روابط بين المللي حكومت اسلامي در سيرة پيامبر اعظم(ص)

دکتر علی‌اکبر عباسی،‌ صدرالله زین العابدینی

پيامبر اكرم(ص) روابط گسترده‌اي را از سال ششم هجري قمری با جوامع، ملّت‌ها و دولت‌ها برقرار كرد كه آثار عمدة آن بعد از وفات آن حضرت در دوران خلفا به ظهور پيوست. نامه‌هاي آن حضرت به سران ديگر كشورها و انعقاد قراردادهاي متعدّد با اقوام و قبايل مستقلّ عرب، پيمان صلح دائمي با نصاراي نجران، از دلايل اهتمام آن حضرت به برقراري روابط صلح‌جويانه با ديگر ملّت‌ها بود كه به عنوان يكي از ابتكارهاي ارزندة آن حضرت، در زمينة روابط بين المللي،

قالبی نو در تاريخ مطرح می‌شود.

يكي از ابعاد سيرة پيامبر(ص)، در روابط خارجي و راز و رمز موفّقيت ايشان بوده؛ به ویژه آنکه آن حضرت با وجود فشارها و مشکلات طاقت‌فرسا موفّق گرديد، در مدّت كوتاهي اسلام را به بيرون از مرزهاي جزيرة العرب توسعه دهد. به این ترتیب اندام بزرگ تمدّن‌هاي عظيم به لرزه درآمد و اتّكال به اصل دعوت، نفي سبيل و عزّت اسلامي و صلح و هم‌زيستي مسالمت‌آميز در التزام به قراردادها و احترام به پيمان‌ها، مبناي رفتاري تاريخي را رقم زدند. نظام حقوقي اسلام و اجراي مقرّرات بشر دوستانه در زبان و كردار آن حضرت، به خوبي و در نهايت درايت و تدبير شايسته پياده شد و بعد از هزار و چهارصد و اندي از ظهور اسلام، به جرئت می‌توان گفت: رفتار و سيرة پيامبر اكرم(ص) يك خطّ مشي با اصالت و پرمحتوا را در روابط بين المللي حكومت اسلامي قوام بخشيده است.

1. زمينه‌هاي آغاز ايجاد ارتباط با ملل ديگر

از آنجا كه تدوين سياست‌هاي خارجي هر دولت بر گرفته و برانگيخته از سياست و اوضاع اقتصادي داخلي آن كشور است و اگر دولتي از جهت اوضاع داخلي در آرامش و امنيّت نباشد، سياست‌هاي خارجي و نظام بين‌المللي براي او چندان اهمّيتي ندارد، زمينة لازم براي ايجاد ارتباط خارجي نيز در سال ششم هجرت براي پيامبر(ص) فراهم شد. بعد از مدّت‌ها درگيري‌هاي نظامي داخلي كه يهوديان علل ايجاد آن بودند و با سركوبي آنان به پايان رسيد و بسياري از آنان به خارج از مدينه رفتند، درگيري‌هاي خارجي نيز با كفّار قريش و هم‌پيمانان آنان از قبايل مختلف عرب با انعقاد صلح حديبیّه كه در قرآن از آن تعبير به فتح قريب شده است، پايان يافت. در نتيجه مدينه داراي آرامشي نسبي شد و پيامبر(ص) فرصت يافت تا به بخشي ديگر از مأموريت الهي كه همانا دعوت جهانيان به سوي يكتاپرستي و دين اسلام بود، جامة عمل بپوشاند.

2. نگاهي به نظام بين المللي در دورة ظهور اسلام

نظام بين المللي1 در آن برهة زماني از امپراتوري «روم شرقي» و امپراتوري «ايران» و نيز دولت‌هاي كوچكي كه تابع يكي از اين دو قطب بودند، تركيب يافته بود. دولت «يمن»، «حيره» و حكومت «بحرين» تابع امپراتوري «ايران» و دولت ساساني و دولت‌هاي غسّان و «حبشه» و «مصر»، تابع امپراتوري «روم» بودند كه اين دو امپراتوري بزرگ همواره در تقابل و رويارويي با هم بوده و با رسميّت يافتن دين مسيحيّت در روم شرقي (بيزانس)، درگيري‌هاي دو كشور رنگ و بوي مذهبي نيز به خود گرفته بود؛ به گونه‌ای كه روم با اين انگيزه، خود را قيّم هر سرزميني می‌دانست كه در آن مسيحيّت رواج يافته و همواره بر سر اين مسئله ميان ايران و روم درگيري‌هاي فراواني رخ می‌داد. بلادرنگ دول حیره و غسّان، فراروي جهان اسلام و جزيرة‌العرب باب گشايش روابط اسلام با اين دو امپراتوري را فراهم می‌نمايد. در اين دوران آيين زرتشتي در ایران دین رسمي بود و مخالفان (از مزدكيان) به سختي مورد تعقيب و آزار قرار می‌گرفتند.

3. اصول سيرة پيامبر(ص) در روابط خارجي

با بررسي سيرة پيامبر اعظم(ص) در روابط خارجي و اقدامات ديپلماتيك در زمان‌ها و مكان‌هاي مختلف، می‌توان رفتارهاي گوناگون را مشاهده كرد كه هر كدام بر اساس اصول مشخّصي شكل گرفته، در جاي معيّني نيز به كارگرفته شده‌اند. همچنين براي اجراي آن، مكانيسم‌هاي خاص و روش‌هاي ويژه مورد استفادة رسول اعظم(ص) به کار برده شده است. مباني رفتار پيامبر اكرم(ص) در روابط خارجي برگرفته از قرآن مجيد است و مهم‌ترين اصول آن در عناوين زیر و به اختصار ذكر می‌شود.

1-3. اصل دعوت و جهاد

مسئلة دعوت در آثار ديني مسلمانان از جايگاه والايي برخوردار است و يكي از مهم‌ترين عنصر در روابط خارجي اسلام به شمار می‌آيد. در متون ديني آمده است كه مسلمانان قبل از دعوت به توحيد و نبوّت، حقّ نبرد با كافران را ندارند و فقها آن را به عنوان يك اصل مسلّم در فقه پذيرفته‌اند.2

در متون حديثي، بابي به اين موضوع اختصاص يافته و روايات فراواني در اهمّيت دعوت و نحوه و كيفيت آن گردآوري شده است.3

پيامبر گرامي اسلام(ص) نيز در روابط خارجي و برخورد با سران كشورها به اصل دعوت، ارزش و اهمّيت فوق العادّه داده و آن را همواره به عنوان اوّلين و مهم‌ترين مبناي روابط خارجي خويش قرار داده است.

امام علي(ع) در روايتي می‌فرمايد:

«هنگامي كه پيامبر مرا به يمن فرستاد، فرمود: يا علي! اگر خداوند يك نفر را به دست تو هدايت كند، بهتر از تمام آن چيزي است كه آفتاب بر آن می‌تابد.»4

از نامه‌هايی كه به سران كشورهاي جهان، توسط پيامبر(ص) فرستاده شده است، به خوبي اهمّيت دعوت، در روابط خارجي آن حضرت روشن می‌گردد؛ به طور مثال رسول خدا(ص) در نامه‌اي به كسرا، پادشاه ايران زمين چنين می‌آورد:

«به نام خداوند بخشندة مهربان، از محمّد بن عبدالله رسول خدا به خسرو پرويز، بزرگ پارس: درود و ايمني عذاب بر كساني

كه پيرو هدايت گردند، به خدا و فرستادة او ايمان آور كه آفريدگاري جز خداي يگانة بي‌همتا نيست و محمّد بنده و فرستادة اوست. من تو را به سوي خدا دعوت می‌كنم؛ زيرا كه من پيامبر خدا بر همة مردمان هستم تا زنده‌دلان را هشدار دهم و كلمة عذاب بر كافران مسلّم گردد و از اين رو، اسلام آور تا ايمن ماني؛ چنان‌که ايمان نياوردي، بي‌گمان گناه همة مجوسان برگردن تو خواهد بود.»5

و نامه‌اي ديگر به پادشاه روم می‌نويسد:

«به نام خداوند بخشنده و مهربان از محمّد رسول الله

بنده و فرستادة خدا بر هرقل بزرگ روم، درود بر كسي كه راه هدايت در پيش گيرد؛ امّا بعد! من، تو را به سوي دين اسلام دعوت می‌كنم، اسلام آور تا ايمن ماني6، اگر اسلام آوري خداوند به تو پاداش خواهد داد؛ وگرنه گناه همة روميان را به گردن خواهي داشت.» و سپس آية مباهله را ذكر می‌كند.7

در آن روز، روم و ايران دو ابر قدرت مطرح بودند.8 نبیّ گرامی(ص) چنین امپراتورانی را قاطعانه به اسلام دعوت می‌كند، اين مطلب در وهلة اوّل، بيانگر اهمّيت و جايگاه ويژة دعوت در سيرة سياسي پيامبر(ص) در روابط خارجي می‌باشد؛ ضمن اينكه این نامه‌ها، قواعد و شيوه‌هاي دعوت، مباني و اصول دعوت و همچنين مراحل دعوت را به ما می‌آموزد. نكته‌اي كه در نامه‌هاي پيامبر(ص) به چشم می‌خورد، این است که دريافت دعوت دو مرحله دارد.

الف) تبليغ مسالمت آميز؛

ب) برخوردي قهرآميز و مسلّحانه با جلوگيري كنندگان از تبليغ اسلامي.9

2-3. اصل نفي سبيل و عزّت اسلامي

يكي از اصولي كه اساس و شالودة روابط خارجي پيامبر(ص) را تشكيل می‌داد و حضرت در گفتار و كردار خويش به آن تأكيد می‌ورزيد، اصلی است برگرفته از قرآن مجيد آنجا که می‌فرمايد: «هرگز خداوند راه تسلّط بر اهل ايمان را باز نگذاشته است.»10 بر اساس اين اصل و قاعده، راه هر گونه نفوذ و سلطة كفّار بر جوامع اسلامي در حوزه‌هاي مختلف سياسي، نظامي، اقتصادي و فرهنگي بايد مسدود گردد. از نظر سياسي، زير بار تحت الحمايگي نرفتن، نفي ظلم و استبداد و استعمار، جايز نبودن مداخلة بيگانگان در امور داخلي كشورهاي اسلامي و تصميم‌گيري‌هاي سياسي مورد تأكيد می‌باشد. بنابراين اصل نفي سبيل، بيانگر جنبة ايجابي و سلبي است كه جنبة سلبي آن ناظر بر نفي سلطة بيگانگان بر سرنوشت سياسي و اجتماعي مسلمانان و جنبة ايجابي آن، بيانگر وظيفة ديني امّت اسلامي در حفظ استقلال سياسي و از ميان برداشتن زمينه‌هاي وابستگي است.11

پيامبر رحمت و مهرباني(ص) در تمام عرصه‌هاي زندگي اجتماعي خويش، به ويژه در روابط خارجي به اين اصل مهم و اساسي توجّه جدّي می‌نمود و آن را به عنوان يك مبنا و پايه در روابط خارجي در نظر می‌گرفتند.

سيرة عملي و قولي پيامبر اكرم(ص) بارزترين گواه بر اين مدّعاست. از آن حضرت نقل شده كه فرموده‌اند:

«اسلام هميشه بر ديگر مكاتب و ملل برتري دارد و هيچ چيزي بر اسلام برتري ندارد و كافران مانند اموات، نه مانع ارث می‌شوند و نه ارث می‌برند.»12

از اين حديث به خوبي استنباط می‌شود كه آن حضرت هيچ‌گاه راضي به سلطة كفّار بر مسلمانان نبوده و تسلّط غير مسلمان را بر مسلمان در هيچ عرصه‌اي نمي‌پذيرفتند.

3-3. اصل صلح و هم‌زيستي مسالمت‌آميز

از نظرگاه قرآن مجيد، در آيات متعدّد خداوند همواره مؤمنان را به صلح و هم‌زيستي مسالمت‌آميز فرا خوانده و از دشمني و كينه‌توزي آنان را بر حذر داشته، شاهد مثال ما در سورة بقره، آیة 208 است که می‌فرمايد: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبين‏؛13 اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! همگي به صلح و هم‌زيستي مسالمت‌آميز در آييد و از گام‌هاي شيطان پيروي نكنيد كه او براي شما دشمن آشكار است.»

به علاوه در آيات قرآن و روايات، سيره و رفتار پيامبر اكرم(ص) نيز بر صلح و هم‌زيستي مسالمت‌آميز تأكيد دارد؛ چنان‌كه آن حضرت براي ايجاد انگيزه در مخالفان براي مذاكره و توافق‌هاي اصولي و كشاندن آنان برای مذاكره، هرگز توافق‌هاي جزیي را در مورد قدر مشترك‌ها ناديده نمي‌انگاشت؛ زیرا به خوبي می‌دانست كه دست يافتن به تمامي اهداف و توافق‌ها در يك مرحله، خود مانع بزرگ پيشرفت مذاكرات و ادامة روابط است؛ ولي دست يابي به توافق‌هاي نسبي و كم اهمّيت‌تر می‌تواند آغازي بر توافق‌ها و حتّي همكاري‌هاي مهم‌تر و اصولي‌تر باشد.14 در شريعت اسلام، مهم‌ترين شيوة حلّ اختلاف در امور داخلي و بين المللي دولت اسلامي، بهره‌گيري از شيوه‌اي مسالمت‌آميز است و به لحاظ تاريخي نيز پيامبر(ص) در حلّ و فصل اختلاف‌ها از شيوه‌هايي چون مذاكره و بحث تاريخ اسلام از قبيل «منشور مدينه» در آغاز هجرت و ورود پيامبر(ص) به مدينه و انعقاد پيمان دفاعي و بي‌طرفي قبايل مختلف و انعقاد صلح حديبیّه و مذاكره با هيئت مذهبي مسيحيان نجران، نمونة بارز اين مطلب است.15

4. ابزار سيرة پيامبر(ص) در روابط خارجي

پيامبر اكرم(ص) نيز براي تحقّق آرمان‌هاي اساسي اسلام، در روابط خارجي خويش از راهبردهاي متعدّدي بهره می‌جست و ابزارهاي گوناگونی را به كار می‌بستند كه به اختصار می‌توان به چند مورد آنها اشاره كرد.

1-4. مذاكره با سفيران و نمايندگان

مذاكره در روابط خارجي پيامبر اكرم(ص) و سيرة سياسي آن حضرت، از اهمّيت قابل توجّهي برخوردار بوده است. در اهمّيت مذاكره در سيرة رسول خدا(ص) همين بس كه ايشان سفيران و نمايندگاني را به ممالك غيراسلامي گسيل می‌داشت و آنان را وامی‌داشت تا مذاكره را مقدّم بر شيوه‌هاي خشونت‌آميز بدارند.16

از جمله وظايف مهمّ سفيران پيامبر(ص) در مواردي، مانند دعوت

به اسلام، مذاكرة صلح و ترك مخاصمه با دشمن، مذاكره در مورد انعقاد قراردادهاي مربوط به غرامت و امضاي آنها، مذاكره در جهت ايجاد حسن تفاهم و جلب دوستي و انعقاد پيمان همكاري در زمينه‌هاي مختلف با كشور محلّ مأموريت بوده است.

2-4. تألیف قلوب

يكي از تكنيك‌هاي مؤثّر در اجراي سياست خارجي براي تحقّق اهداف و تأمين منافع، استفاده از ابزارهاي اقتصادي و مالي است. در اين راستا دولت استفاده كننده از اين ابزار، تلاش می‌نمايد كه ديگر دولت‌ها و ملّت‌ها را به تغيير در سياست‌هاي خارجي‌شان وادار نمايد. بهره‌گيري از اين ابزار به عصر كنوني در روابط خارجي منحصر نيست؛ بلكه در گذشته نيز دولت‌ها سعي كرده‌اند از اين طريق، ديگران را وادار به تسليم در مقابل خواسته‌هاي خود كنند.17

پيامبر گرامي(ص) در روابط خارجي خود از ابزار اقتصادي نيز براي دعوت و هدايت مردم به دين مبين اسلام با عنوان تأليف قلوب استفاده می‌نمود و در موارد متعدّدي از اين ابزار اقتصادي براي گسترش و توسعة اسلام بهره جسته و به رغم مخالفت ديگران در اين جهت سرمايه‌گذاري كرد؛ مثلاً در جنگ طائف، غنائم را به تازه مسلمانان بخشیدند.18

3-4. اعزام مبلّغان و ارسال پيام

در عرصة روابط خارجي، فعّاليت‌ها به حوزة مذاكرات و چانه‌زني محدود نمي‌شوند؛ بلكه همواره تلاش بر آن است كه از راه تبليغات و فعّاليت‌هاي فرهنگي، رفتارهاي طرف مقابل را تحت تأثير قرار داده و رفتارهاي مطلوب را در آنها شكل ‌دهند.