اهل بيت(ع) در قرآن و روايات

علي ربّاني گلپايگاني

کلمة اهل بيت در قرآن در سه آيه به کار رفته است: يکي در «آية 73 سورة هود» که مربوط به حضرت ابراهيم(ع) و همسر اوست. فرشتگان، خطاب به همسر ابراهيم گفتند: ‌«رَحْمَةُ اللّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَّجِيدٌ؛ رحمت خدا و برکات او بر شما خاندان باد بي‌گمان او ستوده‌اي بزرگوار است.»

ديگري در «آية 12 سورة قصص» که مربوط به خاندان موسي(ع) است. خواهر حضرت موسي(ع) به درباريان گفت: «‌هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ؛ آيا شما را به خانواده‌اي راهنمايي کنم که اين کودک (موسي) را براي شما نگهداري مي‌کنند.»

و سوم در «آية 33 سورة احزاب» که به «آية تطهير» معروف است. خداوند خطاب به پيامبر(ص) و خاندان او فرموده است: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا؛ خدا فقط مي‌خواهد آلودگي را از شما خاندان بزدايد و شما را پاک و پاکيزه گرداند.»

دربارة اينکه مقصود از اهل بيت در آيه چه کساني‌ هستند، اقوال مختلفي مطرح شده است. ديدگاه مورد قبول شيعه و جمع کثيري از اهل سنّت اين است که مقصود اهل کساء مي‌باشد؛ يعني پيامبر(ص)، علي، فاطمه، حسن و حسين(ع).1

اهل بيت در روايات

واژة اهل بيت در احاديث نبوي چهار کاربرد مختلف دارد که مي‌توان آنها را کاربردهاي: اعم، عام، خاص و أخص ناميد. کاربرد اعم، آن کساني که هيچ گونه پيوند خويشاوندي نسبي يا سببي با پيامبر ندارند را شامل مي‌شود. آنان مسلماناني هستند که در پيروي از پيامبر(ص) صادق و ثابت قدمند؛ چنان‌که پيامبر(ص) سلمان فارسي2 و ابوذر غفّاري3 را از اهل بيت به شمار آورده است، در برخي روايات اهل بيت بر افراد ديگري نيز اطلاق شده است که اسامة بن زيد4 و واثلة بن اسقع5 از آن جمله است.

کاربرد عام اهل بيت همة خويشاوندان نسبي پيامبر(ص) را در بر مي‌گيرد، کساني که صدقة واجب (زکات) بر آنان حرام شده است.6 در حديث ديگري، تعبير اهل بيت در خصوص عبّاس، عموي پيامبر(ص) و فرزندان او به کار رفته است.7

کاربرد خاصّ اهل بيت مربوط به همسران پيامبر(ص) است. بدون شک، همسران پيامبر(ص) مطابق معناي لغوي و عرفي، اهل بيت پيامبرند، مقصود از بيت در اينجا، بيت سکنا (محلّ سکونت) است، نه بيت نسب يا نبوّت. در يکي از احاديث مربوط به شأن نزول آية تطهير8 آمده است که امّ سلمه به پيامبر(ص) گفت: آيا من نيز از اهل البيت هستم؟ پيامبر پاسخ داد: آري.9 گفتني است که در ساير احاديثي که از امّ سلمه نقل شده، پيامبر(ص) به پرسش امّ سلمه از او که آيا من از اهل بيت، يعني کساني که آية تطهير در مورد آنان نازل شده، هستم؟ پاسخ مثبت نداد؛ ولي ميان اين دو دسته روايات منافاتي نيست؛ زيرا آن روايات مربوط به قبل از نزول آية تطهير در

حقّ اهل بيت و پيش از دعاي پيامبر(ص) در حقّ آنان است و اين حديث، مربوط به پس از نزول آية تطهير و دعاي پيامبر(ص) در مورد اهل بيت است.10

کاربرد أخصّ اهل بيت به گروهي از خاندان پيامبر(ص) اختصاص دارد که از ويژگي عصمت برخوردارند. مصداق آن در روايات مربوط به آية تطهير و آية مباهله، اصحاب کساء ( علي، فاطمه، حسن و حسين(ع)) است11 و در احاديثي مانند حديث ثقلين، حديث سفينه و مانند آنها که بر وجود اهل البيت در همة زمان‌ها دلالت دارد، علاوه بر اصحاب کساء، امامان معصوم از دودمان امام حسين(ع) مي‌باشد كه توضيح آن پس از اين خواهد آمد.

ويژگي‌هاي اهل بيت به معني اخصّ آن

1. عصمت اهل بيت(ع)

بارزترين ويژگي اهل‌بيت به معناي أخصّ آن، عصمت است. اين ويژگي از «آية تطهير» به روشني به دست مي‌آيد؛ زيرا در اين آيه از اهل‌بيت به عنوان کساني ياد شده است که خداوند اراده کرده است هرگونه پليدي را از آنان دور سازد. کلمة «إنّما» که از ادوات حصر است و روايات شأن نزول بيانگر اين است که اين مسئله از ويژگي‌هاي اهل بيت(ع) است و به آنان اختصاص دارد، بنابراين نمي‌توان اراده در آيه را ارادة تشريعي دانست؛ زيرا ارادة تشريعي به زدودن پليدي از افراد همگاني است. بنابراين، اراده در آيه، ارادة

تکويني است و ارادة تکويني خداوند تخلّف ناپذير است. بنابراين، پاکي اهل‌بيت از هرگونه پليدي، تخلّف ناپذير و حتمي است، در نتيجه آنان از هرگونه پليدي پيراسته و معصومند (آية تطهير).

حديث ثقلين نيز که از احاديث متواتر است و در سند آن ترديدي وجود ندارد12 بر عصمت اهل بيت پيامبر(ص) (به معناي اخصّ آن) دلالت مي‌کند؛ زيرا در اين حديث، اهل بيت به عنوان «‌ثقل اصغر» در کنار قرآن که «‌ثقل اکبر‌» است قرار گرفته و دو ميراث گرانبهاي پيامبر(ص) به شمار آمده که از يکديگر جدا نخواهند شد و اگر مسلمانان به آن دو تمسّک جويند، گمراه نخواهند شد.

برخي از محقّقان اهل سنّت نيز دلالت حديث ثقلين بر طهارت و پيراستگي اهل بيت از آلودگي و خطا را پذيرفته‌اند. عبدالرّئوف مناوي گفته است: در اين حديث، پيامبر(ص) امّت را توجيه کرده است که در زمينة دين به کتاب و عترت تمسّک جويند، با آن دو به نيکويي عمل کنند و حقّ آنها را بر خود مقدّم دارند. اين دستور دربارة قرآن به اين جهت است که معدن علوم ديني و اسرار و حکمت‌هاي شرعي است و دربارة عترت به اين جهت است که هرگاه عنصر پاک شد، بر فهم دين کمک مي‌کند و از طرفي، پاکي عنصر به نيکويي اخلاق مي‌انجامد و نيکويي اخلاق به صفاي قلب و پيراستگي و طهارت آن منتهي مي‌گردد.13

به اعتقاد برخي از عالمان اهل سنّت در عصمت اخلاقي و عملي اهل بيت (‌حضرت زهرا و امامان دوازده‌گانة شيعه) شکّي نيست و جز انسان ناداني که منکر اسلام باشد، در آن ترديد نمي‌کند، آنچه مورد اختلاف است، عصمت علمي آنان است؛14 ولي با توجّه به اينکه حديث ثقلين تمسّک به اهل بيت در حوزة دين را مانع از ضلالت مي‌داند، عصمت علمي آنان نيز به روشني به دست مي‌‌آيد.

2. افضليّت اهل بيت(ع)

از حديث ثقلين برتري اهل بيت پيامبر(ص) بر ديگران نيز به روشني به دست مي‌آيد؛ زيرا پيامبر(ص) آنان را در کنار قرآن قرار داده است و قرآن را ثقل اکبر و اهل بيت را ثقل اصغر ناميده است و فرد ديگري را در رديف قرآن قرار نداده است. بنابراين همان گونه که قرآن کريم که کلام الهي است، بر مسلمانان برتري دارد، اهل بيت نيز که در کنار قرآن و ملازم با آن هستند، بر ديگران برترند. سعدالدّين تفتازاني در اين باره گفته است:

مفادّ آية تطهير و حديث ثقلين برتري اهل بيت بر ديگران است و ملاک برتري آنان، صرف انتساب آنها به پيامبر نيست؛ زيرا بر اساس کتاب و سنّت و اجماع، ملاک برتري علم و تقواست. اين ملاک در اهل بيت وجود دارد، اين مطلب از قرار گرفتن آنان در کنار قرآن و وجوب تمسّک به آنان به دست مي‌آيد؛ زيرا تمسّک به قرآن جز عمل به علم و هدايت قرآن نيست، همين گونه است تمسّک به عترت.15

آية مباهله نيز بر برتري اهل کساء بر ديگر صحابة پيامبر دلالت مي‌کند؛ زيرا بر اساس اين آيه پيامبر(ص) از جانب خداوند مأموريت يافته است تا از ميان کودکان، مردان و زنان مسلمان افرادي را براي مباهله با نصراني‌هاي نجران با خود همراه نمايد و پيامبر(ص) از مردان، حضرت علي(ع) و از زنان، حضرت زهرا(س) و از کودکان، حسن و حسين(ع) را برگزيد. بدون شک، براي مباهله کساني برگزيده مي‌شوند که از نظر ايمان و قرب به خداوند از جايگاه بالايي برخوردار باشند و در مباهله‌اي که يکي از افراد آن پيامبر(ص) است، بايد کساني با او همراه شوند که يا در مرتبة او باشند يا از ديگران نسبت به مقام او نزديک‌تر باشند و از طرفي، اگر غير از افراد ياد شده، فرد ديگري از مسلمانان نيز از چنان جايگاه بالاي ايماني و معنوي برخوردار بود، پيامبر(ص) او را نيز بر مي‌گزيد؛ زيرا در مورد رفتار پيامبر(ص) احتمال کوچک‌ترين کار خلاف عدل و حکمت وجود ندارد.16 ابورياح، خدمت کار امّ سلمه از پيامبر(ص) روايت کرده که اگر در روي زمين افرادي گرامي‌تر از علي، فاطمه، حسن و حسين(ع) وجود داشت، خداوند به من دستور مي‌داد که به واسطة آنان مباهله کنم؛ ليکن خداوند به من دستور داد که به کمک آنان مباهله کنم، آنان برترين افرادند17 برتري اهل بيت از آيات و روايات ديگري مانند آية مودّت18 حديث سفينه، حديث

باب الحطّه، حديث نجوم و مانند آنها نيز به دست مي‌آيد؛ چنان که در خصوص برتري هر يک از آنان نيز دلايلي وجود دارد که در مدخل‌هاي مخصوص هر يک خواهد آمد

3. مرجعيّت علمي اهل بيت(ع)

حديث ثقلين بيانگر مرجعيّت علمي اهل بيت است؛ زيرا پيامبر(ص) از مسلمانان خواسته است که به قرآن و عترت او تمسّک جويند تا گمراه نشوند. نخستين و اساسي‌ترين منبع و مرجع علمي مسلمانان، قرآن کريم است و پس از آن سنّت پيامبر(ص) قرار دارد و نقش اهل بيت در اين باره اين است که ترجمان قرآن و حافظان و ناقلان سنّت پيامبرند. پيامبر گرامي(ص) مأموريت داشت تا حقايق و معارف قرآن را براي مردم بيان کنند؛ امّا او به مقتضاي حکمت و مصلحت، اين کار را به صورت تدريجي انجام داد. بدون شک او بخش عظيمي از حقايق و معارف قرآن را براي مردم بيان کرد؛ ولي بخش ديگري را که شرايط بيان آنها فراهم نبود يا به مصلحت بود که در زمان‌هاي بعد بيان شود، به عترت معصوم خود سپرد تا آنان آن را بيان کنند19 حاصل آنکه: حفظ کامل آنچه توسط پيامبر(ص) بيان شده بود و تبيين آنچه بيان نشده بود، به اهل بيت پيامبر(ص) سپرده شد.

راه شناخت درست قرآن و سنّت پيامبر(ص) تمسّک به اهل بيت پيامبر(ص) است و بدين صورت آنان مرجع علمي مسلمانان در شناخت معارف و احکام دين مي‌باشند. ملّاعلي قاري گفته است:

‌اهل بيت غالباً به صاحب بيت و احوال او از ديگران آگاه‌ترند، بنابراين مراد از اهل بيت دانشمندان آنان و آگاهان به سيرة پيامبر(ص) و واقفان بر راه و روش او و دانايان به حکم و حکمت او مي‌باشند، به اين جهت است که شايستگي آن را دارند که دوشا‌دوش کتاب خداي سبحان قرار گيرند.20

ابن حجر نيز گفته است:

پيامبر(ص) بدان جهت قرآن و عترت را ثقل ناميده است که ثقل به چيزي که گرانبها و داراي اهمّيت است، گفته مي‌شود و قرآن و عترت اين گونه‌اند؛ زيرا هر دو معدن علوم لدنّي و اسرار و حکمت‌هاي عالي و احکام شرعي‌اند، بدين جهت بر تمسّک به آن دو و فراگيري معرفت از آن دو تحريض و تأکيد شده است. اين تشويق و تأکيد در مورد عترت مخصوص کساني است که کتاب خدا و سنّت رسول خدا(ص) را مي‌شناسند و آنها هستند که تا قيامت از قرآن جدا نخواهند شد.21

قرآن کريم اهل بيت پيامبر(ص) را به عنوان کساني که خداوند آنان را از هر گونه پليدي پاک کرده، معرفي نموده است22 و از سوي ديگر يادآور شده که حقايق متعالي و معارف مکنون قرآن را جز انسان‌هاي مطهّر از پليدي‌ها درک نمي‌کنند:‌ «‌إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ ٭ فِي كِتَابٍ مَّكْنُونٍ ٭ لَّا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ؛23 که اين پيام قطعاً قرآن کريم است، در کتابي نهفته که جز پاک شدگان بر آن دست نزنند.» همان گونه که طهارت شرعي، شرط تماس بدن انسان با ظاهر قرآن است، طهارت روح و جان از رذايل نيز شرط فهم معارف و حقايق قرآن است و هر چه معارف و حقايق لطيف‌تر و عميق‌تر باشد، فهم آن به طهارت روحي بالاتر و عميق‌تري نياز دارد و عالي‌ترين آن ملازم با عصمت است.24 بنابراين، معارف و حقايق قرآن را به طور کامل و عميق جز پيامبر(ص) و اهل بيت معصوم او کسي نمي‌داند و براي درک اين حقايق بايد به آنان رجوع کرد. امام صادق(ع)فرموده است: «حقايق مربوط به گذشته و آينده و احکامي که حقّ و باطل را در مورد زندگي بشر از هم جدا مي‌سازد، در قرآن وجود دارد و ما آن را مي‌دانيم.»25

همچنين فرموده است: ‌«ما راسخان در علم هستيم و تأويل قرآن را مي‌دانيم.»26 احاديثي که از امامان اهل بيت(ع) در اين باره روايت شده، فراوان است.