مي‌شدند. نگارش كتاب در اين زمينه نيز، سال‌ها پيش از تولّد امام مهدي(ع) آغاز شده بود. پس از غيبت امام دوازدهم نيز علماي بزرگوار شيعه با تدوين ده‌ها كتاب و رساله به تبيين اين موضوع پرداختند و شيعيان را با پيشينة بحث از غيبت، روايت‌هاي

وارد شده در اين زمينه و فلسفة آن آشنا ساختند.

اين شرايط موجب شد كه رفته رفته موضوع غيبت مهدي موعود(عج) به يكي از باورهاي اساسي شيعيان دربارة مهدويّت، تبديل شود.

بر اساس بررسي‌هاي حضرت آيت الله العظمي صافي گلپايگاني، در مجموعه‌هاي روايي، افزون بر 120 روايت در زمينة پيش‌بيني غيبت امام مهدي(ع)، علّت آن و نحوة استفادة مردم از آن حضرت در دوران غيبت وجود دارد.21

در يكي از اين روايات كه از امام صادق(ع) نقل شده، در اين زمينه چنين آمده است:

«براي قائم دو غيبت است كه يكي از آنها كوتاه و ديگري طولاني خواهد بود. در غيبت نخست، كسي از جايگاه او خبر ندارد؛ مگر شيعيان خاصّ او و در غيبت ديگر، هيچ كس از محلّ [اقامت] او با خبر نيست؛ مگر اولياي خاصّ او.»22

7ـ1. بهره‌مند شدن مردم از فوايد امام غايب

منجي موعود شيعيان، برخلاف ديگر نجات‌بخشاني كه اديان و مذاهب الهي و غيرالهي وعدة ظهورشان را به پيروان خود داده‌اند، حوزة فعّاليت و تأثيرگذاري‌اش تنها به زمان «آينده» محدود نمي‌شود و در زمان «حال» نيز در جهان هستي نقش دارد و در زندگي باورمندانش تأثير مي‌گذارد. منتظران اين منجي، در زمان غيبت ظاهري او نيز از بركات وجودش بهره‌مند مي‌شوند و با ياري او راه نجات و رستگاري را مي‌يابند؛ زيرا او حجّت حيّ خداست و با وجود پنهان بودن از ديده‌ها، همة مسئوليّت‌هايي را كه حجّت‌هاي الهي در جهان بر عهده دارند، به خوبي ايفا مي‌كند.

در كتاب منتخب الأثر به هفت روايت در زمينة فوايد وجود

امام مهدي(عج) و چگونگي بهره‌مند شدن مردم از آن حضرت در دوران غيبت اشاره شده است.23 در يكي از اين روايات كه امام صادق(ع) از پدر ارجمندش، امام باقر(ع) و از جدّ بزرگوارش امام سجّاد(ع) نقل كرده است، در اين زمينه چنين مي‌خوانيم:

«ما پيشوايان اهل اسلام و حجّت‌هاي خدا بر جهانيان و سروران مؤمنان، رهبران رو سفيدان و سرپرستان مؤمنان هستيم. ما اماني براي ساكنان زمين هستيم؛ همچنان كه ستارگان، اماني براي اهل آسمان هستند. ما كساني هستيم كه خداوند به وسيلة ما، آسمان را از اينكه جز به اذن او بر زمين افتد، نگه مي‌دارد و به وسيلة ما، زمين را از اينكه ساكنانش را پريشان سازد، حفظ مي‌كند و به وسيلة ما، باران را فرو مي‌فرستد، رحمتش را جاري مي‌سازد و بركات زمين را خارج مي‌كند. اگر يكي از ما در زمين نباشيم، زمين، ساكنانش را در كام خود فرو مي‌برد.»