امامان دوازده‎گانه در احاديث نبوي

در احاديث نبوي كه از طريق شيعه و اهل سنّت نقل شده، تعداد و نام اوصياي پيامبر(ص) و پيشوايان امّت اسلامي پس از او بيان شده است. ‌در اين مقاله برخي از اين روايات را نقل و بررسي مي‎كنيم:

1. دوازده خليفه

در «صحيح بخاري» از جابر بن سمره روايت كرده است كه گفت: از پيامبر(ص) شنيدم كه مي‎گفت: «دوازده امير خواهند آمد كه همگي از قريش هستند».1

در «صحيح مسلم» از جابر بن سمره عبارت‌هاي زير از پيامبر(ص) نقل شده است:

1. اين امر پايان نمي‎پذيرد؛ مگر پس از دوازده خليفه كه همگي از قريش هستند؛

2. تا هنگامي كه دوازده خليفه از قريش رهبري مي‎كنند، اين دين، عزيز خواهد بود؛

3. اين دين تا روز قيامت برپا است و دوازده خليفه كه همگي از قريش هستند، وجود خواهند داشت؛

4. تا وقتي دوازده خليفه بر مردم ولايت دارند، امر آنان گذرا است؛

5. تا وقتي دوازده خليفه از قريش بر سر كارند، اسلام عزيز است.2

اين مضامين در ساير كتاب‎هاي حديث نيز وارد شده است.3

از ظاهر اين عبارات به دست مي‎آيد كه پس از پيامبر(ص) تا روز قيامت، دوازده خليفه يا پيشوا، رهبري مردم را به عهده دارند و وجود آنها ماية عزّت و سربلندي اسلام و مسلمانان است. واضح است كه اين معنا جز بر امامان دوازده‎گانة شيعه تطبيق نمي‎كند؛ زيرا خلفاي بني‎اميّه يا بني‎عبّاس، اوّلاً: از نظر تعداد بيش از دوازده نفر بوده‎اند؛ ثانياً: اعمال و رفتار آنها ماية عزّت و سربلندي اسلام و مسلمين نبوده؛ بلكه ماية سرشكستگي آنها بوده است.

مؤلف كتاب «ينابيع المودّه» كه از علماي اهل سنّت است، پس از نقل مطلب فوق از برخي محققان، افزوده است: اين مطلب كه مقصود پيامبر، امامان دوازده‎گانه از اهل‎بيت خود بوده است، از حديث ثقلين و احاديث ديگري كه در اين كتاب دربارة اهل ‎بيت نقل گرديد، نيز به دست مي‎آيد.4

2. به تعداد نقباي بني‎اسرائيل

در روايات متعدّد از پيامبر اكرم(ص) نقل شده كه تعداد جانشينان آن حضرت به تعداد نقباي بني‎اسرائيل است؛ ‌چنان‌كه احمد بن حنبل از فردي به نام مسروق روايت كرده كه گفته است:

وقتي ما نزد عبدالله بن مسعود نشسته بوديم، فردي از او پرسيد: آيا شما دربارة جانشينان پيامبر(ص) از آن حضرت پرسيده‎ايد؟ عبدالله گفت: آري و او در پاسخ فرمود: «دوازده نفر به تعداد نقباي بني‎اسرائيل.»5

شعبي نيز اين حديث را از مسروق روايت كرده است؛6 چنان‎كه ابن حجر در كتاب «الصّواعق» آن را نقل و تأييد نموده است.7

قرآن كريم دربارة نقباي بني‎اسرائيل فرموده است:

«وَ لَقَدْ أَخَذَ اللهُ مِيثاقَ بَنِي‎إِسْرائِيلَ وَ بَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً؛8 از بني‎اسرائيل پيمان گرفتيم و دوازده نقيب را از آنان برگزيديم.»

«نقيب» به كسي مي‎گويند كه به وضعيت قوم خود رسيدگي مي‎كند و مراد از «نقباي بني‎اسرائيل» رؤساي قبايل دوازده‎گانة بني‎اسرائيل هستند كه رهبري آنها را بر عهده داشتند. برآنان وحي نمي‎شد و صاحب شريعت نبودند؛ ولي سرپرست و رهبر آنها بودند.9

بنابراين، ‌ذكر نقباي بني‎اسرائيل بيانگر اين مطلب است كه پس از پيامبر(ص) نيز دوازده نفر وظيفة امامت و رهبري امّت اسلامي را عهده‎دار خواهند بود و اين فقط بر امامان دوازده‎گانة شيعه منطبق است.10

3. اوّلين امام، علي(ع) و آخرين امام، ‌قائم(عج) است

در احاديث متعدّد وارد شده است كه امامان پس از پيامبر(ص) دوازده نفر هستند؛ اوّلين آنها عليّ بن ابي‎طالب(ع) و آخرين آنها قائم(عج) است؛ چنان‎كه در «ينابيع المودّه» آمده است:

فردي يهودي پس از رحلت پيامبر اكرم(ص) نزد علي(ع) آمد و مسائل بسياري از او پرسيد تا اينكه سخن به اوصياي پيامبر(ص) رسيد. علي(ع) فرمود: «آنان دوازده نفرند. ‌من اوّلين آنها و مهدي قائم آخرين آنها است.» و آن شخص يهودي او را تصديق كرد ‌و اسلام آورد.11

4. نُه امام، از فرزندان امام حسين(ع)

در احاديث متعدّد نقل شده است كه تعداد جانشينان پيامبر(ص) دوازده نفر است كه نُه امام از آنان، از نسل حسين بن علي(ع) مي‎باشند. در برخي از اين احاديث آمده است كه آخرين آنها مهدي قائم(عج) مي‎باشد؛ چنان‎كه از ابوسعيد خدري روايت شده است كه گفت:

از پيامبر(ص) شنيدم كه مي‎فرمود: «اهل بيت من ماية امنيّت براي اهل زمينند؛ ‌چنان‎كه ستارگان آسمان ماية امنيّت براي اهل آسمانند.» از او پرسيدند: امامان پس از تو، از اهل بيت تو مي‎باشند؟ فرمود: «آري. آنان دوازده‎ نفرند. نُه نفر از آنها كه از نسل حسين(ع) مي‎باشند، ‌همگي امين و معصومند.»12

5. امامان دوازده‎گانه با نام‎هايشان

در احاديث بسيار كه از طريق شيعه و اهل سنّت روايت شده است،

امامان دوازده‎گانه به نام معرفي شده‎اند؛ چنان كه مؤلّف كتاب «فرائد السّمطين»13 از ابن عبّاس روايت كرده است كه:

فردي يهودي به نام نعثل نزد پيامبر(ص) آمد و مسائلي از او پرسيد و سرانجام مسلمان شد. يكي از مسائل او دربارة تعداد و نام جانشينان پيامبر(ص) بود كه پيامبر پاسخ دادند: «تعداد جانشينان من دوازده نفرند» و آنها را به نام، به شرح زير معرفي كرد:

1. عليّ بن ابي طالب؛ 2. حسن بن علي؛ 3. حسين بن علي؛ 4. علي بن الحسين؛ 5. محمّد بن علي؛ 6. جعفر بن محمّد؛ 7. موسي بن جعفر؛ 8. علي بن موسي؛ 9. محمّد بن علي؛ 10. علي بن محمّد؛ 11. حسن بن علي؛ 12. مهدي فرزند امام يازدهم(ع).14

نظير اين روايت را مؤلّف كتاب «مناقب»‌ معروف به ابن المغازلي شافعي دربارة فردي ديگر از يهود به نام جندل بن جناده نقل كرده است15 و در كتاب «منتخب‎ الاثر» حدود پنجاه روايت در اين باره نقل شده است.16

دليلي روشن بر امامت امامان شيعه

در اينجا دليلي روشن بر امامت امامان شيعه وجود دارد كه شيخ صدوق(ره) در كتاب «كمال الدّين» بيان نموده است و حاصل آن اين است كه يكي از دلايل نبوّت پيامبر اكرم(ص) اين بود كه آن حضرت بدون اينكه نزد كسي علم بياموزد، سرگذشت پيامبران و اقوام پيشين را مي‎دانست و اين مطلب، دليل روشني بر صدق دعوي نبوّت او بود و اينكه او دانش خود را از عالم غيب مي‎آموخت.

امامان شيعه نيز از هيچ كس كسب دانش نكردند. با اين حال از همة مردم زمان خود به احكام دين و حوادث جهان داناتر بودند و به هر مسئله‎اي كه از آنان سؤال مي‎شد، بي‎درنگ و به بهترين وجه پاسخ مي‎گفتند. بنابراين، ‌از اينجا روشن مي‎شود كه سرچشمة علم و دانش آنان، پيامبر اكرم(ص) و بالنتيجه جهان غيب بوده است.

بديهي است تنها چنين افرادي شايسته‎ترين افراد براي احراز مقام امامت و جانشيني پيامبر اكرم(ص) مي‎باشند.17

حديث سفينه و رهبري اهل بيت(ع)

حديث سفينه، حديثي است از پيامبر دربارة اهل بيت(ع). پيامبر(ص) در اين حديث، اهل بيت خود(ع) را به كشتي نوح(ع) تشبيه كرده و فرموده است:

متن حديث چنين است:

«اِنَّ مَثل اَهْلِ بَيْتِي كَسَفِينَهِ نُوحَ مِنْ رَكِبَها نَجِي، وَ مَنْ تَخَلّفَ عَنْهَا غَرِقَ؛18

به تحقيق، اهل بيت من(ع) همانند كشتي نوح(ع) هستند كه هر كس سوار آن شد، نجات يافت و هر كس از آن تخلف كرد، غرق شد.»

از تشبيه اهل بيت پيغمبر(ص) به كشتي نوح(ع) نتيجه مي‎گيريم كه دوستي اهل بيت و رجوع به آنان در احكام دين و پيروي از دستورهاي آنان، سبب نجات از گمراهي است؛ چنان‌كه تخلّف از آنان، ماية غرق شدن در درياي ضلالت و هلاكت است و اين همه در صورتي ميسّر است كه اهل بيت پيامبر(ص) از خطا و انحراف مصون باشند.

بنابراين، حديث سفينه بر مطالب زير دلالت مي‎كند:

1. امامت و رهبري اهل بيت پيغمبر(ص) در مسائل اجتماعي؛

2. مرجعيّت علمي آنان در تعاليم و احكام ديني؛

3. معصوم بودن آنان از خطا و لغزش.

با توجّه به آنچه كه گفته شد، مي‌توان نتيجه گرفت در اينكه حضرت علي، ‌حضرت زهرا و امام حسن و امام حسين(ع)، ‌اهل بيت پيامبر(ص) هستند جاي شكّ و ترديدي نيست و كسي هم در آن اختلاف نكرده است،‌ اختلاف در اين است كه آيا اهل بيت پيغمبر(ص) شامل همسران پيامبر(ص) هم مي‌شود يا نه؟

پس از اتّفاق‌نظر در مورد امر نخست، مجالي براي اختلاف در مورد امر دوم باقي نمي‎ماند؛ زيرا كه يادآور شديم، يكي از نتايج حديث سفينه، عصمت اهل بيت(ع) است. بنابراين، حضرت علي، حضرت زهرا، امام حسن و امام حسين(ع) از خطا و لغزش مصون مي‎باشند و گفتار و رفتار آنان ملاك تشخيص حق از باطل است.

بنابراين پايه، هرگاه آنان عمل كسي را تخطئه كرده و از او ابراز نارضايتي كرده باشند، ‌از زمرة اهل بيت بيرون خواهد بود؛ ‌چنان‌كه ساير امامان شيعه كه همگي از نسل امام حسين(ع) بوده‎اند و عصمت آنان يكي پس از ديگري مورد تأييد آن حضرت بوده است، در زمرة اهل بيت(ع) و حكم آنان را دارا خواهند بود.

پي‌نوشت‌ها: