كامران كرمي
شيعيان استان «الشرقيّة عربستان» به عنوان يک اقليّت برجستة معترض در جامعة عربستان سعودي شناخته مي‌شوند.
اين اقليّت شيعي همواره مورد تبعيض‌هاي سياسي، اقتصادي و فرهنگي قرار گرفته و به دليل مجاورت در مراکز نفتي عربستان در «دمام» و «ظهران» از يک سو و از سوي ديگر همسايگي با شيعيان «بحرين» با حسّاسيت‌هاي بيشتري از سوي حکومت نگريسته مي‌شوند و اين باعث شده تا شيعيان ضمن تحميل تبعيض، مورد سرکوب نيز قرار بگيرند. بعد از موج تحوّلات جهان عرب موسوم به بيداري اسلامي، جنبش اعتراضي شيعيان قطيف و تا حدود کمتر در «العواميّه» و «الحساء» فعّال‌تر شد و شاهد اعتراض‌هاي و تظاهراتي بوديم که منجر به کشته و زخمي شدن تعدادي از شيعيان گرديد. تحليل‌گران معتقدند که با توجّه به بحراني که در بحث جانشيني در خاندان آل سعود پيش آمده، تظاهرات شيعيان مي‌تواند جلوه‌هاي اين بحران را افزايش داده و عربستان هم حلقة ديگري از دومينوي تحوّلات جهان عرب خواهد بود. در اين نوشتار تلاش مي‌شود تا با نگاهي به وضعيت کنوني شيعيان، به اين پرسش پاسخ دهيم که تظاهرات شيعي به چه سمتي حرکت خواهد کرد و آيندة اين اقليّت چگونه رقم خواهد خورد؟
تحليل رخداد: شروع حكومت عربستان سعودي و ساخت دولت سعودي که بر مبناي آموزه‌هاي سياسي محمّد بن سعود و آموزه‌هاي مذهبي محمّد بن عبدالوهّاب شکل گرفت، تضعيف و به حاشيه رفتن شيعيان را در پي داشت و سياست‌هاي ضدّ شيعي را وارد فاز جديدي کرد. پيوند ساختاري خاندان آل سعود با زعماي وهّابيت در عربستان که ترسيم کنندة مباني حکومت در اين کشور است، از ديرباز با ساير اقليّت‌هاي قومي و مذهبي سرسازش نداشت. در اين ميان، شرايط شيعيان به عنوان مطرح‌ترين و تأثيرگذارترين اقليّت عربستان با ديگران متفاوت است. آنان در حالي شاهد تبعيض‌هاي غيرقابل توجيه از سوي دولت سعودي هستند که در غني‌ترين مناطق نفتي اين کشور در فقر زندگي مي‌کنند. مجموعة نابرابري‌ها در طول ساليان گذشته سبب تولّد جنبش‌هاي اعتراضي شيعيان و بروز ناآرامي‌هايي در شرق اين کشور شده است.
وضعيت شيعيان عربستان
جمعيّت شيعيان در عربستان را منابع مختلف بين 4 تا ۱۵ درصد جمعيّت کلّ کشور، تخمين مي‌زنند. اين تناقض آماري بخشي از سياست حکومت است که اطّلاعاتي در مورد جمعيّت شيعيان ارائه نمي‌دهد. اين درصد جمعيّت، شيعة دوازده امامي هستند که اکثريّت شيعيان عربستان را تشکيل مي‌دهند. بيشتر اين جمعيّت در منطقة «شرقيّه» زندگي مي‌کنند كه از نظر اقتصادي بزرگ‌ترين منطقة نفتي با گسترده‌ترين تأسيسات پالايش نفت در عربستان است؛ در حالي که تعداد کمي از شيعيان در «دمام»، مرکز استان شرقيه و بزرگ‌ترين شهر اين استان ساکن هستند؛ اکثر قريب به اتّفاق آنها در شهرها و روستاهاي بين دو واحة بزرگ قطيف و الحساء زندگي مي‌کنند. تعداد کمي شيعه نيز در مکّه و مدينه وجود دارند و گروه قابل ملاحظه‌اي هم شيعة اسماعيلي در استان «نجران» و «جازان» نزديک به کشور «يمن» ساکن هستند. آنچه مي‌توان در مورد شيعيان عربستان گفت اين است که هويّت شيعيان مورد انکار قرار مي‌گيرد و به عنوان اقليّتي کوچک، نمي‌توانند خواستار اين باشند که به نفوذ سياسي زيادي در کشور دست يابند. از اين رو تبعيض‌هاي مختلف در طول زمان، گوياي اين واقعيّت بوده که شيعيان همواره در فشار بوده و نمي‌توانند به سان شهروندان عربستان از حقوق اوّلية خود بهره‌مند شوند و فراتر از آن به منصب‌هاي سياسي، اقتصادي و اجتماعي دست يابند. وقايعي چون انقلاب اسلامي ايران و تحوّلات اخير عراق که به افزايش قدرت شيعيان و به حاشيه رفتن سنّي‌هايي که از سلطة تاريخي برخوردار بودند، انجاميد، نگراني آل سعود نسبت به سلطة شيعيان در عراق و متعاقب آن تأثيرپذيري شيعيان
عربستان از اين وضعيت را دو چندان ساخته است. به همين دليل، دولت عربستان به طور هم‌زمان، ابزارهاي مختلفي براي آرام کردن و به حاشيه راندن اقليّت شيعه به کار گرفته است.
تأسيس جنبش‌هاي شيعي: واکنش شيعيان به سياست‌هاي تبعيض‌آميز، تأسيس جنبش (حرکت الرّساليين الطّلع) در سال ۱۹۶۸ م.
با حمايت معنوي آيت الله سيّد محمّد مهدي شيرازي از مراجع تقليد شيعيان بود که با پيروزي انقلاب اسلامي ايران در سال ۱۹۷۹ م. شيعيان عربستان متأثّر از اين تحوّل شدند و نقطه عطفي براي شيعيان محسوب مي‌شد. بر اين اساس مساجد و حسينيه‌هاي شيعيان که تا پيش از آغاز انقلاب ايران نقش چنداني ايفا نمي‌کردند، پس از سال ۱۹۷۹ م. به پايگاه‌هايي براي جنبش‌هاي مختلف مذهبي و سياسي شيعيان تبديل شدند. شيخ حسن الصفّار در کنار افرادي چون فوزي السّيف و محمود السّيف با تأسيس «سازمان انقلاب اسلامي» در اوايل دهة ۱۹۸۰ م. در سخنراني‌هاي خود تصوير اسلامي انقلابي و نوين را ترسيم کردند که شيعيان استان شرقي از آن آگاهي نداشتند. همچنين در سال‌هاي بعد در دهة ۱۹۹۰ م. (جنبش اصلاحيّه) شکل گرفت که بيشترين تلاش خود را بر گفت‌وگو و تظاهرات مسالمت‌آميز با حکومت قرار داده است؛ امّا در کنار آنچه که بدان اشاره شد و حاکي از تلاش‌هاي رهبران شيعي در مورد برون‌رفت از وضعيت موجود است، اين است که فعّالان سياسي شيعه، همچنان در مورد مسائل جاري در کشور اختلاف‌نظر دارند. اختلاف نظرهايي مبني‌بر نوع و ماهيّت مبارزه از يک سو و فقدان نهاد و سازمان و تشکيلات از سوي ديگر. اين اختلاف نظر در کنار سياست‌هاي سرکوب باعث شده تا عملاً جنبش‌هاي اعتراضي شيعه در عربستان پس از مدّتي ناکام مانده و در حاشيه قرار گيرند؛ به خصوص که با پيروزي شيعيان در عراق و موج تحوّلات جهان عرب که موجب تحرّکات گسترده در «بحرين» شد، دولت سعودي، جنبش شيعي را با حسّاسيت‌هاي بيشتري دنبال خواهد کرد و اين وضعيت را براي شيعيان در عربستان سخت‌تر خواهد کرد.
دورنماي رخداد: همان‌طور که اشاره کرديم، شيعيان عربستان سعودي پس از شيعيان عراق، بزرگ‌ترين جامعة شيعي عرب را در «خليج فارس» تشکيل مي‌دهند؛ امّا اين جامعة شيعي به چند دليل نتوانسته است يک جنبش معترضي دامنه‌دار و هدفمند تشکيل دهد. سياست‌هاي تبعيض‌آميز هدفدار حکومت، فقدان تشکيلات و استراتژي‌هاي مبارزاتي و عدم حمايت‌هاي منطقه‌اي و بين المللي سه عامل و مانع اصلي در حرکت رو به جلو بوده است.
نگارنده معتقد است، بهترين استراتژي مبارزاتي براي شيعيان عربستان عبارتند از:
1. پذيرش واقعيّت‌هاي موجود و شناخت منطق و جوهرة سياست، قدرت و مذهب در عربستان سعودي؛
2. طرح الگوي مشارکت در نهادها و سازمان‌هاي حکومتي، امري که در زمان حملة عراق به «کويت» مشاهده شد و شيعيان عربستان بيانيّه‌اي در حمايت از تماميّت سرزميني عربستان صادر کردند؛
۳. پرهيز از نخبه‌گرايي و توسعة کانال‌هاي ارتباطي با نيروهاي موجود در جامعة عربستان از جمله گروه‌هاي سنّي ميانه‌رو و اسلام‌گرايان ليبرال؛
۴. پرهيز از استراتژي‌هاي مبارزات مسلّحانه و در مقابل طرح استراتژي‌هاي مسالمت‌جويانه و ملايم که مورد قبول رهبران شيعي نيز قرار دارد؛
۵. حفظ و تقويت ارتباط مراجع، علما و نخبگان شيعي با نهادهاي اجتماعي و بشر دوستانه.