در گفت‌وگوهايي که ميان موسي و آن مرد عالم الهي ردّ و بدل شد، نکته‌هاي جالبي پيرامون ادب شاگرد و استاد به چشم مي‌خورد. خداوند در سورة کهف مي‌فرمايد: «قَالَ لَهُ مُوسَی هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَی أَن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا ٭ قَالَ إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا؛1 موسي به او گفت: آيا از پي تو بيايم تا از حکمتي که تعليم شده‌اي به من بياموزي؟ گفت: تو هرگز نمي‌تواني همراه من شکيبايي کني.» اين نکته‌ها عبارتند:
1. موسي خود را به عنوان تابع خضر معرفي مي‌کند (أتبعک)؛
2. موسي بيان تابعيّت را به صورت تقاضاي اجازه از او ذکر مي‌کند (هل أتبعک)؛
3. او اقرار نيازش به تعلّم مي‌کند و استادش را به داشتن علم (علي أن تعلمّن)؛
4. در مقام تواضع، علم استاد را بسيار معرفي مي‌کند و خود را طالب فرا گرفتن گوشه‌اي از علم او (ممّا)؛
5. از علم استاد به عنوان يک علم الهي ياد مي‌کند (علمت)؛
6. از او طلب ارشاد و هدايت مي‌نمايد (رشدا)؛
7. در پرده به او گوشزد مي‌کند که همان‌گونه که خدا به تو لطف کرده و تعليمت نموده، تو نيز اين لطف را در حقّ من کن (تعلمن ممّا علمت)؛
8. جمله هل اتّبعک اين واقعيّت را نيز مي‌رساند که شاگرد بايد به دنبال استاد برود، اين وظيفة استاد نيست که به دنبال شاگرد راه بيافتد (مگر در موارد خاص)؛
9. موسي با آن مقام بزرگي که داشت (پيامبر اولواالعزم و صاحب رسالت و کتاب بود) اين همه تواضع مي‌کند؛ يعني هر که هستي و هر مقامي داري، در مقام کسب دانش بايد فروتن باشي؛
10. او در مقام تعهّد خود در برابر استاد، تعبير قاطعي نکرد؛ بلکه گفت: «ستجدني إن‌شاء‌الله صابرا؛ ان‌شاء‌الله مرا شکيبا خواهي يافت.» که هم ادبي است در برابر پروردگار و هم در مقابل استاد که اگر تخلّفي رخ دهد، هتک احترامي نسبت به استاد نشده باشد. ذکر اين نکته نيز لازم است که اين عالم ربّاني در مقام تعليم و تربيت نهايت بردباري و حلم را نشان داد، هر گاه موسي بر اثر هيجان‌زدگي تعهّد خود را فراموش مي‌کرد و زبان به اعتراض مي‌گشود، او تنها با خونسردي در لباس استفهام مي‌گفت: «من نگفتم نمي‌تواني در برابر کارهاي من شکيبا باشي.» امّا استاد نیز حقّ استادی در برابر شاگردش به جا آورد و سفارش‌هایی به او فرمود:
1. «لا تكونَنَّ مِكثاراً بالنُطقِ مِهذارا، فإنّ كَثرَةَ النُّطقِ تَشينُ العُلَماءَ، وتُبدي مَساويَ السُّخَفاءِ؛2
«هرگز پرگو و ياوهگو مباش؛ زيرا پرگويي، دانايان را لكّهدار ميكند و بدي‌هاي سبك مغزان را آشكار ميسازد.»
2. «يَابنَ عِمرانَ، لا تُعَيِّرَنَّ أحَدا بِخَطيئَةٍ، وَابكِ عَلي خَطيئَتِكَ؛3
«اي پسر عمران! هيچ كس را به واسطة گناهي سرزنش مكن و بر گناه خويش گريه كن.»
3. «يا موسي، تَفَرَّغْ لِلعِلمِ إن كُنتَ تُريدُهُ، فإنَّ العِلمَ لِمَن تَفَرَّغَ؛4
اي موسي! اگر دانش ميخواهي، خود را وقف آموختن آن كن؛ زيرا دانش از آنِ كسي است كه تمام وقتِ خود را صرف آموختن آن كند.»
4. «إلْزَمْ مالا يَضُرُّكَ مَعَهُ شَئٌ كَما لا يَنفَعُكَ مِن غَيرِهِ شَئٌ، وَ إيّاكَ وَ اللِّجاجَةَ وَ المَشْيَ إلي غَيرِ حاجَةٍ وَالضِّحْكَ في غَيرِ تَعَجُّبٍ؛5
به چيزي تمسّك كن كه با وجود آن، چيزي به تو زيان نزند؛ همان گونه كه بدون آن، هيچ چيز به تو سودي نميرساند. از خيره سري بپرهيز و از رفتن در پي چيزي كه بدان نيازي نداري، دوري كن و بيسبب و بدون تعجّب مخند.»
5. «إنَّ أحَبَّ الأُمُورِ إلَي اللهِ عَزَّوَجَلَّ ثَلاثَةٌ: ألقَصْدُ فِيالجِدَةِ، وَ العَفوُ فِيالمَقدِرَةِ وَ الرِّفقُ بِعِبادِ اللهِ، وَما رَفَقَ أحَدٌ بِأحَدٍ فِيالدُّنيا إلاّ رَفَقَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ بِهِ يَومَالقِيامَةِ؛ وَرَأسُالحِكمَةِ مَخافَهُاللهِ تَبارَكَ وَ تَعالي؛6
محبوب‌ترين كارها نزد خداوند سه كار است: ميانهروي هنگام رفاه، گذشت در هنگام قدرت و مدارا با بندگان خدا. هيچ كس در دنيا با كسي مدارا نميكند؛ مگر اينكه خداي متعال در روز قيامت با او مدارا ميكند و ترس از خداوند متعال، ريشه و اساس حكمت است.»
پي‌نوشت‌ها: 1. سورة کهف (18)، آيات 66 ـ 67. 2. منتخب میزان الحکمه، ح 1205589. 3. همان، ح 1204737.
4. همان، ح 1204522. 5. چهل حدیث گهرهای قدسی، ح 1638. 6. همان، ح 1639.