حقّانيت مذهب شيعه در قرآن

حسن منتظري

شيعة دوازده امامي، يگانه مذهبي است كه بر سنّت اصيل اسلام واقعي استوار مانده و عقيده دارد كه اسلام، مكتب جامع و جاويد است و براي تمام اعمال و اخلاق و عقايد انسان از ساده‌ترين مسائل، مثل خوردن و خوابيدن گرفته تا عالي‌ترين مسائل، مثل مبدأ و معاد دستور و برنامه دارد. به عقيدة شيعه چنين مكتبي امكان ندارد در مسئلة بسيار مهمّ رهبري و امامت و تعيين جانشين براي پيامبر اكرم(ص) سكوت اختيار كند يا انتخاب چنين منصبي را بر عهدة انسان‌هاي معمولي بگذارد.

اين عقيدة صحيح را قرآن و سنّت و عقل تأييد مي‌كند. در اين قسمت به شواهد قرآني بسنده و به نمونه‌هايي از آيات قرآني اشاره مي‌كنيم و تفصيل آن را به منابع مربوط ارجاع مي‌دهيم.

اوّل: آية «اليوم اكملت لكم دينكم و اتمّمت عليكم نعمتي و رضيت لكم الاسلام ديناً»1 در كنار آية شريفة «يا ايّها الرّسول بلّغ ما انزل اليك من ربّك و ان لم تفعل فما بلّغت رسالته و الله يعصمك من النّاس ...»2 با توجّه به شأن نزول اين آيات كه در حجّة الوداع نازل شده و پيامبر(ص) صريحاً عليّ بن ابي‌طالب(ع) را به عنوان مولا و سرپرست مسلمانان معرفي كردند، جاي هيچ شكّ و ترديدي را باقي نمي‌گذارد كه، حق با مذهبي است كه امام منصوص را اطاعت و تبعيّت مي‌كند.

در منابع مهمّ تفسيري ذيل اين دو آيه، قراين و شواهد متعدّدي بر نصب حضرت علي(ع) وارد شده است كه در اين مقال نمي‌گنجد و در اين قسمت به ذكر نمونه‌اي بسنده مي‌شود: جويني در كتاب «فرائد السّمطين» با توجّه به اسنادي، نقل مي‌كند كه در زمان خلافت عثمان در مسجد رسول الله(ص) مجلسي با شركت بيش از دويست تن، از جمله سعد بن ابي وقّاص، عبدالرّحمن بن عوف، طلحه، زبير، مقداد، ابوذر، حسن(ع)، حسين(ع)، ابن عبّاس و ... تشكيل شده بود كه قريش و انصار، هر يك فضائل خود را يادآور مي‌شدند.

علي(ع) كناري نشسته و ساكت بودند، جمعيّت از او خواستند فضائل خود را يادآور شود. علي(ع) شماري از فضائل اهل بيت(ع) و فضيلت‌هاي خويش را بر شمرد و از آنان تصديق و گواهي خواست و آنان گواهي دادند. از جمله فرمودند:

«شما را به خدا سوگند مي‌دهم آيا مي‌دانيد هنگامي كه آية «انّما وليّكم الله و رسوله و الّذين آمنوا الّذين يقيمون الصّلوة و يؤتون الزّكوة و هم راكعون» و آية «ام حسبتم ان تتركوا و لمّا يعلم الله الّذين جاهدوا منكم و لم يتّخذوا من دون الله و لا رسوله و لا المؤمنون وليجه» نازل شد، مردم گفتند يا رسول الله اين آيه‌ها مخصوص برخي از مؤمنان است يا شامل همه مي‌شود؟ اينجا بود كه خداوند پيامبرش را امر فرمود، تا سرپرستان آنان را در امور، براي آنان معرفي كند، همان‌گونه كه نماز و زكات و حج را معرفي كرده است و امر فرمود تا مرا در غدير خم نصب كند؛ بنابراين فرمود: «من كنت مولاه فهذا علي مولاه اللّهمّ و ال ...» در اين هنگام سلمان برخاست

و گفت يا رسول الله اين چه ولايتي است؟

فرمود: «همان ولايتي كه من دارم ...» آنگاه اين آيه نازل شد: «اليوم اكملت لكم ...» آنگاه ابوبكر و عمر برخاستند و گفتند: يا رسول الله اين آيه مخصوص علي است؟ فرمود: «آري و علي و ديگر اوصياي من تا روز قيامت.» گفتند: يا رسول‌الله! آنها را معرفي بفرما، فرمود: «علي، سپس فرزندم حسن و سپس حسين و ...»3

چنان‌كه در منابع متعدّد اهل سنّت از پيامبر اكرم(ص) روايت شده كه فرمودند: «وصيّ و جانشين بعد از من، عليّ بن ابي‌طالب(ع) است و بعد از او، دو فرزندم حسن، سپس حسين كه نُه امام ديگر از صلب حسين پي هم مي‌آيند ... يعني وقتي حسين از دنيا رفت، پسرش علي، بعد پسرش محمّد، بعد پسرش جعفر، بعد پسرش موسي، بعد پسرش علي، بعد پسرش محمّد، بعد پسرش علي، بعد حسن، سپس حجّت ابن الحسن. اينها امامان دوازده‌گانه‌اند؛ به تعداد نقباي بني اسرائيل.4

دوم: «يا ايّها الَّذين آمنُوا أطيعُوا الله وَ اَطيعُوا الرَسولَ وَ اُولي الأمرِ مِنْكُمُ، فَاِنْ تَنَازَعْتُمْ في شيء فَرُدُّوهُ الي الله»5

آية شريفه دستور به اطاعت مطلق و بي‌چون و چرا از خدا را مي‌دهد. سپس با همان لحن و سياق دستور اطاعت از پيامبر(ص) را صادر مي‌كند. شكّي نيست كه خداوند، معصوم مطلق و بري از خطا و گناه و سهو است. پس دستوراتش همواره صحيح و هميشه مطاع است. از اينكه قرآن عين همين اطاعت را براي پيامبر(ص) از مردم خواسته است، معلوم مي‌شود پيامبر(ص) هم كاملاً معصوم است؛ چنان‌كه در آية ديگر هم دستور داده و فرموده است: «وَ اَطيعُوا اللهَ وَ الرَّسُولَ لَعَلَّكم تُرحَمون»6 كه در آن بدون تكرار لفظ «اطيعوا» اطاعت پيامبر عين اطاعت خداوند است. در قدم سوم مؤمنين را به اطاعت مطلق و بي‌چون و چرا، از اولواالامر مي‌خواند كه معلوم مي‌شود اولواالامر هم معصومند. هيچ‌گاه دستور به گناه و ناصواب نمي‌دهند؛ وگرنه اطاعت مطلق از آنها صحيح نبود؛ چنان‌كه قرآن در ساير موارد كه پاي خطا و اشتباه در ناحية مطاع متصوّر است، اطاعت را مقيّد مي‌كند، مثلاً در مورد احترام و اطاعت پدر و مادر مي‌فرمايد: «وَ وَصينا الأنسانَ بِوالِدَيهِ حُسناً وَ اِنْ جاهَداكَ لِتُشْرِكَ بي ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلمٌ فَلا تُطِعْهُما».7

تا اينجاي استدلال، فخر رازي از علماي مشهور اهل سنّت، ما را همراهي مي‌كند؛ امّا اينكه اولواالامر معصوم چه كساني هستند، حق اين است كه آنها اهل بيت(ع) و امامان دوازده‌گانه از فرزندان پيامبر خاتم(ص) هستند.

دلايل ما ـ اوّل: «حديث منزلت». در حديثي كه حاكم حسكاني در «شواهد التّنزيل»8 در تفسير آية اولي الامر آورده به اسناد خويش از مجاهد روايت رسيده است. آية كريمه در مورد اميرالمؤمنين، علي(ع) نازل گرديد؛ آنجا كه رسول الله(ص) در مدينه وي را جانشين خويش قرار داد، آنگاه علي(ع) فرمود: «مرا بر زنان و كودكان جانشين قرار مي‌دهي؟» پيامبر(ص) فرمود: «آيا نمي‌پسندي كه نسبت به من، به منزلة هارون نسبت به موسي باشي. آنجا كه به او گفت: «اخلفني في قومي» در ميان قوم من جانشينم باش و اصلاح كن»، اينجا بود كه و «اولي الامر منكم» در حقّ علي(ع) نازل شد، اين گفته مورد تأييد مجاهد مفسّر بزرگ مي‌باشد؛ حاكم حسكاني مي‌گويد: اين همان حديث منزلت است كه شيخ ما، ابوحازم حافظ مي‌گفت: من آن را به پنج هزار سند تخريج كرده‌ام. پس در اعتبار حديث ترديدي نيست و محدّثان بزرگ مانند ابن عساكر از صحابه بسيار روايت كرده‌اند.9

دوم: «حديث اطاعت». حاكم نيشابوري در «مستدرك» نقل مي‌كند كه پيامبر(ص) فرمود: «كسي كه مرا اطاعت كند خدا را اطاعت كرده و كسي كه مرا معصيت كند، خدا را معصيت كرده و كسي كه علي(ع) را اطاعت كند، مرا اطاعت كرده و كسي كه علي(ع) را معصيت كند، مرا معصيت كرده.»10

اين حديث به طور واضح دلالت بر واجب الاطاعه بودن علي(ع) مانند خود پيامبر اسلام(ص) و عصمت علي(ع) دارد و در واقع حديث مفسّر، «آية شريفة اولي الامر» است.

سوم: همان‌گونه كه فخر رازي با استدلال به اين نتيجه رسيد كه اولواالامر بايد معصوم باشد،11 شيعه نيز همين عقيده را دارند. از طرفي اهل سنّت، پيامبر(ص) را معصوم مي‌دانند و اهل تشيّع پيامبر(ص) و ائمة دوازده‌گانه(ع) را معصوم مي‌دانند. بنابراين اجماع قائم است كه غير از پيامبر(ص) و ائمة اهل بيت، معصومي كه مصداق اولواالامر باشد، نداريم.12

توضيح اينكه امام بايد معصوم باشد. در ميان امّت اسلامي دو قول بيشتر نيست؛ عدّه‌اي مي‌گويند عصمت، شرط امامت نيست؛ عدّه‌اي مي‌گويند عصمت شرط امامت است؛ امّا قول اوّل با «آية شريفة اولواالامر» و به اقتضاي سخن وتفسير فخر رازي باطل شد. پس حق، منحصر در قول دوم مي‌شود؛ يعني امام بايد معصوم باشد و تمام كساني كه عصمت را شرط امامت مي‌دانند، اجماعاً و اتّفاقاً علي بن ابي‌طالب(ع) را امام مي‌دانند.13

در اينجا به چند نمونة ديگر از آيات قرآني كه مسئلة نصب و معرفي امامت و حقّانيت مذهب اهل بيت(ع) را مي‌رساند، يادآور مي‌شويم و در توضيح هر كدام، منابع مهم اهل سنّت را كه دلالت آيات را پذيرفته‌اند، ذكر مي‌كنيم.

1. « ... فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءنَا وَأَبْنَاءكُمْ وَنِسَاءنَا وَنِسَاءكُمْ وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَةُ اللّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ؛14 بگو بياييد پسرانمان و پسرانتان و زنانمان و زنانتان و ما خويشان نزديك و شما خويشان نزديك خود را فرا خوانيم. سپس مباهله كنيم و لعنت‏ خدا را بر دروغگويان قرار دهيم.» زمخشري مي‌گويد: اين آية كريمه، قوي‌ترين دليل بر فضيلت اصحاب كساء است.15

آلوسي مي‌گويد: دلالت آية كريمه بر فضيلت آل پيامبر(ص) كه آل الله‌اند براي هيچ مؤمني قابل ترديد نيست...16

در «صحيح» مسلم،17 «سنن» ترمذي18 و «مسند احمد بن حنبل»19 وارد شده كه پيامبر(ص) حضرت علي(ع)، فاطمه(س)، حسن(ع) و حسين(ع) را با خود به صحراي مباهله آوردند. در اين آيه از علي(ع) تعبير به نفس پيامبر شده و ابتهال و دعا خواندن كار مشترك پيامبر و اهل بيتش بوده كه در نزول لعنت بر كاذبين مؤثّر بوده است.

2. «إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا؛ خدا فقط مى‏خواهد آلودگى را از شما خاندان [پيامبر] بزدايد و شما را پاك و پاكيزه گرداند.»20 اين آيه عصمت اهل بيت(ع) را بيان مي‌كند و تا معصوم باشد، نوبت به غير معصوم در ولايت، امامت و رياست مذهب نمي‌رسد.

بنابراين وقتي كه با توجّه آيات قرآن و روايات صحيح فريقين، امامت و ولايت متعلّق به جانشين به حق بعد از پيامبر اسلام(ص) مي‌باشد و آن جانشينان كساني نيستند؛ مگر اميرالمؤمنين، حضرت علي و فرزندانش(ع). پس واضح و مسلّم است كه تبعيّت واقعي از امامت ائمة اطهار(ع) مهم‌ترين دليل روشن است بر حقّانيت مذهب تشيّع.

پي‌نوشت‌ها: