آثار و نتایج اعمال حضرت خضر(ع)

نتایج حاصل از این ماجرای شگفت‌انگیز این داستان جالب قرآنی، نتایج مهمّی را به خوانندة خود گوشزد می‌کند که به اختصار به آنها اشاره می‌شود:

1) پيدا کردن رهبر دانشمند و استفاده از پرتو علم او، به قدري اهمّيت دارد که حتّي پيامبر اولواالعزمي همچون موسي اين همه راه به دنبال او مي‌رود و اين سرمشقي است براي همة انسان‌ها در هر حدّ و پايه‌اي از علم و در هر شرايط و سنّ و سال.

2) جوهرة علم الهي از عبوديّت و بندگي خدا سرچشمه مي‌گيرد؛ چنان‌که در آيات سورة کهف آمده: «عبدا من عبادنا ... علمناه من لدنا علما؛ دانشي به من بياموز که راهگشاي من به سوي هدف و مقصد باشد.» يعني من دانش را تنها براي خودش نمي‌خواهم؛ بلکه براي رسيدن به هدف مي‌طلبم.1

3) همواره علم را براي عمل بايد آموخت؛ چنان که موسي به دوست عالمش مي‌گويد: «ممّا علمت رشدا؛ دانشي به من بياموز که راهگشاي من به سوي هدف و مقصد باشد.» يعني من دانش را تنها براي خودش نمي‌خواهم؛ بلکه براي رسيدن به هدف مي‌طلبم.

4) در کارها نبايد عجله کرد؛ زیرا بسياري از امور نياز به فرصت مناسب دارد؛ (الامور مرهونة باوقاتها) به خصوص در مسائل پُر اهمّيت و به همين دليل اين مرد عالم رمز کارهاي خود را در فرصت مناسبي براي موسي بيان کرد.

5) چهرة ظاهر و چهرة باطن اشياء و حوادث، مسئلة مهمّ ديگري است که اين داستان به ما مي‌آموزد، ما نبايد در مورد رويدادهاي ناخوشايند که در زندگيمان پيدا مي‌شود، عجولانه قضاوت کنيم، چه بسيارند حوادثي که ما آن را ناخوش داريم؛ امّا بعداً معلوم مي‌شود که از الطاف خفيّة الهي بوده است.

اين همان است که قرآن در جاي ديگر مي‌گويد:«عَسی‏ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ عَسی‏ أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَ اللهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُون‏؛2 ممکن است شما چيزي را ناخوش داريد و آن به نفع شما باشد و ممکن است چيزي را دوست داريد و آن به ضرر شما باشد و خدا مي‌داند و شما نمي‌دانيد!»توجّه به اين واقعيّت سبب مي‌شود که انسان با بروز حوادث ناگوار فوراً مأيوس نشود. در اينجا حديث جالبي از امام صادق(ع) نقل شده که امام(ع) به فرزند زراره، همان مردي که از بزرگان و فقها و محدّثان عصر خود به شمار مي‌رفت، فرمود:

«به پدرت از قول من سلام برسان و بگو اگر من در بعضي از مجالس از تو بدگويي مي‌کنم، به دليل آن است که دشمنان ما مراقب اين هستند که ما نسبت به چه کسي اظهار محبّت مي‌کنيم، تا او را به دليل محبّتي که ما به او داريم، مورد آزار قرار دهند، به عکس اگر ما از کسي مذمّت کنيم، آنها از او ستايش مي‌کنند، من اگر گاهي پشت سر تو بدگويي مي‌کنم، به دليل آن است که تو در ميان مردم به ولايت و محبّت ما مشهور شده‌اي و به همين جهت مخالفان ما از تو مذمّت مي‌کنند، من دوست داشتم عيب بر تو نهم تا دفع شرّ آنها شود، آن‌چنان که خداوند از زبان دوست عالم موسي(ع) مي‌فرمايد:

«أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَ كانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبا ...؛

امّا آن کشتي، مال بينواياني بود که [با آن] در دريا کار مي‌کردند، پس خواستم آن را معيوب کنم، چون پشت سرشان پادشاهي بود که هر کشتي [سالمي] را به زور مي‌گرفت.3 اين مثل را درست درک کن؛ امّا به خدا

سوگند تو محبوب‌ترين مردم نزد مني و محبوب‌ترين ياران پدرم اعمّ از زندگان و مردگان تويي، تو برترين کشتي‌هاي اين درياي خروشاني و پشت سر تو پادشاه ستمگر غاصبي است که دقيقاً مراقب عبور کشتي‌هاي سالمي است که از اين اقيانوس هدايت مي‌گذرد تا آنها را غصب کند، رحمت خدا بر تو باد در حال حيات و بعد از ممات».

6) اعتراف به واقعيّت‌ها و موضع‌گيري هماهنگ با آنها درس ديگري است که از اين داستان مي‌آموزيم. هنگامي که موسي(ع) سه بار به طور ناخواسته گرفتار پيمان‌شکني در برابر دوست عالمش شد، به خوبي دريافت که ديگر نمي‌تواند با او همگام باشد و با اينکه فراق اين استاد براي او سخت ناگوار بود، در برابر اين واقعيّت تلخ، لجاجت به خرج نداد و منصفانه حق را به آن مرد عالم داد، صميمانه از او جدا شد و برنامة کار خويش را پيش گرفت؛ در حالي که از همين دوستي کوتاه گنج‌هاي عظيمي از حقيقت اندوخته بود. انسان نبايد تا آخر عمر مشغول آزمايش خويش باشد و زندگي را به آزمايشگاهي براي آينده‌اي که هرگز نمي‌آيد، تبديل کند. هنگامي که چند بار مطلبي را آزمود، بايد به نتيجة آن گردن نهد.

7) آثار ايمان پدران براي فرزندان: خضر به خاطر يک پدر صالح و درستکار، حمايت از فرزندانش را در آن قسمتي که مي‌توانست، بر عهده گرفت؛ يعني فرزند در پرتو ايمان و امانت پدر مي‌تواند سعادتمند شود و نتيجة نيک آن عايد فرزند او هم بشود. در پاره‌اي از روايات مي‌خوانيم آن مرد صالح، پدر بلاواسطة يتيمان نبود؛ بلکه از اجداد دورش محسوب مي‌شد (آري چنين است تأثير عمل صالح). از نشانه‌هاي صالح بودن اين پدر همان است که او گنجي از معنويّت و اندرزهاي حکيمانه براي فرزندان خود به يادگار گذارد.

8) کوتاهي عمر به دليل آزار پدر و مادر: جايي که فرزندي به دليل آنکه در آينده پدر و مادر خويش را آزار مي‌دهد و در برابر آنها طغيان و کفران مي‌کند يا آنها را از راه الهي به در مي‌برد، مستحقّ مرگ باشد. چگونه است حال فرزندي که هم اکنون مشغول به اين گناه است؟ آنها در پيشگاه خدا چه وضعي دارند؟ در روايات اسلامي پيوند نزديکي ميان کوتاهي عمر و ترک صلة رحم (مخصوصاً آزار پدر و مادر) ذکر شده است.

9) مردم دشمن آنند که نمي‌دانند! بسيار مي‌شود که کسي دربارة ما نيکي مي‌کند؛ امّا چون از باطن کار خبر نداريم، آن را دشمني مي‌پنداريم و آشفته مي‌شويم، مخصوصاً در برابر آنچه نمي‌دانيم کم صبر و بي‌حوصله هستيم، البتّه اين يک امر طبيعي است که انسان در برابر اموري که تنها يک رو يا يک زاوية آن را مي‌بيند، ناشکيبا باشد؛ امّا داستان فوق به ما مي‌گويد، نبايد در قضاوت شتاب کرد، بايد ابعاد مختلف هر موضوعي را بررسي نمود. در حديثي از اميرالمؤمنين، علي(ع) مي‌خوانيم: «مردم دشمن آنند که نمي‌دانند.» و بنا بر اين هر قدر سطح آگاهي مردم بالا برود، برخورد آنها با مسائل منطقي‌تر خواهد شد و به تعبير ديگر زيربناي صبر، آگاهي است!. البتّه موسي از يک نظر حق داشت، ناراحت شود؛ زيرا او مي‌ديد در اين سه حادثه تقريباً بخش اعظم شريعت به خطر افتاده است. در حادثة اوّل، مصونيت اموال مردم، در حادثة دوم، مصونيت جان مردم و در حادثة سوم، مسائل حقوقي يا به تعبير ديگر، برخورد منطقي با حقوق مردم، بنا بر اين تعجّب ندارد که آن قدر ناراحت شود که پيمان مؤکّد خويش را با آن عالم بزرگ فراموش کند؛ امّا همين که از باطن امر آگاه شد، آرام گرفت و ديگر اعتراضي نکرد و اين خود بيانگر آن است که عدم اطّلاع از باطن رويدادها چه اندازه نگران‌کننده است.

پی‌نوشت‌ها: