تفاوت‌هاي مذهب سنّي و شيعه چيست؟

اگر بخواهيم به تمام تفاوت‌هاي شيعه و سنّي، اعمّ از فقهي، کلامي، حديثي، تاريخي و ... بپردازيم، وقت و صفحات فراواني را به خود اختصاص مي‌دهد که مجال آن نيست. بنابراين تنها به تفاوت‌هاي اصلي اشاره مي‌شود.

1. اختلاف اساسي شيعه و سنّي بر سر خلافت اسلامي و مرجعيّت ديني است. اهل سنّت، امامت را به عنوان رهبري اجتماع قبول دارند؛ ولي امامت به معناي مرجعيّت ديني و به معني ولايت را نمي‌پذيرند. اهل تسنّن براي هيچ كس، حتّي براي ابوبكر، عمر و عثمان چنين منصبي را قائل نيستند. از اين رو، عصمت را در امام و خليفه لازم نمي‌دانند؛ ولي شيعه، امامان خود را معصوم از خطا مي‌دانند. از اين رو استاد مطهّري(ره) اختلاف سنّي و شيعه را در بحث امامت ريشه‌اي مي‌داند و مي‌گويد:

آن چيزي كه شيعه به نام امامت معتقد است، غير از آن چيزي است كه آنها به نام امامت معتقدند. آنچه اهل تسنّن به نام امامت معتقدند، يك شأن دنيايي امامت است. امام همان حاكم ميان مسلمانان است. فردي از ميان مسلمانان كه بايد او را براي حكومت انتخاب كنند. آنها بيش از حكومت بالا نرفتند؛ ولي امامت در شيعه مسئله‌اي است تالي تلو نبوّت و بلكه از بعضي از درجات نبوّت بالاتر است.

در هر صورت امامت نزد اهل تسنّن يك مسئلة فرعي مثل نماز خواهد بود؛ امّا امامت در شيعه مفهومي است نظير نبوّت. در حقيقت ولايت ادامة نبوّت است. از اين رو بايد در كنار نبوّت و به عنوان يكي از اصول و پايه‌هاي دين مطرح گردد.

شيعيان پيرو حضرت علي(ع) ‌و معتقد به جانشيني بي‌واسطة آن حضرت بعد از پيامبر گرامي(ص) ‌و نصّ و تصريح ولايت آن حضرت در «غدير خم» از طرف پيامبر اكرم (ص) ‌مي‌باشند كه در پي آن، ايشان ‌مردم را در صحراي گرم و سوزان «خُم‌» متوقّف كرد و با بيان خطبه‌اي، از جمله فرمود: «من كنت مولاه فهذا علي مولاه‌; هر كس من مولا و وليّ او بوده‌ام‌، علي‌ مولا و وليّ او است‌...» و به همين مناسبت آية 62، «سورة مائده» نازل شد و حديث ياد شده، در منابع و كتاب‌هاي معتبر اهل تسنّن نيز نقل شده است‌.

به اعتقاد شيعيان ولايت و امامت حضرت عليّ بن ابي‌طالب(ع)‌ در قرآن كريم نيز مورد تأكيد قرار گرفته و شأن نزول «آية 55، سورة مائده» كه به «آية ولايت» معروف است ـ و نيز بسياري ديگر از آيات قرآن كريم دربارة حضرت علي(ع) ‌مي‌باشد.

شيعه معتقد است كه پس از امام علي(ع)، ‌امامان معصوم(ع) يكي پس از ديگري جانشين پيامبر(ص) و بيان كنندة قرآن و احكام الهي هستند و معتقدند كه تمام وظايف و شئون پيامبر(ص) به جز دريافت وحي تشريعي‌، براي آنان ثابت است. به همين جهت احكام و معارف اسلامي را از آنان دريافت نموده و پيرو مكتب اهل بيت‌(ع) مي‌باشند.

شيعيان همچنين معتقدند كه پيشواي مسلمانان بايد عادل‌، عالم و معصوم باشد و چنين كسي منصوب شده از ناحية خداوند متعال است و شخص غيرمعصوم نمي‌تواند امامت و ولايت مسلمانان را بر عهده بگيرد و «آية تطهير»1 دليل روشني بر عصمت اهل بيت‌(ع) مي‌باشد.2

ولي اهل تسنّن چنين اعتقادي را ندارند و جانشيني پيامبر گرامي(ص) ‌را به بيعت جمعي از مسلمانان با فردي يا وصيّت يك خليفه نسبت به خليفة بعد از خود و ... معتبر مي‌دانند و اعتقاد دارند كه براي خلافت و رهبري مسلمانان عصمت شرط نيست و مردم هر كس را برگزيدند؛ گرچه عادل هم نباشد، كفايت مي‌كند! آنان بعد از رحلت پيامبر گرامي(ص) ‌به خلافت ابوبكر، عمر و عثمان معتقد هستند و حضرت علي(ع) ‌را خليفة چهارم‌! مي‌دانند.

آنان منصبي را كه شيعيان براي امامان معصوم(ع) قائلند، قبول ندارند و اغلب آنان در احكام و معارف اسلامي از فتاواي چهار امام معروف خود و احاديثي كه در كتاب‌هاي روايي‌شان، مانند «صحّاح ستّه‌» و... جمع آوري شده‌، پيروي مي‌كنند.

از آنجا كه شيعيان بر اساس دلايل عقلي و نقلي معتبر، مانند «حديث ثقلين‌» و دلايل ديگر در احكام و معارف اسلامي، پيرو مكتب اهل‌بيت(ع) [قرآن و عترت‌] هستند; ولي اهل سنّت از آنان پيروي نمي‌كنند; به همين جهت بين شيعه و اهل سنّت در معارف اسلامي و احكام شرعيّه، مانند وضو، نماز و... تفاوت‌هايي وجود دارد كه در اين باره (اختلاف معارف و احكام شرعي‌) كتاب‌هاي مستقلّي نوشته شده كه كتاب «الخلاف‌» مرحوم شيخ طوسي; «بحوث في الملل و النّحل‌»، آيت الله جعفر سبحاني‌; «الفقه المقارن للاحوال الشخصيّة بين المذاهب الاربعه السنيّة و المذهب الجعفري»‌، بدران ابوالعينين بدران‌; و... از جملة آنهاست‌؛

2. اختلاف ديگر سنّي و شيعه در مورد صحابة رسول الله است. اهل سنّت معتقدند همة صحابه عادلند. ابن حجر مي‌گويد: اهل سنّت اجماع دارند بر اينكه همة صحابه عادلند.

امّا شيعه معتقد است در ميان صحابه منافق نيز وجود داشته و آية «افّك» گواه بر اين مدّعا است. از طرفي در منابع شيعه و سنّي پيامبر اكرم(ص) ملاك جدايي مؤمن و منافق را محبّت امام علي(ع) و بغض نسبت به آن حضرت قرار داده‌اند. از اين رو هر كس بغض

علي(ع) را داشته باشد و با او بجنگد، منافق خواهد بود و در اين جهت فرقي بين صحابه و غير صحابه نيست.

بيان اين نكته هم در اينجا قابل توجّه است كه امروزه برخي از اهل سنّت، عدالت صحابه را قبول ندارند؛

3. اختلاف اصلي ديگر در منابع استنباط احكام اسلامي است.

اهل سنّت در كنار كتاب و سنّت و اجماع،‌ قياس، استحسان و اجتهاد صحابه و... را نيز به عنوان يكي از منابع اصلي شناخت و تعيين احكام بر شمرده‌اند كه منظور از اجتهاد،‌ عمل به رأي است. نزد شيعه و اهل بيت، قرآن و سنّت دو منبع اساسي براي احكام الهي است و قياس و عمل به رأي و اجتهاد جايگاهي ندارد. اهل بيت(ع) خود نيز حكمشان را مستند به قرآن و سنّت رسول الله(ص) مي‌كردند. به طور كلّي به اعتقاد شيعة اماميّه, هيچ كس جز نبيّ اكرم(ص) حقّ تشريع, تفسير و تبيين احكام الهي را ندارد. پيامبر اكرم(ص) از طريق اتّصال به منبع غيب, از احكام الهي مطّلع مي‌شدند و مأمور به تبليغ اين احكام بودند. پس از پيامبر اكرم(ص) طبق نصّ و تصريح ايشان, ائمه(ع) براي تبيين احكام الهي (و نه تشريع آن) منصوب شده‌اند؛ از آن جمله است، حديث مورد اتّفاق جميع فرق مسلمان «انّي تارك فيكم الثّقلين كتاب الله و عترتي ما ان تمسكتم بها لن تضلوا ابدا; دو شيء گرانبها ميان شما باقي مي‌گذارم؛ كتاب خدا و اهل بيتم، مادامي كه به اين دو چنگ بزنيد، گمراه نخواهيد شد».

البتّه اختلافات ديگري نيز در مسائل جزيي و امور عبادي وجود دارد، مانند نحوة وضو گرفتن، نحوة نماز خواندن كه همه به منابع كلامي و اعتقادي بر مي‌گردد كه توضيح داده شد.

البتّه شباهت‌هاي سنّي و شيعه زياد است كه در اصل اعتقاد به توحيد، نبوّت، معاد و نيز اعتقاد به قرآن، كعبه و فروع دين، مانند وجوب نماز، روزه، زكات و ... و نيز بسياري از احكام و محرّمات، مانند حرمت قمار و شراب و دروغ و غيبت و... وحدت نظر وجود دارد؛

4. آن‌گونه كه اشاره شد، اهل سنّت چون به امامت و عصمت اعتقاد ندارند، در نتيجه، كلّية مسائل اعتقادي و احكام و ساير آموزه‌هاي

مذهب خود را از افراد و غير معصوم(ع) گرفته‌اند و امّا شيعه كلّية آموزه‌هاي ديني را از امامان معصوم(ع) فراگرفته‌اند. شيعه تحت تعليم امامان معصوم است و اهل سنّت عمدة مباني اعتقادي و فرعي را از اشخاص متعلّق به حدّاقل، قرن بعد از پيامبر(ص) مثل ابوحنيفه، احمد بن حنبل، مالك، شافعي مي‌گيرند. بنابراين از همين رهگذر اختلافاتي در فروعات فقهي و اصول اعتقادي داريم. ضمن اينكه در اصل توحيد، نبوّت، معاد و اصل نماز، روزه و مسائل ديگر اشتراكاتي داريم؛ امّا در مواردي هم مثلاً در صفات خدا، شرايط نبي و مباحثي، مثل رجعت، چگونگي نماز و روزه و ... اختلافاتي داريم؛

‌5. با ارتحال جانسوز پيامبر اكرم(ص) ‌و قطع ارتباط مسلمانان با غيب و وحي در اثر استفاده از رأي و اجتهاد شخصي‌، اختلاف‌هاي فراواني بين مسلمانان به وجود آمد که از جملة آنها، اختلاف در آوردن قلم و كاغذ طبق درخواست پيامبر(ص) ‌پيش از وفات آن حضرت بود؛

6. اختلاف ديگر در رحلت پيامبر اكرم(ص) اين بود كه آيا آن حضرت مي‌ميرد يا مثل حضرت عيسي(ع) به آسمان برده مي‌شود که عمر بن خطّاب منکر رحلت آن حضرت بود!؛

7. اختلاف در محلّ دفن آن حضرت؛

‌8. اختلاف در «فدك» كه متعلّق به حضرت زهرا(س) بود و ... هر كدام از اختلاف‌هاي ياد شده براي اسلام و مسلمانان زيان‌هايي را در بر داشت؛ ولي مهم‌ترين و برجسته‌ترين اين اختلاف‌ها، بحث امامت و جانشيني پيامبر اكرم(ص) ‌بود كه ساير اختلاف‌ها را تحت الشّعاع خود قرار داد.

در پايان چند عنوان كتاب براي كسب اطّلاعات بيشتر در اين باره معرفي مي‌گردند:

1. كتاب «عقايد شيعه» محمّدرضا مظفّر، ترجمة استشهادي؛

2. كتاب «اجتهاد در مقابل نصّ» از سيّد عبدالحسين شرف الدّين؛

3. «ملل و نحل» از جعفر سبحاني؛

4. كتاب «معالم المدرّستين» يا ترجمة آن به نام نشانه‌هاي دو مكتب از علّامه سيّد مرتضي عسگري.

پي‌نوشت‌ها: