مسلمانان فراموش شده
يكي از ويژگي‌هاي عمومي كشورهاي حوزة «خليج فارس» را بايد در سنّت‌گرايي و تركيب آن با مؤلّفه‌هايي از دين‌گرايي دانست. شهروندان حوزة جنوبي خليج فارس، همانند بسياري ديگر از گروه‌هاي اجتماعي، ملجاء و پناهگاه خود را در دين جست‌وجو مي‌كنند. بر اساس قالب‌ها و قواعد ديني، هويّت مي‌يابند. تجارب، عقايد و رويكردهاي نظري خود را بر مبناي شاخص‌هاي ديني سازمان‌دهي مي‌كنند. بدون در نظر گرفتن هويّت ديني هيچ جامعه‌اي قادر به ايفاي نقش نيست.
روند دين‌گرايي نه تنها در بسياري از كشورهاي جهان گسترش يافته است؛ بلكه بايد آن را به عنوان جلوه‌اي از هويّت بازسازي شدة گروه‌هاي پراكنده دانست. گروه‌هايي كه طيّ دهه‌هاي گذشته در معرض هويّت‌گرايي قرار گرفته‌اند، از ادبيات ديني به عنوان برنامة سياسي خود استفاده كرده و در نتيجه، بين استراتژي و رفتار سياسي با جلوه‌هايي از قواعد ديني پيوند ايجاد مي‌شود.
در بين جوامعي كه هويّتسازي خود را بر اساس قالب‌هايي از دين‌گرايي قرار داده‌اند، كشورهاي خاورميانه از اهمّيت ويژه‌اي برخوردارند. آنان توانسته‌اند به گونه‌اي تدريجي موقعيّت سياسي، تمدّني و هويّتي خود را بازسازي كنند؛ اگرچه باري موزان در مقالة خود با عنوان «الگوهاي جديد امنيّت جهاني در قرن بيست و يكم»، بيان داشته است كه جهان اسلام و تمدّن سنّتي كشورهاي خاورميانه تنها مجموعه‌اي محسوب مي‌شود كه از زمان افول امپراتوري عثماني موفّق به باز تأسيس خود نشده است؛ امّا واقعيّت‌هاي موجود بيانگر آن است كه موج جديد اسلام‌گرايي عامل اصلي تحوّل در قواعد سياسي خاورميانه محسوب مي‌شود.
به همان گونه‌اي كه هويّت اسلامي عامل اصلي دگرگوني در كنش سياسي كشورهاي خاورميانه مي‌باشد، شيعيان نيز از دهة 1980م. جايگاه سياسي و هويّتي خود را در تمامي واحدهاي حوزة خليج فارس ترميم كرده‌اند. آنان به گونه‌اي تدريجي تبديل به بازيگر سياسي مؤثّري در كشورهاي منطقه گرديدند. شواهد نشان مي‌دهد كه جايگاه شيعيان، در تمامي منطقة سياسي خاورميانه ارتقاء يافته و مي‌توان تأكيد كرد كه چنين فرآيندي در حوزة خليج فارس از اهمّيت ويژه‌اي برخوردار شده است.
سؤال اصلي اين مقاله آن است كه هويّت‌يابي شيعيان و بازتأسيس نهادهاي هويّتي و سياسي آنان، چه تأثيري بر فضاي سياسي كشورهاي حوزة خليج فارس به جا گذاشته است؟ آيا شيعيان قادر هستند تا موقعيّت خود را ارتقاء داده و تبديل به نيروي مؤثّري در شكل بندي‌هاي سياسي خليج فارس كردند؟ اگر چنين فرآيندي شكل گيرد، چه تأثيري بر تحوّلات منطقه‌اي بر جاي مي‌گذارد؟ و چه نوع از ساخت‌هاي سياسي جديد در منطقه سازمان‌دهي مي‌شود؟
در پاسخ به سؤالات ياد شده، بايد تأكيد داشت كه شيعيان طيّ سال‌هاي گذشته داراي معضل مشروعيّت بوده‌اند. گروه‌هاي ناسيوناليسم عرب كه عموماً جلوه‌هايي از راديكاليسم سياسي سنّي را بر منطقه حاكم كرده بودند، شيعيان را به عنوان يكي از عناصر
اصلي معمّاي امنيّتي (Secarty Dlamma) منطقه مي‌دانستند. به همين دليل بود كه در دهة 1980 م. رژيم‌هاي موجود حوزة
خليج فارس از ناحية مردم كشور خود احساس تهديد مي‌كردند. در بين گروه‌هاي اجتماعي كه نگراني‌هاي امنيّتي را ايجاد مي‌كردند، شيعيان از جايگاه ويژه‌اي برخوردار بودند. رژيم‌هاي سياسي حوزة خليج فارس از اين موضوع نگران بودند كه آيا انقلاب اسلامي ايران مي‌تواند احساسات انقلابي ضدّ حكومتي را در منطقه ايجاد كند؟ اين نگراني در شرايطي اوج مي‌گرفت كه از يك سو شكنندگي ساختار سياسي كشورهاي منطقه افزايش مي‌يافت و از سوي ديگر، تحرّك شيعيان به گونة قابل توجّهي ارتقاء يافته و در نتيجه، جلوه‌هايي از مبارزه‌جويي اسلامي با رويكرد شيعي را به وجود آورده بود.
كشورهاي حوزة خليج فارس نسبت به ماهيّت انقلابي جمهوري اسلامي ايران نگران بودند. آنان بر اين اعتقاد بودند كه گسترش انقلاب اسلامي در ذات ايدئولوژيك انقلاب ايران قرار دارد. بنابراين، جلوه‌هايي از عمل‌گرايي نمي‌تواند فضاي سياسي منطقه را تغيير دهد. مؤلّفه‌هاي ياد شده، بيانگر آن است كه نگراني كشورهاي حوزة خليج فارس نسبت به شيعيان خود و همچنين موج‌هاي پوياي انقلاب اسلامي بيش از حدّ ممكن به نظر مي‌رسيد. گراهام فولر در اين ارتباط بيان مي‌دارد كه در بين شيعيان حوزة خليج فارس، كشور عراق از اهمّيت و محوريّت خاصّي برخوردار است. شواهد نشان مي‌دهد كه شيعيان عراقي هم از نظر تعداد و هم از نظر تأثير فكري و ايدئولوژيك، مهم‌ترين گروه شيعه در جهان عرب به شمار مي‌روند. پنجاه و پنج تا شصت درصد جمعيّت بيست و دو ميليوني عراق را شيعيان تشكيل مي‌دهند كه تقريباً تعداد آنان به دوازده ميليون نفر مي‌رسد. اكثر آنان عرب هستند؛ امّا گروه اندكي از شيعيان عراقي را كردها، تركمن‌ها و فارس‌هاي عرب شده در بر مي‌گيرند. شيعيان عراقي از سال 1991 م. به بعد سرسخت‌ترين دشمن رژيم صدّام حسين محسوب مي‌شوند؛ زيرا آنان طيّ سال‌هاي 1958 م. به بعد،
همواره در معرض شديدترين سياست‌هاي تبعيضي قرار داشتند. در اين مقطع زماني، هيچ‌گونه زمينه‌اي براي جايگاه‌يابي و تأثيرگذاري شيعيان ايجاد نشده بود؛ اگر چه همواره اين گروه نقش مؤثّري در انقلاب‌هاي اجتماعي عراق ايفا كرده است.
شيعيان عراق هم اكنون به عنوان مركز تأثيرگذار بر هويّت و رفتار سياسي ساير شيعيان عرب محسوب مي‌شوند. به همين دليل است كه كشورهايي همانند «اردن»، «امارات عربي متّحده» و «مصر» نسبت به فضاي موجود عراق نگران هستند؛ زيرا موجي كه در عراق ايجاد شده است، مي‌تواند ساير كشورهاي عرب حوزة خليج فارس را تحت تأثير قرار دهد. طيّ سال‌هاي گذشته، شيعيان آموخته‌اند كه از الگوي متقاعدسازي مسلمانان سنّي استفاده كنند. آنان تلاش دارند تا حسن نيّت خود را به مسلمانان اهل تسنّن اثبات كنند.
به رغم روند ياد شده، مي‌توان نشانه‌هايي از تداوم ستيزش كشورهاي منطقه نسبت به شيعيان را ملاحظه نمود. در دوران گذشته، كشورهاي حوزة خليج فارس، هويّت خود را از طريق ويژگي كشورهاي متعارض خود تعريف مي‌كردند. در دهة 1980 م. تمامي كشورهاي عربي حوزة خليج فارس، حمايت خود را از عراق در برابر ايران به عمل مي‌آوردند. آنان ايران را به عنوان دشمن خود تلقّي كرده و از اين طريق، هويّتسازي اعراب حوزة خليج فارس ايجاد شده بود. در اين دوران، ناسيوناليسم عربي محور اصلي جدال‌گرايي عليه ايران محسوب مي‌شد.
تحوّلات عراق، قواعد و الگوي روابط منطقه‌اي اعراب را دگرگون نمود. به قدرت رسيدن شيعيان در عراق منجر به ظهور دومين كشور شيعه در منطقه گرديد. اين امر با توجّه به عرب بودن شيعيان عراقي، زمينة مناسب‌تري براي هويّت‌يابي شيعيان در تمامي كشورهاي حوزة خليج فارس را به وجود آورد. هم اكنون واحدهاي سياسي حوزة خليج فارس همچنين شهروندان آنان با پديدة جديدي روبه‌رو شده‌اند. آنان ناچار هستند تا شرايطي را مورد توجّه قرار دهند كه بيانگر وجود دو كشور شيعي در شمال خليج فارس مي‌باشد. در اين وضعيت، گروه‌هاي شيعي به گونة اجتناب‌ناپذيري از انگيزة لازم براي هويّت‌يابي برخوردارند؛ اگرچه آنان فاقد مرجعيّت يكسان هستند و از سوي ديگر، به گفتماني متفاوتي وابسته هستند؛ امّا واقعيّت‌هاي جديد بيانگر آن است كه هويّت‌يابي شيعيان بر فرآيندهاي سياسي حوزة خليج فارس تأثيرگذار خواهد بود. گستره و شدّت مقاومت شيعي در برابر رژيم‌هاي سياسي موجود در تمامي كشورهاي حوزة خليج فارس افزايش خواهد يافت.
در ميان شيعيان حوزة خليج فارس، كشور «بحرين» وضعيت مشابهي با عراق را دارا مي‌باشد؛ اگر چه هم اكنون بحرين به عنوان يكي از پايگاه‌هاي سياسي و امنيّتي آمريكا در خليج فارس محسوب مي‌شود؛ امّا واقعيّت‌هاي موجود بيانگر آن است كه در صورت ناديده گرفتن انتظارات شيعيان در اين كشور، زمينه براي ظهور بحران‌هاي سياسي وجود دارد. شيعيان بحرين در وضعيت بسيار ناگواري به سر برده و حكومت الخليفه از هر گونه تحرّك سياسي، مشاركت و ايفاي نقش شيعيان جلوگيري به عمل مي‌آورد. طيّ سال‌هاي گذشته، هر گاه شيعيان بحرين تلاش نمودند از راه‌هاي مشروع، مسالمت‌آميز و دمكراتيك درصدد شكستن پوستة حكومت تبعيض‌آميز برآيند، مورد سركوب قرار گرفته و از اين طريق، موقعيّت خود را از دست دادند. اين امر نشان مي‌دهد كه تاكنون مطالبات مشروع شيعيان بحرين ناديده گرفته شده است؛ اگرچه به قدرت رسيدن شيخ حمدالخليفه منجر به آزادسازي روحاني برجستة شيعي، عبدالامير الجمري گرديد؛ امّا شرايط موجود بيانگر آن است كه جلوه‌هايي از تبعيض گذشته ادامه يافته است. با انحلال پارلمان بحرين و همچنين ايجاد مجلس مشورتي، در سال 1993 م. موقعيّت شيعيان كاهش
بيشتري پيدا كرد. روش سركوب شيعيان بحرين به اين صورت بوده است كه حكومت آنان را منسوب به نيروهاي خارجي به ويژه ايران مي‌داند. از سوي ديگر، براي سركوب آنان از سيستم‌هاي امنيّتي اردن و عربستان سعودي نيز استفاده مي‌كند.
