فرصت‌هاي فراموش شده

گفت‌و‌گو با دکتر ستّار عودي، عضو هيئت علمي دانش‌نامة جهان اسلام / محمود مطهّري‌نيا

اشاره

دکتر ستّار عودي از جمله نويسندگان و محقّقان پُر کاري است که تا کنون صدها مدخل از دانش‌نامة جهان اسلام را به رشتة تحرير درآورده و در کنار تأليف مقالات و کتب متعدّد در حوزه‌هاي مختلف تاريخ اسلام به تدريس در دانشگاه‌هاي تهران نيز مشغول است. با توجّه به احاطه‌اي که ايشان به موضوع تشيّع در شمال آفريقا دارند، به حضورشان رسيديم و گفت‌و‌گوي مختصري را ترتيب داديم. بديهي است آنچه در ادامه مي‌آيد همة مطالب مربوط به اين خطّة جهان اسلام نيست و تنها به يادآوري نکاتي فراموش شده، پرداخته‌ايم. اميد که مقبول و مطلوب طبع مخاطبان و خوانندگان عزيز موعود قرار گيرد. ان‌شاءالله

 با تشکّر از وقتي که در اختيار ما گذاشتيد، لطفاً براي شروع بفرماييد تشيّع چگونه به شمال آفريقا وارد شد؟

شمال آفريقا در سال20 ه‍ .ق. به دست عمروعاص فتح شد. در سپاه او ديدگاه‌ها و افراد مختلفي حضور داشتند و البتّه چون گرايش به تشيّع به شکل فعلي هم چندان وجود نداشت، معدود افرادي فقط در «مصر» از طرف‌داران و هواداران اميرالمؤمنين(ع) در سپاه حضور داشتند. بعد از او در دورة عثمان و به سال 24 ه‍ .ق. عبدالله بن ابي صرح برادر رضاعي عثمان که مطرود پيامبر(ص) بود، والي آنجا شد. بدون در نظر گرفتن مکّاري‌ها و مشکلات اعتقادي عمروعاص، او از حيث سياسي و نظامي تجربه‌اش بيشتر بود و منطقه را بيشتر مي‌شناخت و از همين رو مي‌توان گفت عزل او کار غلطي بود و تبعات بدتري داشت. عبدالله ده سال حاکم مصر بود. در زمان او فتوحات به سمت «تونس» ادامه پيدا كرد. هم‌زمان با او، خطّ جنوب را عبدالله بن عقبه فهري خواهرزادة عمروعاص دنبال مي‌کرد.

مناطق شمال آفريقا كه بربرنشين بودند، در برابر اسلام مقاومت جدّي کردند، چه رسد به تشيّع. سپاه اسلام در اين مناطق به کندي پيشرفت مي‌کرد و با مقاومت شديدي روبه‌رو شد. به عکس ايران که به راحتي سپاه اسلام توانست در آن پيش‌روي کند.

در سال 36 ه‍ .ق. که امام علي(ع) به حکومت رسيدند، عبدالله خودش حکومت مصر را وا گذار كرد و به «شام» رفته و تا زمان مرگش در آنجا ‌ماند. از اينجا به بعد است که تشيّع به مصر و ديگر مناطق شمال آفريقا به طور جدّي وارد شد. ابتدا امام(ع) محمّد بن ابي بکر را که تحت تربيت خود ايشان رشد يافته بود، به آن منطقه فرستاد و قبل از او هم هستة اوّلية حضور شيعيان در شمال آفريقا و مصر به دست مالک اشتر به عنوان يکي از هواداران سرسخت مولا شکل گرفته بود. هر چند او در «قلزم» و پيش از رسيدن به مصر با توطئة معاويه، شهيد شد و به مصر نرسيد؛ البتّه معاويه، محمّد بن ابي بکر را به دست معاويه بن حديج دستگير کرده و در پوست الاغي قرار داده و بر آتش گذاشتند.

از ابتدا شمال آفريقا به دست امويان و مخالفان تشيّع فتح شده بود و از همين رو در طول خلافت امويان در سال‌هاي بعد، حضور سياسي شيعيان را به شکل تشكيل يک دولت ثابت نمي‌بينيد.

در دورة عبّاسيان براي اوّلين بار حادثة مهمّ «فخ» در سال 169 ه‍ .ق.

اتّفاق مي‌افتد که خاندان شيعي ادريس قيام کرده و قيامشان سرکوب مي‌شود. اين سرکوب به دست هادي، خليفة چهارم عبّاسي به شديدترين حالت و با شباهت‌هايي به واقعة «طف» و «کربلاي

امام حسين(ع)» انجام مي‌شود. سال بعد و در دورة هارون، ادريس فرار مي‌کند. او به سمت مناطق شرقي و مرکزي به سبب حاکميّت و سلطة جدّي عبّاسيان نمي‌تواند برود،از همين رو به سمت مغرب متواري مي‌شود. در اين مسير تا شمال آفريقا، شيعيان مخفي به او کمک مي‌کردند و مشهورترين آنان ابن واضح يعقوبي، پدر يعقوبي مورّخ است که در آن زمان مسئول پست و بريد است و امور نامه‌رساني و امنيّتي دست او بود. هارون دستور داده بود تا تمام راه‌ها را ببندند و به شدّت همة مسيرها کنترل شود. ابن واضح خودش شخصاً ادريس را به سمت «تونس» مي‌برد. خبر که به هارون مي‌رسد دستور مي‌دهد سر ابن واضح را قطع کنند.

ادريس در تونس نمي‌ماند و به جنوب و صحرا مي‌رود و آنجا با بربرها وصلت مي‌کند. بربرها هم که او را از نزديک مي‌بينند و ويژگي‌هايش را مشاهده مي‌کنند، گرايش عجيبي به تشيّع پيدا مي‌کنند. او از آنجا به «وليلي» يا «تاهرت» يکي از شهرهاي «مغرب» مي‌رود و در آنجا مستقر شده و به کمک بربرها در سال 172 ه‍ .ق. دولتي تشکيل مي‌دهد که در تاريخ به «ادريسيان» معروف شد. اين

دولت شيعي حدود 150 سال ادامه پيدا مي‌کند. در اين مدّت در «اندلس» هم نفوذ پيدا کردند و عدّه‌اي از آنها به «سيسيل» رفتند. اين خاندان به دست امويان سنّي اندلس از بالا و دولت سنّي عبّاسي متعصّب از شرق سرکوب شد و از بين رفت.

عبّاسيان براي سرکوب ادريسيان دولت خودمختار «اغلبيان» را در تونس راه انداختند. آنها و به خصوص خود سالم اغلبي مؤسّس دولت در سال 184 ه‍ .ق. دشمنان سرسخت شيعه بودند. آنان نقش ديوار دفاعي را براي عبّاسيان در برابر ادريسيان ايفا مي‌کردند. اغلب پدر سالم يکي از چهار نفريست که در قتل ابومسلم نقش داشتند. حکومت تونس هم در واقع پاداش اين عمل پسر اغلب بود. او هم‌زمان مأمور کشتن ادريس شد و با توطئه‌اي ادريس به دست او مسموم و کشته شد.

يکي از نوادگان او شريف ادريسي جغرافي‌دان معروف است که اوّلين کرة زمين را ساخت و الآن بقايايش موجود است. در آنجا به سادات، «شريف» مي‌گويند.

تعدادي از راويان از شهرهاي مختلف اسلامي «کوفه»، «بصره» و «مدينه» و ... به آن سمت مي‌روند و براي تشيّع تبليغ مي‌کنند. هم در شمال آفريقا هم در اندلس.

 در طول سال‌هاي بعد از ادريسيان چه نقاط عطف و حوادث و دولت‌هاي شاخص شيعي‌اي را مي‌توان مشاهده کرد؟

به سبب وجود دو دولت متعصّب اغلبيان در تونس و امويان اندلس تشيّع آفريقا در مغرب محصور و محدود ماند. امروز در مغرب پادشاهي به نام محمّد ششم داريم. پدرش حسن ثاني و نوة محمّد پنجم است و لقبش اميرالمؤمنين! فکر کنم او تنها شاهيست که چنين لقبي را هم در دنياي امروز يدک مي‌کشد. در مسجد بزرگي که در «کازابلانکا» دارند، ديدم شجره‌نامه‌اش را زده‌اند و نسبش را تا حضرت علي(ع) و امام مجتبي(ع) از طريق ادريسيان مي‌رسانند.

پس از آنان، ما حدود 250 سال حضور شيعيان فاطمي و اسماعيلي را داريم که آثار شاخصي را از خود در اين مناطق به يادگار گذاشتند و در پي آنان ايّوبيان به طور جدّي به سرکوبي شيعيان همّت گماشتند و شيعيان را به انزوا و دوري از مناطق مرکزي سوق دادند.

محمود مکّي، استاد توانمند و مسلّم اندلس‌شناسي مقالة مفصّلي را دربارة تشيّع در اندلس نوشته بود. اين مقاله را آقاي رسول جعفريان ترجمه و در مجموعة مقالاتش منتشر کرده است. بايد در اينجا يادآور اين مطلب بشوم که ما متأسّفانه دربارة تشيّع در کشورهاي مختلف شمال آفريقا به تفکيک و غير از مصر، يعني ليبي، تونس، الجزاير، مغرب و اندلس (اسپانيا) هيچ کاري نشده و جا دارد در تحصيلات تکميلي دانشگاه‌ها دانشجويان را به سمت انجام تحقيقات و پايان نامه‌هايي در اين باره سوق دهند تا مشخّص شود تشيّع در اين مناطق جدا از هم چطور وارد شده و چه پيشرفت‌هايي داشته و الآن چه وضعيتي دارد.

دربارة مصر، شرايط کمي متفاوت است. شايد علّتش اين باشد که در آنجا مرقدي منسوب به حضرت زينب(س) وجود دارد. همان طور که مي‌دانيد علاوه بر شام و دمشق، در مصر هم چنين بقعه‌اي وجود دارد؛ البتّه ما به مرقد موجود در شام از حيث تاريخي بيشتر اعتبار مي‌دهيم و هر چند دربارة مرقد موجود در مصر هم گزارش‌ها و رواياتي وجود دارد، به ندرت دربارة دومين بارگاه موجود در قاهره صحبت مي‌کنيم.

مي‌دانيد حضرت زينب(س) بعد از فاجعة کربلا در سال61 ه‍ .ق. به مدينه بر مي‌گردد و بعد از عزاداري‌ها و تبليغات عليه دولت يزيد، حاکم مدينه جريان را گزارش مي‌دهد و مأمور به تبعيد ايشان مي‌شود. البتّه روايت ديگري هم وجود دارد که سفر به همراهي همسرشان عبدالله بن جعفر و براي دل‌جويي بوده است. از لحاظ تاريخي تبعيد از مرکز و مدينه و احتمالاً شام و مناطق شيعه‌نشين منطقي‌تر به نظر مي‌آيد تا شيعيان نتوانند با ايشان ارتباط داشته باشند؛

البتّه ايشان تنها يک سال پس از واقعة کربلا زندگي کردند.

امّا مصري‌ها اکثراً گرايش به شاخة شافعي دارند و سپس مالکي؛ به اين علّت که خود شافعي امام معروف اهل سنّت در مصر به سال 204 ه‍ .ق. مدفون شده است. همين وجود مقبرة او باعث افزايش گرايش مردم به سمت او شده است. شافعي هم نسلش به هاشمي‌ها مي‌رسد و از حيث گرايش هم نزديک‌ترين مکاتب اهل سنّت به تشيّع است.

علاوه بر حضرت زينب(س) ما در مصر بارگاه سيّده نفيسه خاتون(س) را هم داريم. ايشان نيز از نوادگان و خاندان اهل بيت(ع) بودند. اين سه بارگاه که در منطقة متوسط و غير اعياني و تقريباً نزديک هم قرار دارند، به طور طبيعي مردم را به تشيّع و اهل بيت(ع) متمايل کرده است.

آقاي مراغي کتابي را با عنوان «تشيّع در مصر» نوشته است. در آنجا رگه‌هاي تشيّع در اين کشور و بارگاه‌هاي اهل بيت(ع) را و تأثير آن بر گرايش به تشيّع را گرد آورده است. به نظر من دوست‌داران تشيّع و اهل بيت(ع) در مصر خيلي بيشتر از مغرب است که حاکمش ادّعاي سيادت و هاشمي بودن را دارد. غير از ضعف سلسلة سند ظاهراً ساختگي او، مغرب خيلي غرب زده‌تر از مصر است. مصر به سبب وجود ابزارهاي بازدارنده‌اي مانند مراقد ياد شده و «دانشگاه الازهر» کاملاً غرب زده و خودباخته در برابر فرهنگ و تمدّن مغرب زمين نشد، هر چند مدّتي مستعمرة انگلستان و اندکي هم تحت سيطرة ناپلئون قرار داشت. آنها زبان عربي‌شان را حفظ کردند و زبان انگليسي زبان دوم آنهاست. حال آنکه در مغرب زبان اصلي فرانسه است.

 پراکندگي شيعيان در شمال آفريقاي کنوني به چه شکل است؟

بربرهايي که زمان ادريس وجود داشتند، در صحراي جنوب ليبي و مغرب حضور داشته‌اند، هنوز هم هستند؛ امّا در جاهايي کاملاً منزوي و بدون علاقه به ارتباط و مراوده با ديگر مردم. واقعاً جا داشته و دارد وزارت خارجه و ارشاد و ديگر نهادهاي بين المللي و فرهنگي ما سراغ «رباط‌ها» و «زاويه‌هاي» آنها که همانند «خانقاه‌هاي» داخل کشور ماست، مي‌رفتند و از آنها اطّلاعاتي کسب مي‌کردند. خيلي از اين قبايل موجود در حوالي صحراي آفريقا شيعه هستند. جالب است بدانيد اينها آثار مکتوب زيادي دارند؛ ولي حاضر نيستند آنها را به ديگران بدهند. چون اين آثار را مقدّس مي‌شمارند. شايد در ارتباط با آنان و ديدن و گرفتن اين آثار، بتوانيم برخي حلقه‌هاي مفقودة تاريخ تشيّع را پيدا کنيم و نقاط ابهام را برطرف نماييم.

فاطمي‌ها که شيعيان شش امامي به شمار مي‌آيند، در همين مناطق حضور داشته و چهار خليفة اوّل فاطمي در تونس بوده‌اند. سپس به مصر و شام منتقل شده‌اند. اين مسير قابل پيگيريست. خود حضور اسماعيلي‌ها در آن منطقه، جاي تحقيق و مطالعة جدّي دارد. الآن مؤسّسة آقاي دفتري در «انگلستان» که به مطالعات اسماعيلي‌شناسي مشغولند، تعدادي از محقّقان خود را لابه‌لاي اين مردم براي کشف و شناسايي منابع مربوط به اسماعيليه مي‌فرستند. مطالعات اسماعيلي

هم مي‌تواند به نفع ما باشد؛ چون بالأخره بخشي از تاريخ تشيّع تا زمان امام ششم(ع) را مي‌تواند براي ما مشخّص کند.

الآن اين شيعيان در «جنوب الجزاير» و قبايل «طوارق» سبک زندگي جالبي دارند. به اين شکل که مردانشان روبند استفاده مي‌کنند و زنانشان بدون روبند به متن جامعه مي‌آيند. از تونس به پايين و در «مسجد قيروان» و «عقبه» تعدادي شيعه و آثار تشيّع را مي‌توانيم ببينيم؛ هر چند اغلبيان از 184 تا 296 ه‍ .ق.

مانع گسترش تشيّع بودند. بعد از آنان، شيعيان فاطمي و اسماعيلي از 297 تا 567 ه‍ .ق. سرکار مي‌آيند. بدون شک آثار زيادي را در اين مناطق داريم که اگر احيا بشوند، خيلي از نکات مهم و مبهم تاريخ تشيّع را مي‌تواند براي ما مشخّص كند.

بعد از فاطميان ايّوبيان مي‌آيند که آنها در تعصّب کم‌نظير بودند و به شدّت شيعيان را سرکوب كردند و احتمالاً رفتار امروز شيعيان در پنهان‌کاري، ريشه در رفتار تدافعي در برابر ايّوبيان داشته باشد.

 آيا شيعيان در جريان‌ها و مناسبات سياسي امروز اين مناطق نقش يا حضور فعّال و قابل توجّهي دارند؟

ابداً حتّي در جريان‌هاي بيداري اسلامي شيعيان براي اينکه همراهي با ديگران داشته باشند، شايد اساساً تشيّع خود را ابراز نکنند. البتّه فراموش نکنيم كه تونس به سبب موقعيّت جغرافيايي و سياحتي‌اش، رشد ديني جدّي و زيادي نداشته است و همين طور است جزاير و مغرب که رسوخ استعمار فرانسه در آنها چشمگير است. در اين مناطق شيعيان اگر گرايش و فعّاليتي داشته باشند، کاملاً شخصي و غير اجتماعي است؛ حتّي در مصر با آن همه برتري و مزايايي که براي تشيّع برشمردم، شيعيان نقش آن‌چناني ندارند و حزبي که به حکومت رسيده «اخوان المسلمين» و با گرايش‌هاي ازهري، سلفي است.