مفهوم شناسي، ماهيّت و خاستگاه

علي آقانوري

نوشتار حاضر تلاش کرده است نگاه‌هاي متفاوت به مفهوم «شيعه» و برخي اصطلاحات مرتبط با آن را گزارش کند و به تحليل مختصري از داده‌هاي پژوهشگران در اين باره بپردازد.

کاربرد لغوي «شيعه» و «تشيّع»

ارباب لغت براي واژة «شيعه» معاني هم‌سويي همچون فرقه، حزب، گروه، امّت، پيروان، ياران، هواداران، همراهان، همکاران، دوستان، اشاعه‌دهندگان و تقويت‌کنندگان ياد کرده‌اند. اين واژه اگرچه خود مفرد است و جمع آن «شيع» و «اشياع» است؛ امّا بر تثنيه، جمع، مفرد و مذکّر نيز کاربرد يکساني دارد.

واژة «تشيّع» نيز از اين ريشه و مصدر باب تفعّل و از نظر لغوي، به معناي ياري کردن و پيروي نمودن جماعتي از يک شخص خاص است. به هر تقدير، محور واژة «شيعه» و «تشيّع» گرد معاني نزديک به هم، همچون پيروي، ياوري، هم رأيي، دوستي و اجتماع بر امري خاص مي‌باشد. البتّه شيخ مفيد با استناد به آية «فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِن شِيعَتِهِ عَلَي الَّذِي مِنْ عَدُوِّه» (قصص: 15) و با توجّه به مقابلة واژة «شيعه» و «عدو»، قيد «پيروي خالصانه» را در مفهوم شيعه گنجانده است.1 در مقابل، ابن قيّم الجوزيّه، از عالمان ضدّ شيعي، بر آن است که در کاربردهاي قرآني، از اين واژه و مترادف‌هاي آن غالباً معاني ناپسند اراده شده است؛ زيرا در اين واژه، مفهوم «شياع» و «اشاعه»، که ضدّ ائتلاف و اجتماع است، نهفته و بدين منظور کاربرد آن ويژة فرقه‌هاي گمراه و اختلاف افکن مي‌باشد.2

کاربرد تاريخي «شيعه»

اگرچه اين واژه ابتدا در احاديث و محاورات، در معناي مطلق پيروان و طرفداران شخص خاص به کار مي‌رفت و از اين نظر، به کارگيري کلماتي همچون «شيعة علي»، «شيعة عثمان»، «شيعة معاويه» و «شيعة آل سفيان» مصطلح بود3 و بنا بر نقل ابوحاتم و مفيد، تنها با اضافه کردن الف و لام بدان، براي پيروان امام علي(ع) و «شيعه» به معناي اصطلاحي آن به کار مي‌رفت،4 با اين حال، پيامد کثرت و غلبة استعمال اين واژه در گذر زمان، براي دسته‌اي از مسلمانان موجب شد که کاربرد آن بدون قرينه‌اي خاص و کاربرد بدون الف و لام نيز ويژة پيروان امام علي(ع) و معتقدان به مکتب اهل بيت(ع) و در مقابل اهل سنّت اصطلاحي قرار گيرد. بعيد نمي‌نمايد که برخي از احاديث مدح‌آميز پيامبر(ص) دربارة ياران و همراهان امام علي(ع) و تصريح آن حضرت به واژه و اصطلاح «شيعة علي» چنين تأثيري بر جاي گذاشته باشد.

به هر حال، پژوهشگران در اينکه اين اصطلاح با گذشت زمان بر ديگر کاربردهاي لغوي آن غالب شد و نام عمومي پيروان و شيعيان امام علي(ع) قرار گرفت، اختلاف چنداني ندارند؛ امّا هيچ يک از آنها تصوير روشني از زمان ظهور و بروز اين اصطلاح براي اين دسته ارائه نکرده‌اند.

تعاريف گوناگون از «شيعه» به عنوان يک جماعت متمايز سياسي، مذهبي

در اينجا، براي روشن‌تر شدن اين موضوع، به بعضي از تعريف‌هاي گوناگون که با هدف بيان وجه تمايز شيعه از ديگر شاخه‌هاي اسلامي ارائه شده‌اند، اشاره مي‌کنيم:

1. ابوحاتم رازي، از کهن‌ترين فرقه نگاران، اين لقب را ويژة کساني مي‌داند که در زمان رسول خدا(ص) با حضرت علي(ع) انس و الفتي داشتند و بر آن است که اين لقب، بعداً ويژة کساني شد که به برتري حضرت علي(ع) قائل شدند.5

نوبختي و اشعري قمي نيز چنين عنواني را ويژة دسته‌اي مي‌دانند که در زمان پيامبر اکرم(ص) همراه و معتقد به امامت و جانشيني حضرت علي(ع) بعد از پيامبر(ص) بودند.6

از نگاه ابوالحسن اشعري نيز «شيعه»، يعني همراهي و پيروي از حضرت علي(ع) و برتر دانستن آن امام بر ساير اصحاب پيامبر(ص).7

احمد امين از نويسندگان معاصر نيز تقريباً سخن اشعري را تکرار کرده و بنا بر گفتة او، «تشيّع» در معناي اوّليه و ساده‌اش، قول به اولويّت حضرت علي(ع) نسبت به ساير اصحاب است؛ البتّه وي مبناي اين برتري را شايستگي ذاتي آن امام و خويشاوندي وي با پيامبر(ص) مي‌داند.8

شهيد ثاني، جايگاه برتر آن حضرت را در باب امامت دانسته است؛ امّا از سوي ديگر، اعتقاد به امامت ديگر امامان شيعه را در تعريف آن دخيل نمي‌داند.9

بنا به سخن مصطفي کامل شيبي، نويسندة معاصر، جوهر تشيّع ايمان به حق، منصوص و الهي حضرت علي(ع)، در امامت و افضليّت او بر همة صحابه مي‌باشد.10

ملاحظه مي‌شود که در ويژگي‌هاي مورد اشاره، تنها سخن از اعتقاد به «برتري و تقدّم امام علي(ع)» به ميان آمده است. برخي از آنها همچون ابوحاتم، اسماعيلي مذهب و ابوالحسن اشعري و به تبع آن، احمد امين که اعتقادي به تشيّع نداشتند، تنها به ذکر اعتقاد به برتري امام بر ديگر اصحاب بسنده کرده‌اند. برخي ديگر قول به برتري آن حضرت را در امامت نيز افزوده‌اند. با اين همه، هيچ يک از آنها از

موضوع «نصّ و وصيّت» به عنوان مبناي برتري و از اعتقاد به امامت فرزندان آن حضرت، که در تعاريف بعدي آمده است، سخن به ميان نياورده‌اند؛

2. در تعاريف ديگري از «شيعه»، علاوه بر اعتقاد به برتري امامت حضرت علي(ع)، تنصيص به امامت آن حضرت از سوي پيامبر(ص) به عنوان مبناي پذيرش اين اعتقاد نيز ذکر شده است. براي نمونه، شيخ طوسي از عالمان نامدار شيعي، ويژگي شيعي و وجوه امتياز آن را اعتقاد به امامت حضرت علي(ع) بر اساس ارادة الهي و وصيّت پيامبر(ص) دانسته است. وي با تأکيد بر اين ويژگي، ديدگاه شاخة «سليمانيّه» از فرقة «زيديّه» را که با وجود پذيرش برتري امام علي(ع) بر ديگر اصحاب، اعتقادي به منصوص بودن امامت آن حضرت نداشتند،11 خروج از تشيّع دانسته، آنان را غير شيعي قلمداد مي‌کند.12

3. با اين حال، با تعاريف ديگري از «شيعه» روبه‌رو هستيم که علاوه بر ويژگي‌هاي مورد اشاره، موضوع اعتقاد به امامت اولاد آن حضرت نيز در آنها مطرح شده است:

شهرستاني «شيعه» را چنين تعريف مي‌کند:

شيعه کساني هستند که به گونه‌اي خاص پيرو علي(ع) بوده و به امامت و

خلافت او بر اساس نصّ و وصيّت روشن يا غير صريح معتقدند و بر اين باورند که امامت از فرزندان او خارج نمي شود و اگر خارج شده، يا به واسطة ظلم ديگران يا امتناع خود آنان، به جهت تقيّه بوده است.13

ابن حزم نيز اگرچه سخني از نصّ و وصايت به ميان نمي‌آورد؛ امّا در تعريف خود از «شيعه»، علاوه بر اعتقاد به افضليّت حضرت علي(ع) بر اصحاب و نيز احقّيت او بر امامت، شايستگي فرزندانش را براي امامت نيز از ويژگي‌هاي شيعه برشمرده است.14 منابع اخير نيز در تعريف شيعه به چنين قيدي عنايت دارند؛15

4. افزون بر ويژگي‌هاي پيشين، در برخي از تعابير نيز اعتقاد به عصمت امامان، ولاي آنها و بيزاري گفتاري و رفتاري از دشمنان آنها، مگر در حال تقيّه، از مقوّمات و مشترکات ديدگاه‌هاي شيعه به حساب آمده است.16 گفتني است كه برخي از نويسندگان معاصر شيعه علاوه بر اعتقاد به تنصيص پيامبر(ص) بر امامت حضرت علي(ع)، باور به منصوص بودن امامت فرزنداني خاص و با نام و نشان از آن حضرت را از ويژگي‌هاي اصلي شيعه مي‌دانند.17 به نظر مي‌رسد که اين ويژگي‌ها با توجّه به فراز ديگر ديدگاه صاحب سخن که پذيرش نصّ و وصايت امامت علي(ع) را جوهره و رکن قوام‌بخش شيعه‌گري مي‌داند، منطبق بر تشيّع اثناعشري باشد و نه تشيّع به معناي مطلق آن.

از مجموع تعاريفي که تاکنون گزارش کرديم، دشواري و چه بسا عدم امکان تعريف مشخّص و روشني از «شيعه» و «تشيّع» و مصاديق آن به خوبي آشکار است؛ زيرا:

الف. در برخي از آنها، تنها از مشايعت و پيروي امام علي(ع) يا تنها اعتقاد به برتري او بر ديگر اصحاب (و حتّي بنا بر برخي از گزارش‌ها، تنها تقدّم او بر عثمان) سخن به ميان آمده است؛

ب. در برخي از تعابير، علاوه بر اعتقاد به برتري، باور به امامت وي نيز نهفته است؛

ج. در تعابير بعدي، اعتقاد به امامت وي بر پاية نصّ و تصريح پيامبر(ص) استوار شده است؛

د. قيد «اعتقاد به امامت فرزندان وي» نيز در تعاريف بعدي ملاحظه مي‌شود؛

ه‍ . برخي نيز قيد «اعتقاد به امامت فرزندان مشخّص شدة وي از حسن بن علي تا حجّـة بن الحسن(ع) را از طرف خدا و پيامبر(ص) افزوده‌اند؛

و. اعتقاد به عصمت، تولّا، تبرّا و برخي از نشانه‌هاي ديگر نيز در تعريف‌هاي ديگر مشاهده مي‌شوند؛

ز. در تعريف برخي از بزرگان نيز اعتقاد به امامت ديني و مذهبي امامان، برجسته‌تر شده است.

به نظر مي‌رسد که هر يک از تعابير مورد اشاره که نوع گرايش صاحبان آنها نيز به تشيّع يکسان نيست، ناظر به معرفي تشيّع به عنوان

يک اعتقاد و باور متمايز از ديگر معتقدات فرقه‌اي و به ديگر سخن، بيان باورهاي اصلي و کلامي شيعه به عنوان يک جماعت مذهبي است.

عناوين مرادف با «شيعه»

الف. رافضه

اين نکته مورد انکار هيچ يک از پژوهشگران نيست که کاربرد «رافضه»18 به عنوان يک اصطلاح فرقه‌اي، از اصطلاحات متأخّر و ظهور و رواج آن در پايان عصر اموي و پس از شکل‌گيري فرقه‌هاي بزرگي، همچون خوارج، مرجئه و معتزله بوده است.19 دليل روشن آن اين است كه شيعيان در روزگار حاکميّت سرکوبگر حزب اموي و با همة تلاش سردمداران اين حزب براي ساز کردن القاب سرزنش‌آور براي آنان همچون «ترابيّه»، هيچ‌گاه به چنين لقبي متّهم نمي‌شدند.

در عين حال برخورداري اين واژه از معناي ناپسند و حسّاسيت‌برانگيز براي قشر وسيعي از مسلمانان در دوره هاي بعدي20 و احتمال وجود برخي از احاديث ساختگي عليه صاحبان اين نام و نشان،21 موجب شد که جمعي از مخالفان و معاندان تفکّر شيعه، مجموعه فرقه‌هاي شيعي و حتّي زيدياني که چنين لقبي را عليه شيعيان ترويج مي‌کردند، «رافضه» بنامند.22 مهم‌تر آنکه حتّي از ديدگاه برخي، دوستي خاندان پيامبر(ص) که مورد تأکيد صريح قرآن و پيامبر(ص) بوده، نيز رفض و رافضي‌گري تلقّي شده است.23 دربارة علّت نام‌گذاري و نيز تاريخ و چگونگي شکل‌گيري اين واژه نيز همانند بسياري از اصطلاحات24 ديگر، ديدگاه يکساني وجود ندارد.

ب. اماميّه

در نام‌گذاري و کاربرد اين اصطلاح براي دسته‌ها يا دسته‌اي خاص از شيعيان، معناي سرزنش‌آوري ارائه نشده است؛ امّا نمي‌توان در تاريخ ظهور و بروز و گسترة مصاديق آن، ديدگاه روشن و يکدستي ارائه کرد.

شهرستاني اين نام را ويژة گروه‌هاي غير زيدي مي‌داند که از زمان صادقين(ع) به بعد شکل گرفته و اعتقادشان بر اساس باور به امامان معيّن و مشخّص از سوي پيامبر(ص) (نصّ جلي) استوار بوده و معتقدند: هيچ امري در اسلام مهم‌تر از تعيين امام نبوده است. وي بر مبناي تعريف خود، فرقه‌هاي «قطعيّه»، «واقفيّه»، «اسماعيليّه» و «اثني عشري» را از زيرمجموعه‌هاي اين اصطلاح به حساب مي‌آورد.25

بر اساس يک تعريف ديگر، «اماميّه» نام عمومي فرقه‌هايي است که به امامت بلافصل حضرت علي(ع) و فرزندان او معتقد بوده، مي‌گويند: جهان، هيچ‌گاه از امام تهي نتواند بود و منتظر خروج يکي از علويانند که در آخرالزّمان ظهور مي‌کند.26

در برخي از فرهنگ نامه‌هايِ فرق نيز «اماميّه» عنوان کلّي گروه‌هاي «زيديّه»، «اسماعيليّه» و «اثني‌عشريّه» به حساب آمده است.27

سعد اشعري مي‌گويد: کلّية ياران علي بن محمّد(ع) امامت فرزندش حسن بن علي(ع) را پذيرفتند و چون رحلت امام حسن عسکري(ع) در سال 260 ه‍ .ق. بود، از اين رو، شيعيان او تا آن تاريخ به «اماميّه» معروف نشده بودند.28

بنابر اين تحليل، بسيار طبيعي مي‌نمايد که ارادة مفهوم «شيعة اثناعشري (دوازده امامي)» از کاربرد اصطلاح «امامي»، مربوط به زماني باشد که دوازده امام و پيروان آنها وجود خارجي و تاريخي پيدا کرده باشند. از اين رو، ملاحظه مي‌کنيم فرقه‌شناسان کهني همچون نوبختي و سعد اشعري در گزارش‌هاي خود از فرقه‌هاي شيعي پس از رحلت امام حسن عسکري(ع) و آغاز غيبت صغرا، عنوان «اماميّه» را ويژة گروهي مي‌دانند که پس از رحلت امام يازدهم(ع) به وجود آمد و به حضور امام دوازدهم(عج) و غيبت آن بزرگوار معتقد بود؛29 همان گروهي که از آن به بعد با عنوان «اماميّه» و به تدريج، «اثني عشريّه» شناخته شد؛30 همان گونه که بنابر گزارش شريف مرتضي و سخن شيخ مفيد، هيچ يک از فرقه‌هاي مورد ذکر (فرقه‌هاي پس از رحلت امام حسن عسکري(ع)) در اين زمان يعني 373 ه‍ .ق. وجود خارجي ندارند، جز اماميّة اثني‌عشريّه که به امامت ابن حسن، که به اسم رسول خدا(ص) ناميده شده، معتقدند و بر زندگي و بقاي ايشان تا زمان قيام او به شمشير باور و اعتقاد دارند.31