شيعيان كويت برخلاف هم‌كيشان خود در بحرين از موقعيّت اجتماعي و اقتصادي مطلوب‌تري برخوردارند. شواهد نشان مي‌دهد كه شيعيان «كويت» از موقعيّت اقتصادي و فرصت‌هاي شغلي بهتري در مقايسه با ساير شيعيان حوزة خليج فارس برخوردارند. به اين ترتيب، مي‌توان به اين جمع‌بندي رسيد كه آنان در ساختار سياسي و اجتماعي كشور جذب گرديده‌اند. بخشي از شيعيان كويت را نيروهاي اجتماعي تشكيل مي‌دهند كه از «ايلام» مهاجرت كرده و در چندين نسل حضور خود را تثبيت كرده‌اند. شيعيان كويت از مراجع مختلفي پيروي مي‌كنند و از سوي ديگر، داراي رويكرد سياسي كاملاً متنوّعي هستند. از سال 1991 م. به بعد، حكومت كويت هيچ گونه نگراني امنيّتي از شيعيان كشور نداشته است.
شيعيان عربستان سعودي را گراهام فولر به عنوان مسلمانان فراموش شدة جهان عرب مي‌داند. مسلماناني كه نه تنها گرفتار تبعيض قانوني بوده، بلكه بر اثر فشار علماي وهّابي هر گونه هويّت‌يابي آنان سركوب مي‌شود؛ اگر چه شيعيان سعودي، فعّاليت سياسي مؤثّري انجام نداده‌اند و داراي اهداف سياسي، اجتماعي متعادلي هستند؛ امّا گروه‌هاي متعصّب مذهبي در عربستان، آنان را بدعت‌گذار در دين و مشرك مي‌دانند. به همين دليل است كه امكان جذب شيعيان در ساختار قدرت عربستان وجود ندارد.
تحوّلات عراق زمينه را براي دگرگون‌سازي ساختار قدرت در تمامي كشورهاي حوزة خليج فارس فراهم آورده است؛ اگرچه شيعيان در روند تحرّك اجتماعي و هويّت‌يابي قرار گرفته‌اند؛ امّا فراتر از موج‌هاي درون ساختاري كه ماهيت مشروع و دمكراتيك دارد، شكل جديدي از هويّت‌يابي و تحرّك منطقه‌اي نيز ايجاد شده است كه بر سرنوشت سياسي شيعيان تأثير به جا مي‌گذارد.
تاكنون كشورهاي حوزة خليج فارس، شيعيان را به عنوان نيروهاي تأثيرپذير از «ايران» مورد خطاب قرار مي‌دادند. به همين دليل بود كه شيعيان بحرين و عربستان سعودي با محدوديّت‌هاي سياسي فراگيري روبه‌رو شدند. اين امر هم اكنون با جلوه‌هايي از تغيير و دگرگوني روبه‌رو شده است. به هر ميزان كه تحوّلات سرعت بيشتري پيدا مي‌كند و دگرگوني‌هاي سياسي مؤثّرتري در خاورميانه شكل مي‌گيرد، شيعيان مي‌توانند از محاق دولت‌هاي كنترل كننده خارج شوند. ظهور دولت‌هاي شيعي در حوزة خليج فارس به گونه‌اي اجتناب‌ناپذير، نيروهاي فراموش شدة جهان عرب و حوزة خليج فارس را به عناصر پُر توان و مؤثّري تبديل مي‌كند كه قادر به تأثيرگذاري بر فرآيندهاي سياسي خليج فارس هستند.