مبدأ ظهور تشيّع در گذر تاريخ

«شيعه» در لغت و اصطلاح

شيعه در لغت، به گروهي که پيرو شخصي هستند گفته مي‌شود و همچنين به مجموعه‌اي که پيرو يک هدف و عقيده‌اند.

در «قرآن مجيد» نيز به همين معنا آمده است؛ مانند: «وَ اِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لابْراهِيم»1 و همچنين آية شريفة «... فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ هذا مِنْ شِيْعَتِهِ وَ هَذا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَي الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ...»2

استفاده از لفظ شيعه براي پيروان حضرت اميرمؤمنان، علي(ع)

در ميان روايات اهل سنّت، روايات زيادي وجود دارد که دلالت دارد بر آنکه رسول خدا(ص) لفظ شيعه را براي پيروان اميرمؤمنان، علي(ع) قرار داده‌اند.

از آن جمله‌اند رواياتي که سيوطي در تفسير آية شريفة «اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ اُولئکَ هُمْ خَيْرُ البَرِيَّةِ»3 آورده است:

ابن عساكر از جابر بن عبدالله نقل كرد: ما خدمت پيامبر بوديم كه علي به آنجا آمد. پس از آن پيامبر(ص) فرمودند:

«سوگند به آنكه جان من به دست اوست! اين (علي(ع)) و شيعيانش همان رستگاران روز قيامتند» و آية «اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ اُولئِکَ هُمْ خَيْرُ البَرِيَّةِ»4 نازل شد.

ابن عدي نيز از ابن عبّاس نقل كرد كه او گفت:

زماني كه آية «اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ اُولئِکَ هُمْ خَيْرُ البَرِيَّةِ» نازل شد، پيامبر(ص) به علي فرمود: «آن رستگاران روز قيامت، تو و شيعيان هستيد. شما خوشحال و خشنوديد و خدا هم از شما راضي و خشنود است.»5

ابن مردويّه از علي(ع) نقل كرد كه او گفت: «رسول خدا(ص) به من فرمود:

«آيا اين كلام الهي را كه مي‌فرمايند: «اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ اُولئِکَ هُمْ خَيْرُ البَرِيَّةِ» را نشنيده‌اي؟ منظور تو و شيعيانت هستند، وعده‌گاه من و شما (كوثر) در زماني كه مردمان براي حساب و كتاب جمع مي‌شوند و من مي‌آيم، حوض (كوثر) است؛ در حالي كه رو سفيد و شناخته شده‌ايد، فراخوانده مي‌شويد.»6

شيعه در ميان صحابه

به دليل وجود سخناني از رسول اکرم(ص) دربارة لفظ شيعه و نسبت دادن آن به پيروان اميرمؤمنان، علي(ع) عدّه‌اي از بزرگان صحابه توجّه ويژه‌اي به اميرمؤمنان، عليّ بن ابي طالب(ع) نموده و در همان زمان هم، نام شيعة عليّ بن ابي طالب(ع) را با خود همراه داشتند.

عبدالعزيز دهلوي که کتابش سرشار از نسبت‌هاي ناروا و تهمت‌ها به مکتب تشيّع است، آغاز تاريخ پيدايش تفکّر شيعي را در ميان صحابة پيامبر اکرم(ص) جست‌وجو کرده و چنين مي‌نويسد:

فايدة اوّل: اوّل کسي که به شيعه ملقّب شد، جماعتي از مهاجران و انصار و تابعان ايشان هستند که مشايعت و متابعت حضرت مرتضي نمودند و وقتي که ايشان خليفه شدند، ملازمت و صحبت ايشان اختيار کردند و با محاربان ايشان جنگ نمودند و مطيع اوامر و نواهي ايشان ماندند و اينها را شيعة مخلصان گويند.7

شمس الدّين ذهبي نيز در «ميزان الاعتدال» در جواب اينکه چرا ابان بن تغلب را توثيق کرده با اينکه وي شيعي مذهب مي‌باشد، مي‌نويسد:

اگر بخواهيم هر کسي را که منسوب به تشيّع است حذف کنيم، بايد تعداد زيادي از احاديث نبوي را کنار بگذاريم که اين کار، فساد آشکاري خواهد بود.8

از نوشتة اين عالم رجالي اهل سنّت، چنين فهميده مي‌شود که در ميان صحابه و تابعانِ آنها، تعداد زيادي از شيعيان با همين نام وجود داشته‌اند و براي حفظ سنّت نبوي ناچار نبايد عقيدة آنها را در وثاقت آنها دخالت داد.

مرحوم سيّد عبدالحسين شرف الدّين در کتاب «فصول المهمّه» بيش از دويست تن از صحابه رسول خدا(ص) را به ترتيب حروف هجاء ذکر مي‌کند که همگي گرايش و تفکّر شيعي داشته‌اند.9

مرحوم سيّد علي خان حسيني هم در «الدّرجات الرفيعة في طبقات الشّيعة» حدود 70 تن از صحابه را به عنوان طبقة اوّل از طبقات شيعه عنوان مي‌کند.

احمد امين در کتاب «فجر الاسلام» تعدادي از صحابة پيامبر(ص) را که تفکّر شيعي داشته‌اند، ذکر مي‌كند. 10

ريشة تفکّر و اعتقادات شيعه

محتواي عقايد شيعه در اعتقاد به افضل بودن اميرمؤمنان(ع) و جانشيني آن حضرت و ضرورت پيروي از اهل بيت(ع) در کنار قرآن مجيد، خلاصه مي‌گردد که همگي برگرفته از سخنان رسول اکرم(ص) بوده و درکتاب‌هاي اهل سنّت نيز وجود دارد. 11

به ديگر سخن، شيعيان معتقدند که بعد از کتاب الهي و پيامبر خاتم(ص)، بايد متمسّک به

اهل بيت و خلفاي منصوب از طرف آن حضرت بود؛ در حالي که اهل سنّت با توجّه به احترام و علاقه‌اي که به اهل بيت(ع) نشان مي‌دهند، چنين نظري را قبول ندارند؛ بلکه همة صحابة رسول خدا(ص) را عادل مي‌دانند و به گفتار و رفتار آنها پايبندند.

همان گونه که اشاره شد، شيعيان، اعتقادات خود را از کلمات رسول خدا(ص) گرفته‌اند، آن هم کلماتي که مورد اتّفاق هر دو فرقه است تا جايي که نسبت به بعضي از احاديث، ادّعاي تواتر هم شده است و از آن جمله‌اند:

الف) حديث ثقلين: «إنّي تارکٌ فيکم الثقلين کتاب الله و عترتي و أنهما لم يفترقا حتّي يردا عليّ الحوض»12 اين حديث شريف به طور آشکار هدايت مسلمانان را تا روز قيامت تضمين کرده است؛ به شرطي که کتاب خدا در کنار اهل بيت(ع) آن

حضرت باشد. علاوه بر اين، تصريح مي‌کند که اين دو، جدا شدني نيستند. مفهوم اين جمله آن است که هر کس به يکي از آن دو به تنهايي عمل کند، بر ضلالت و گمراهي خواهد بود؛

ب) حديث غدير: «من کنت مولاه فعليّ مولاه»؛ 13

ج) حديث سفينه: «اَلا إنّ مثل اهل بيتي فيکم مثل سفينة نوح من قومه؛ من رکبها نجا و مَن تخلّف عنها غرق»؛14

د) حديث منزلت و وصايت: «أنت منّي بمنزلة هارون من موسي»؛ 15

ه‍) حديث اَمان «...و أهل بيتي أمان لامّتي من الاختلاف...» 16

و) احاديث ائمة اثني عشر: «لا يزال الدّين قائما حتّي تقوم الساعة أو يکون عليکم اثني عشر خليفة کلّهم من قريش». 17

در اين حديث شريف نيز، پيامبر(ص) تعداد جانشينان خود را دوازده تن معرفي کرده است. 18

پندارهاي غير واقعي در مورد شيعه

چنان‌که تا اينجا معلوم شد، تاريخ پيدايش و ظهور عقايد و بنيان تفکّر شيعي، در زمان رسول اکرم(ص) و از سخنان آن حضرت راجع به اميرمؤمنان، عليّ بن ابي طالب(ع) و امامان بعد از او شکل گرفته، نقطة اوج آن در سقيفه بوده است و در جريان حکومت امام اوّل ـ سال‌هاي 35 تا 40 ه‍ .ق.

ـ کاملاً ملموس و آشکار شد.

ولي ظاهراً عدّه‌اي به دليل قبول نکردن اين موضوع يا نداشتن آگاهي‌هاي ابتدايي يا غرض‌ورزي‌ها، شيعه را مولود مسائل ديگري مي‌دانند.

مهم‌ترين نظريّه‌ها و پندارها در اين باره عبارتند از:

ـ پيدايش شيعه بعد از جريان سقيفه رخ داده است؛

ـ تشيّع، مولود جنگ صفّين است؛

ـ افکار فردي يهودي به نام عبدالله بن سباء، نقطة آغاز تفکّر شيعي است؛

ـ شيعه متأثّر از افکار زرتشتي و ايرانيان آن زمان است؛

ـ شيعه در زمان آل بويه و صفويّه ايجاد شده است.

کساني که پيدايش شيعه را به جريان سقيفه پيوند مي‌دهند، بر اين باور نيستند که گروهي ـ بنا بر سخنان پيامبر اکرم(ص) ـ حضرت علي(ع) را افضل از ديگران مي‌دانستند؛ آنها معتقدند در بحران به وجود آمده پيرامون انتخاب خليفه، اين فکر ناگهان به اذهان بعضي مثل زبير، سلمان، مقداد و ابوذر خطور کرد که ايشان هم پسر عمّ و داماد پيامبر(ص) را براي خلافت معرفي کنند؛ ولي با توجّه به آنچه مطرح شد، چنين تحليلي از پيدايش يک تفکّر و مکتب، سطحي به نظر مي‌آيد که بيش از اين هم در جواب آن، سخن گفتن روا نيست.

امّا اينکه بعضي ديگر، تشيّع را مولود جنگ صفّين دانسته‌اند، به خاطر اشتباهي است که بين «پيدايش» و «ظهور» يک مکتب شده است. تشيّع در زمان رسول خدا(ص) و از سخنان آن حضرت پديد آمده و طبيعي است زماني که اميرمؤمنان(ع) ـ در سال 35 ه‍ .ق. ـ به خلافت رسيد، شيعه رشد يافته و ظهور پيدا کرد؛ به خصوص در جنگ صفّين که شيعيان آن حضرت از هواداران معاويه به طور واضح جدا مي‌شوند.

رايج‌ترين مطلبي که در اين مورد ذکر شده، پيدايش شيعه توسط فردي به نام عبدالله بن سباء است که افکار او را پايه و سرآغاز تفکّر شيعيان مي‌دانند و اکثر نويسندگان اهل سنّت مثل ابن اثير، ابن کثير، ابن خلدون، احمد امين و رشيد رضاء اين مطلب را بيان کرده‌اند.

«عبدالله بن سباء» کيست؟

اوّلين تاريخ نويسي که نام عبدالله بن سباء و داستان او را ذکر کرده، طبري است.19 او مي‌گويد:

عبدالله بن سباء يهودي زاده‌اي بود که به ظاهر اسلام آورد و بعد به سفر در شهرهاي مسلمانان پرداخت و افکار خاصّ خود را که از جملة آنها جانشيني حضرت عليّ بن ابي طالب(ع) از رسول خدا(ص) بود، در ميان مردم منتشر کرد.

بعضي در تحليل زندگي اين فرد گفته‌اند: او براي اينکه جامعة اسلامي را از درون بپوساند، اظهار اسلام کرد و فتنه‌هايي به وجود آورد که منجر به قتل عثمان شد. حرف‌هاي او تا حدّي فريبنده بود که تعدادي از صحابه و تابعان مثل سلمان، ابوذر، صعصعة بن سوحان و محمّد بن ابي بکر را تحت تأثير قرار داد.

دربارة اين ادّعا دو دسته جواب وجود دارد: دستة اوّل، مربوط به سند اين قصّه است و دستة دوم، مربوط به متن اين داستان.

الف) سند روايت: طبري اين روايت را از سيف بن عمر نقل مي‌کند که بيشتر علماي رجالي اهل سنّت او را رد کرده‌اند و او را از زمرة جعل‌کنندگان حديث شمرده‌اند.

ذهبي، نظر علماي رجال را در مورد سيف بن عمر چنين نقل مي‌کند:

عبّاس به نقل از يحيي در مورد او گفت:

روايات و احاديث او ضعيف است و مطيّن از يحيي نقل كرد: يك پول سياه (چيز ناچيز) از او بهتر است. ابوداوود نيز گفت: او چيزي نمي‌داند و ابوحاتم نيز گفت: به احاديث او توجّهي نمي‌شود (بي‌اعتبار است) و ابن حبان گفت: او متّهم به كفر (زنديق كودن) شده است. ابن عدي نيز گفت: بيشتر احاديث روايت شده توسط او نادرست است.20

ب) متن داستان:

چگونه ممکن است يک يهودي تازه مسلمان و اهل «يمن» که از مرکز اسلام (مدينه) هم دور است، بتواند آن‌چنان نفوذي پيدا کند که بزرگاني از صحابه را فريب داده و عليه عثمان فضاسازي نمايد تا جايي که عثمان و اطرافيان او از برخورد با او عاجز باشند؟ در صورتي که عثمان با مخالفان خود، اگر چه از صحابة نزديک پيامبر(ص) هم بودند، به شدّت برخورد مي‌کرد.

به نظر مي‌رسد که اين جريان، چيزي جز يك داستان‌سرايي نيست که براي تضعيف يک مذهب به کار برده‌اند؛ با آنکه نقل اين روايت از کسي است که او را جعل کنندة حديث خوانده‌اند.

در مورد خود ابن سباء هم دو نظريّه وجود دارد:

نظريّة اوّل: چنين شخصي با خصوصيّاتي که سيف بن عمر نقل کرده، اصلاً وجود خارجي نداشته است. دکتر طه حسين، به اين مطلب اشاره کرده است و همچنين نويسنده‌اي در «عربستان» به نام دکتر حسن الفرحان المالکي گفته است که فردي به نام عبدالله بن سباء وجود خارجي ندارد. از نويسندگان شيعه هم علّامه عسکري کتابي به همين نام «عبدالله بن سباء» تأليف کرده‌اند که بي‌اساس بودن فردي به اين نام را اثبات مي‌کند.

نظرية دوم: آناني که مي‌گويند فردي به اين نام وجود داشته ـ مثل «رجال» کشي و نجاشي ـ امّا در ادامه مي‌گويند: او کسي بوده که در حقّ اميرمؤمنان(ع) غلوّ کرده و چون توبه نکرد، حضرت وي را سوزاند و رواياتي از ائمة معصوم(ع) نقل مي‌کنند که او در آنها ملعون و مطرود معرفي شده است.

با توجّه به آنچه ذکر شد، راوي داستان فردي است که در کتب عامّه به شدّت تضعيف شده و متن آن هم با شرايط اجتماعي آن عصر سازگاري ندارد؛ به علاوه که وجود چنين فردي، افسانه‌اي بيش نيست و اگر فردي هم به اين نام بوده، دلايل موجود حاکي از لعن و طرد و نفي افکار او بوده است. حال چگونه است که تعدادي از نويسندگان براي بررسي و تحليل يک مکتب و يک تفکّر به خود اجازه مي‌دهند که به سراغ عوامل ساختگي و افسانه‌اي که چه بسا با انگيزه‌هاي سياسي نگاشته شده است، بروند؟!

افرادي مثل احمد امين مصري، پيدايش تفکّر شيعه را به گونه‌اي ديگر ترسيم مي‌کند. او مي‌گويد:

ايرانيان، مجوسي بودند و در زمان خليفة دوم که ايران فتح شد، آنان ديگر جرئت باقي ماندن بر کيش مجوس را نداشتند. بنابراين در ظاهر، اسلام را پذيرفتند؛ وليکن افکار قبلي خود را در قالب تشيّع و عقايد شيعي حفظ کردند. همان گونه که در ايرانِ مجوسي، خلافت و پادشاهي موروثي بود، اين تفکّر هم در ميان شيعيان در قالب مسئلة امامت شکل گرفت و خلافت يک خاندان را قبول کرده و به طرفداري از آن پرداختند.