از شناخت عقلي تا همراهي عملي (2)

بررسي وجوه سه‌گانة فرهنگ مهدويّت

ابراهيم شفيعي سروستاني

9-1. بقاي همة تكاليف شرعي در دوران غيبت

همة فقهاي شيعه به عنوان يك اصل مسلّم بر اين موضوع تصريح كرده‌اند كه تكاليف شرعي به استثناي چند مورد محدود كه آن هم محلّ اختلاف است، در زمان غيبت امام مهدي(ع) استمرار دارد و هيچ حكمي از احكام اسلام در اين دوران تعطيل نمي‌شود.1 از همين روست كه فقهاي بزرگواري چون امام خميني(ره) امر به معروف و نهي از منكر و تلاش براي اصلاح جامعه در عصر غيبت را تكليف همة شيعيان دانسته و معتقدند كه هر كس در حدّ توان خود در اين زمينه مسئول است.

از نظر اين دسته از فقيهان، دامنة اين تكليف شرعي تا حدّي گسترش دارد كه حتّي تلاش براي تشكيل حكومت در دوران غيبت را هم توجيه مي‌كند.2

امامان معصوم(ع) در روايات متعدّدي، پس از پيش‌بيني دوران غيبت آخرين حجّت الهي، مردم را به تمسّك به دين خود و پايداري بر احكام و باورهايي كه از امامان پيشين آموخته‌اند، فرا خوانده‌اند كه به تعدادي از آنها در كتاب ارزشمند منتخب الأثر اشاره شده است.3

در يكي از اين روايات، امام صادق(ع) در اين باره مي‌فرمايد:

«براي صاحب اين امر غيبتي است، پس بايد بنده پرهيزكاري پيشه كند و به دين خود تمسّك جويد.»4

در روايت ديگري كه زراره از آن حضرت نقل كرده است، در اين زمينه چنين مي‌خوانيم:

«زماني براي مردم پيش مي‌آيد كه امامشان از ديده‌هاي آنها پنهان مي‌شود.» پس به آن حضرت گفتم: مردم در آن زمان چه خواهند كرد؟ فرمود: «به همان امري كه بر آن هستند، تمسّك مي‌جويند تا امام غايب بر آنها آشكار شود.»5

10-1. افزايش فتنه‌ها و بلايا در آخرالزّمان

بر اساس روايات فراواني كه از پيامبر اعظم(ص) و امامان معصوم(ع) نقل شده است، در آخرالزّمان فتنه‌ها، آشوب‌ها و بلاياي طبيعي به اوج خود مي‌رسد. جنگ‌هاي خانمان‌سوز، كشتارهاي گسترده، زلزله‌هاي پي در پي، سيل‌هاي ويرانگر، بيماري‌هاي كشنده، قحطي، خشكسالي و گراني كالاها، كم‌رنگ شدن اعتقادات ديني مردم، از هم پاشيدگي خانواده‌ها و ... بخشي از رويدادهاي آخرالزّمان هستند.

مهم‌ترين نكته‌اي كه در روايات آخرالزّمان بر آن تأكيد شده است، ضرورت در امان نگه داشتن خود از فتنه‌ها و آشوب‌هاي اين دوران و تلاش براي حفظ ايمان و اعتقاد خود تا رسيدن به دوران ظهور است.

حضرت آيت الله صافي گلپايگاني در كتاب خود، بيش از 110 روايت در زمينة فتنه‌هاي آخرالزّمان بر شمرده6 كه تنها در يكي از آنها به 124 رويداد ناگوار سياسي، فرهنگي و اجتماعي كه در دوران آخرالزّمان رخ مي‌دهد، اشاره شده است.7

به دليل گستردگي و گوناگوني فتنه‌ها، آشوب‌ها و رويدادهاي مختلف سياسي، اجتماعي و زيست محيطي كه در آخرالزّمان رخ مي‌دهد، قطعاً نمي‌توان به بيان يك روايت در اين زمينه بسنده كرد؛ ولي در اينجا به جهت رعايت اختصار، به بيان روايتي كه از امام محمّد باقر(ع) در زمينة فتنه‌هاي آخرالزّمان نقل شده است، بسنده مي‌‌كنيم8 در روايت ياد شده، چنين آمده است:

«مهدي [موعود] آشكار نمي‌شود؛ مگر در حالتي كه ترس شديد، مردم را فراگرفته؛ زلزله‌ها، فتنه[ها] و بلاها [بر آنها] وارد شده و پيش از آن [بيماري] فراگير شده طاعون، شمشيري برّان در ميان عرب افتاده، اختلاف شديدي در بين مردم به وجود آمده و دين آنها دچار پراكندگي گشته و حال آنها دگرگون شده است تا آنجا كه مردم، صبح و شام به دليل [رفتارهاي بسيار ناشايستي كه] از مردمان نابه‌كار مي‌بينند و [همچنين ديدن] صحنه‌هاي به جان هم افتادن آنها، آرزوي مرگ مي‌كنند. پس، خروج او در هنگامي رخ مي دهد که نااميدي از گشايش فراگيرتر شده است. پس خوشا به حال کسي که او را دريابد و از يارانش باشد و بدا به حال کسي که با او و امرش مخالفت کند.»9

11-1. وجود نشانه‌هاي متعدّد براي ظهور امام مهدي(عج)

حجم قابل توجّهي از رواياتي كه در زمينة موضوع مهدويّت و آخرالزّمان وارد شده است، به بيان نشانه‌هاي ظهور منجي موعود اختصاص دارد. بر اساس اين روايات، پيش از ظهور امام مهدي(عج) رويدادهاي مختلف زيست محيطي، سياسي، اجتماعي و ... در جهان رخ خواهد داد كه نشان از نزديك بودن ظهور دارد و منتظران را به آمادگي براي آن واقعة شريف فرا مي‌خواند.

نشانه‌هاي ظهور چند كاركرد اساسي دارند كه عبارتند از :

الف) فراهم آوردن امكان تشخيص منجي موعود واقعي از منجي‌هاي موعود دروغين؛

ب) ايجاد اميدواري در ميان منتظران راستين منجي موعود؛

ج) اعلام هشدار و آماده باش به شيعيان و منتظران براي پيوستن به قائم منتظَر(عج).

در منابع اسلامي، از حوادث و رويدادهاي مختلفي به عنوان نشانه‌هاي ظهور ياد شده است تا جايي كه برخي از صاحب‌نظران، شمار اين حوادث و رويدادها را تا بيش از شصت مورد گفته‌اند.10 در روايات شيعي، نشانه‌هاي ظهور به دو دستة حتمي و غيرحتمي تقسيم شده‌اند. نشانه‌هاي غيرحتمي به مجموعه حوادث و رويدادهاي سياسي، اجتماعي و زيست‌محيطي گفته مي‌شود كه در روايات از آنها ياد شده است؛ ولي وقوع آنها قطعي نيست و ممكن است، پيش از ظهور رخ ندهد؛ امّا نشانه‌هاي حتمي، به تعداد معيّني از حوادث اطلاق مي‌شود كه به تصريح روايات، حتماً قبل از ظهور امام مهدي(عج) واقع مي‌شوند.

در كتاب منتخب الأثر، بيش از 110 روايات در مورد نشانه‌هايي كه معمولاً از نشانه‌هاي حتمي ظهور شمرده مي‌‌شوند11 و بيش از پنجاه روايت دربارة نشانه‌هاي غيرحتمي،12 ذكر شده است.

در يكي از اين روايات كه از امام صادق(ع) نقل شده است، نشانه‌هاي حتمي ظهور اين گونه توصيف شده‌اند:

«برخي امور محتومي كه ناگزير بيش از ظهور قائم رخ مي‌دهند، عبارتند از: قيام سفياني، شكافته شدن زمين در [منطقة بيداء]، كشته شدن نفس زكيّه و [برخاستن] ندايي از آسمان.»13

12-1. جايز نبودن تعيين وقت براي ظهور

در آموزه‌هاي مهدوي و آخرالزّماني اسلام، با توجّه به فلسفه و نقش تربيتي انتظار و براي جلوگيري از ايجاد هرگونه سستي يا نااميدي در منتظران ظهور، هرگونه تعيين وقت براي ظهور ممنوع و تكذيب كردن كساني كه براي ظهور تعيين وقت مي‌كنند، بر همگان لازم شمرده شده است.

در مجموعه‌هاي روايي شيعه، بيش از ده روايت در اين زمينه نقل شده است14 كه در يكي از آنها امام صادق(ع) خطاب به محمّد بن مسلم مي‌فرمايد:

«اي محمّد! هر كس براي تو خبري از ما دربارة تعيين وقت

[ظهور] نقل كرد، در تكذيب او درنگ نكن؛ زيرا ما [اهل بيت] براي هيچ كس وقت [ظهور] را تعيين نكرده‌ايم.»15

شورآفريني

يکي از شاخصه‌‌هاي مهمّ مکتب تشيّع، عشق و محبّت سرشار نسبت به خاندان پيامبر گرامي(ص) است. شيعيان در سراسر تاريخ پُر رنج و مصيبت خود، تنها به مدد همين عشق و محبّت در برابر دشمنان کينه‌توز خود پايداري کردند و با پيوند قلبي و عاطفي مستحکمي که با امامان خود داشتند، توانستند باور ولايي خود را ـ با وجود همة دشمني‌‌ها ـ در طول تاريخ حفظ و به نسل‌‌هاي بعدي منتقل کنند.

رهبر معظّم انقلاب اسلامي در اين باره مي‌‌فرمايد:

اگر محبّت اهل بيت(ع) و عشق جوشان به اين عناصر الهي و ربّاني نمي‌‌بود، مسلّماً جريان شيعه با همة معارف مستحكم آن، در طول زمان و تاريخ، در ميان اين همه دشمني باقي نمي‌‌ماند. اين عواطف را، اين شور محبّت را نبايد دست كم گرفت. يقيناً منطق در به كرسي نشاندن سخن حق تأثير زيادي دارد و بدون پشتيباني منطق و حكمت، هيچ حقّي را نمي‌‌شود بر پا نگه داشت؛ امّا گسترش گرايش به حق، بقاي اين حقّ ماندگارِ در طول تاريخ اسلام، جز با محبّت، با مودّت، با پيوند قلبي و عاطفي، امكان‌پذير نبود؛ بنابراين شما ملاحظه كنيد؛ از اوّل اسلام تا امروز، پيوند فكري و عقلاني همراه بوده است با پيوند عاطفي و قلبي.

بنابراين، براي ايجاد پيوند قلبي ميان مردم و امام(ع) بايد به گونة هوشمندانه‌‌اي از قالب ادبي، اعمّ از شعر و نثر بهره‌‌گيري کرد؛ ولي در اين زمينه نيز اولويّت‌هاي موضوعي وجود دارند که به اجمال به آنها اشاره مي‌‌کنيم:

1-2. ويژگي‌‌هاي ظاهري و خصال اخلاقي امام عصر(عج)

نويسندة ارجمند كتاب «مكيال المكارم»، در بخش چهارم كتاب خود، جمال و زيبايي حضرت مهدي(ع) را يكي از ويژگي‏هاي آن حضرت مي‏شمرد و مي‏نويسد:

بدان كه مولاي ما حضرت صاحب‏الزّمان(عج) زيباترين و خوش صورت‏ترين مردم است؛ زيرا شبيه‏ترين مردم به پيامبر اكرم(ص) است.16

از بررسي روايات و مطالعه حكايت‏هاي نيك‏بختاني كه توفيق زيارت آن امام را يافته‏اند، برمي‏آيد كه قامت و رخسار نازنين امام عصر(عج) در كمال زيبايي و اعتدال بوده و سيماي مباركش، دلربا و خيره‏كننده است.

همين قامت رعنا و رخسار دلربا موجب شده است هزاران عاشق دل‏سوخته در آغاز هر صبح با زاري و التماس از خداي خود چنين بخواهند:

خداوندا! آن چهرة زيبا و جمال دل‏آرا را به من بنماي و چشمان مرا با يك نظر به او روشنايي بخش.17

آن حضرت، افزون بر همة زيبايي‏هاي ظاهري، جامع همة كمالات روحي و سجاياي اخلاقي نيز هست. همين امر موجب شده كه ايشان از نظر خلق و خو، شبيه‏ترين مردم به پيامبر(ص) باشد.

از آنجا كه آشنايي بيشتر با صفات و خصال يوسف زهرا، حضرت مهدي(عج)، راهي براي شناخت مدّعيان دروغين به شمار مي‏آيد و افزون بر اين مي‏تواند موجب انس و ارتباط شيعيان با آن عزيز غايب از نظر باشد، با بهره‏گيري از كلمات معصومان(ع) و حكايت‏هاي نقل شده از تشرّف‌يافتگان، به بررسي اين موضوع مي‏پردازيم. باشد تا به مصداق «وصف العيش، نصف العيش»، ما هم از آن جمال دل‏آرا بهره‏مند شويم.

از جابر بن عبدالله انصاري نقل شده است كه پيامبر گرامي(ص) فرمودند:

«مهدي از فرزندان من است. اسم او، اسم من و كنية او، كنية من است. او از نظر خَلق و خُلق، شبيه‏ترين مردم به من است.»18

ابراهيم بن مهزيار نيز كه به شرف ملاقات امام مهدي(عج) رسيده است، در بيان خصال آن امام مي‏گويد:

او جواني نورس و نوراني و سپيد پيشاني بود با ابرواني گشاده و گونه‏ها و بيني كشيده و قامتي بلند و نيكو چون شاخة سرو. گويا پيشاني‏اش ستاره‏اي درخشان بود و برگونة راستش، خالي بود كه مانند مشك و عنبر بر صفحه‏اي نقره‏اي مي‏درخشيد. بر سرش، گيسواني پرپشت و سياه و افشان بود كه روي گوشش را پوشانده بود. سيمايي داشت كه هيچ چشمي برازنده‏تر و زيباتر و با طمأنينه‏تر و باحياتر از آن نديده است.19

در بيان ويژگي‌‌هاي اخلاق امام مهدي(ع) نيز از امام علي(ع) چنين روايت شده است.

امام علي(ع) در پاسخ مردي كه از ايشان دربارة نژاد و تبار

امام مهدي(عج) پرسيده بود، مي‏فرمايد:

«او از بني‏هاشم [و] از [خانداني است كه همواره] بلندترين قلّه‏ها، پر آب‏ترين درياها، مطمئن‏ترين پناهگاه‏ها و خالص‏ترين معدن‏هاي عرب [بوده] است. هنگامي كه مرگ شبيخون زند

او را ترسي در دل نباشد و چون مرگ روي نمايد، سستي و ناتواني از خود نشان ندهد و به هنگام زورآزمايي دليران عقب‏نشيني نكند. او تلاش كنندة خستگي‏ناپذير، پرتوان، پيروزمند، شير بيشة شجاعت، بركنندة ريشة ستمگران، پشتوانه‏اي استوار، دلاوري قدرتمند، شمشيري از شمشيرهاي خدا، سالار و پُر خيري است كه در خاندان جلالت و شرف بزرگ شده و ريشة مجد و بزرگواري‏اش در اصيل‏ترين ريشه‏هاست. [...] پناهگاه او از همة شما گسترده‏تر، دانش او از دانش همة شما فزون‏تر و لطف او به خويشانش از همة شما بيشتر است.»20

خلاصة سخن اينكه آخرين پيشواي معصوم(ع) همة صفات كمال و خصال شايستة اجداد طاهرينش را به ارث برده و در تقوا و پرهيزكاري، عبادت و بندگي، طهارت و پاكيزگي، عصمت و پاكدامني، درايت و تيزبيني، حكمت و فرزانگي، بلاغت و سخنوري، شجاعت و جنگاوري، فتوّت و مردانگي، صلابت و پايداري، حلم و بردباري، سخاوت و بخشندگي، جلالت و شكوهمندي، عطوفت و مهرورزي، تواضع و فروتني و ... سرآمد همة جهانيان است.21

بي‌‌ترديد، بيان اين ويژگي‌‌هاي ظاهري و خصال اخلاقي بي‌‌مانند در قالب اشعار و قطعه‌‌هاي ادبي زيبا و دلنشين مي‌‌تواند موجب پيوند عاطفي و احساسي مخاطبان برنامه‌‌هاي تبليغي و ترويجي حوزة مهدويّت با امام مهدي(ع) گردد.22

2-2. ويژگي‌‌هاي عصر ظهور امام مهدي(عج)

يکي ديگر از موضوع‌‌هايي که پرداختن به آن مي‌تواند موجب ايجاد انس و الفت بيشتر ميان مردم و امام عصر(عج) شود، موضوع ويژگي‌‌هاي عصر ظهور آن حضرت است.

عصر ظهور امام مهدي(عج) دوراني بي‌‌نظير از دوره‌‌هاي چند هزار سالة زندگي بشر بر کرة خاک و مظهر تحقّق همة آمال و آرزوهاي آدمي است. در اين دوران مردم به چنان رفاه و آسايش مادّي دست مي‌‌ياند که هرگز مانند آن ديده نشده است. در روايتي که از رسول اكرم(ص) نقل شده است، در اين مورد چنين مي‌‌خوانيم: