خضر پیامبر(ع)

خضر(ع) از انبیای الهی است. او از شاهزادگان بود و پدرش مال و نعمت بسیار داشت؛ امّا خضر دوستدار حکمت بود و به راه پیغمبری می‌رفت و تا در خانوادة خود بود، به راهنمایی گمشدگان و دستگیری بینوایان می‌پرداخت و چون به پیغمبری رسید، به راهنمایی قوم ذوالقرنین فرمان یافت. ذوالقرنین جهان‌داری آگاه بود و خضر را گرامی داشت و خداپرستی وی را ستایش و در کارها با وی مشورت می‌کرد و کار دین و شریعت مردم را به او محوّل ‌ساخت.

از روایات چنین بر می‌آید که خضر را خدا به سوی قومش مبعوث فرموده بود و او مردم را به سوی توحید و اقرار به انبیاء و فرستادگان خدا و کتاب‌های او دعوت می‌کرد. از معجزاتش این بود که روی هر زمین خشکی می‌نشست، زمین سبز و خرّم می‌گشت و به همین دلیل او را خضر (سبز) نامیده‌اند. نام اصلی خضر، بلیا بن ملکان بن عامر بن افهشد بن سام بن نوح(ع) است.

محتمل است که ایشان همان الیاس پیامبر باشد؛ زیرا در کتب مقدّس

بنی‌اسرائیل ذکری از نام خضر نیامده است.

پژوهشگران غربی نوشته‌اند که از دو شخصیّت ایلیای نبی و جرجیس قدّیس صورت خضر در آمده و او در روایات اسلامی یکی از جاویدانان مي‌باشد. او تا قیامت مسافران خشکی را هدایت مي‌کند، همچنان که الیاس مسافران دریا را.

او همان عالم الهی بود که موسی به دیدارش رفت و در قرآن بدون ذکر نام، با عبارتی درخشان ستوده شده است: «عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً؛ او یکی از بندگان ما بود که رحمت خویش را به سویش فرو فرستادیم و از نزد خویش به او علم آموختیم.» در قرآن کریم دربارة حضرت خضر(ع) غیر از توصیف ياد شده و داستان همراهی حضرت موسی(ع) با او چیز دیگری ذکر نشده است.

نام و نسب

همان‌گـونه كه تاريخ‌نويسان در نام حضرت خضر(ع) اختلاف دارند, در نسب او نيز اختلاف دارند. طريحي به نقل ايـن اقوال پرداخته و مي‌نويسد:

خضر صاحب مـوسي به فتح خاء و به كسر آن و سكـون ضاد

و فتح يا كسر آن. وي فرزند ماعيد بن عيص بـن اسحاق است و برخي گفته‌اند:

نامـش ايليا فـرزنـد ملكان بن قالع بـن قالع بـن ارفخشـد بـن سام بـن نـوح مي‌باشد و در برخي شروح آمده كه نامـش الياس بن ملكان بـن ارفخشد بن سام بن نوح است و گفته شده كه نامش ايليا بن عاميل بـن شمالخين بن اريا بن علقما بن عيص بن اسحاق بـن ابراهيم است.

همچنيـن گفته‌اند نامـش ارميا بـن حلشا و از اسباط هارون بـوده است؛ ولـي اصحّ آن است كه از پيامبـر(ص) رسيـده كه نامـش بليا بن ملكان عامر بن ارفخشد بن سام بـن نوح(ع) مي‌باشد. بنابراين نام اصلـي وي خضر نبوده؛ بلكه به دليل صفاتـي كه در او بـوده است، به خضر معروف شده است.

آيا خضر پيامبر بوده است؟

در اينكه آيا حضرت خضـر(ع) پيامبـري از پيامبـران يا بنـده‌اي از بندگان صالح خـدا بـوده، بحث و گفت‌وگـوست. در بعضـي اخبار آمده است كه خضر و ذوالقرنيـن پيامبر نبوده؛ بلكه هر دو عالـم بـودند.

امّا بسياري از علما به استناد برخـي آيات و روايات معتقـدند كه حضـرت خضـر(ع) پيـامبـري از پيـامبـران خـدا بـوده است.

علّامه طريحي مي‌گويد:

بسياري از علما مي‌گـويند، وي پيامبر بـوده و استدلال كرده‌اند به اينكه به مـوسي گفت: «وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي؛ هرگز ايـن كارها را از پيـش خـود انجام ندادم.»

علّامه طباطبايي پـس از آنكه مسئلة عالـم بـودن خضـر را مطـرح مي‌كنـــد, می‌گوید:

لیكـن آيات نازل شده در قصّة خضر و مـوسي ظاهر در ايـن است كه وي پيامبر بوده است.

و آنگاه اضافه مي‌كنـد:

آنچه كه از روايات نبـوي و از طريق اهل بيت وارد شـده؛ چنان‌كه محمّد بـن عمّاره از امام صادق(ع) آورده، به دست مـي‌آيد كه خضر پيامبري مرسل بـوده است كه خداوند وي را به سـوي قومـش فرستاد. او نيز مردم را دعوت به تـوحيد و اقرار به انبياء و رسل و كتاب‌هاي آسماني نمود.

ويژگي‌هاي خضر(ع)

حضرت خضر(ع) داراي ويژگي‌هاي زيادي است كه به بـرخـي از آنها به استناد روايات اشاره مي‌كنيم:

1. وي از جمله كسانـي است كه به چشمة آب حيات دست پيدا كرده و مقداري از آن را نوشيده است؛

2. خضر(ع) هـم اكنون زنده است و تا نفخ صور زنده خـواهد بـود؛

امام رضا(ع) فرمـود: «خضر از آب حيات نـوشيد، پـس او زنده است تا نفخ صور دميده شود.»

حلبـي نيز در هميـن راستـا آورده است كه: «اجمع العلماء بـالنقل علـي كـون الخضـر حيـا بـاقيـا الـي لان»؛

3. خـداوند به خضر(ع) تـوان و قدرت نيرومندي عطا كرده؛ چنان‌كه طريحـي مي‌نـويسد: خداوند به خضر تـوان و قدرت بسيار بالايي عطا كـرد.

4. از خصوصيّات و ويژگي‌هاي خضر ايـن بوده كه به هر كجا مي‌نشست، آنجا سرسبز مي‌گشت. امام صادق(ع) فرمـودند:

«بر هيچ تختة خشكيده‌اي نمي‌نشست؛ مگر آنكه سبز مي‌گشت و بر هيچ زمينـي بـي‌آب و علف قرار نمي‌گرفت؛ مگر آنكه سرسبز مي‌گشت و به هميـن جهت خضر ناميده شـد.»

همچنيـن گفته شـده كه هر گاه به نماز مي‌ايستاد، اطرافـش سـرسبز مي‌گشت؛

5. قرآن مجيد هر چند آشكارا نام او را نبرده است؛ امّا از او به عنـوان عالـم ياد كـرده است و در سـورة كهف در جـريان ملاقات حضرت مـوسـي با خضر چنيـن مي‌فرمايد: «فَوَجَدَا عَبْدًا مِّنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِندِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا»؛

6. هر كجا نامـش برده شـود، فـوراً حاضر مي‌گردد. امام رضا(ع) دربارة ايـن ويژگي مي‌فرمايد:

«وَ إِنَّهُ لَيَحْضُرُ حَيْثُ مَا ذُكِرَ فَمَنْ ذَكَرَهُ مِنْكُمْ فَلْيُسَلِّمْ عَلَيْه‏؛

هر كجا از او ياد شود، همان‌جا حاضر مي‌شود, پـس هـر يك از شمـا به يـاد او افتـاد، بـر او سلام كنـد.»؛

7. حضور همه ساله، در مراسم حج.

امام رضا(ع) مي‌فرمايد: «وَ إِنَّهُ لَيَحْضُرُ الْمَوْسِمَ كُلَّ سَنَةٍ فَيَقْضِي جَمِيع‏

الْمَنَاسِكِ وَ يَقِفُ بِعَرَفَةَ فَيُؤَمِّنُ عَلَى دُعَاءِ الْمُؤْمِنِينَ؛

همه سـاله در مـراسـم حج حضـور مي‌يابد و تمـام مناسك حج را نيز انجام مي‌دهد و در عرفات در كنار ساير حجّاج خانة

خدا مي‌ايستـد و برای دعاي مؤمنان آمين مي‌گويد.»؛

8. انـدرزگـويـي و نصيحت‌پذيري. از ديگر ويژگي‌هاي حضرت خضـر(ع) ايـن است كه هم به ديگران توصيه و اندرز مي‌داده و هـم دنبال آن بـوده كه از نصايح و گفته‌هـاي بزرگـان و صـالحـان كمـال بهره و استفاده را ببرد.

مثلاً گاه مي‌بينيـم كه معصومان(ع)، امثال امام صادق و امام باقر و امام زين العابديـن(ع) وصاياي او را به مـوسـي و اندرزهايش را به ديگران براي ما نقل كرده‌اند و گاهـي هـم روايت كرده‌اند كه خضر به محضرشان مي‌رفته و درخـواست نصيحت و تـوصيه مي‌نموده، مثلاً به اميرالمـؤمنيـن(ع) پيشنهاد كرد كه مرا به كاري راهنمايـي كـن كه اگر آن را انجام دهـم، خداوند مرا از آتش جهنّم نجات دهد.

زنده بودن حضرت خضر(ع)

1. در برخي روايات از طرق شيعه و سنّي نقل شده كه حضرت خضر(ع) از آب حيات نوشيده است.

بر فرض صحّت دلالت و سند حديث ياد شده، آب حيات در روايت توضيح و تبيين نشده و حقيقتش براي ما روشن نيست.

مگر اين احتمال كه منظور از آب حيات همان علم و معرفت به حقايق است؛ چنان كه در برخي روايات آب به علم و معرفت تفسير شده است.

چنان‌كه در ذيل آية «وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَی الطَّريقَةِ َلأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقًا» روايتي از امام صادق(ع) داريم كه منظور از «ماءً غَدَقًا» همان علم و معرفت است؛ امام صادق فرمودند: «لأفدناهم علما كثيرا يتعلمونه من الأئمه».1

در برخي روايات آمده است كه امام صادق(ع) فرمودند:

«خداوند به حضرت خضر(ع) عمر طولاني عطا فرمود؛ زيرا خدا مي‌خواست به قائم ما (حضرت مهدي(عج) عمر طولاني بدهد و مي‌دانست) كه بندگانش بر طول عمر او اشكال خواهند كرد، به همين جهت، عمر بنده‌اش حضرت خضر را طولاني گردانيد كه عمر طولاني حضرت قائم به آن تشبيه شود.»2

دربارة چرايي غيبت حضرت خضر

بر اساس برخي روايات‌، حضرت خضر(ع) از چشمة آب حيات نوشيده و به زندگاني طولاني دست يافته است‌، هر چند برخي دانشمندان روايت بيان كنندة اين مطلب را قطعي و استوار نديده‌اند و در هر صورت بايد با دقّت بيشتر و بر اساس اصول سنجش حديث با اين‌گونه روايات روبه‌رو شد.3

امّا اينكه چرا زنده است و زنده بودن او چه فايده‌اي دارد؛ به طور كامل و دقيق بر كسي معلوم نيست و شايد بتوان گفت كار او هدايت و نجات برخي از افراد است.

مرحوم علّامه مجلسي از حضرت امام رضا(ع) روايت كرده است‌: حضرت خضر از آب حيات خورد و او زنده خواهد ماند تا در صور بدمند و همة زندگان بميرند و مي‌آيد به نزد ما و بر ما سلام مي‌كند و ما صداي او را مي‌شنويم و او را نمي‌بينيم‌ و هر جا كه نام او یاد شود، او در آنجا حاضر مي‌شود، پس هر كه او را ياد كند، بر او سلام كند و در موسم حج در «مكّه» حاضر مي‌شود و حج مي‌كند و در «عرفات» وقوف مي‌كند و براي دعاي مؤمنان آمين مي‌گويد. زود باشد كه حق تعالي خضر را مونس قائم آل محمّد(ص) گرداند، در وقتي كه آن حضرت از مردم غايب گردد و در تنهايي رفيق آن حضرت باشد.4

از اين روايت استفاده مي‌شود كه يكي از حكمت‌هاي عمر طولاني حضرت خضر خدمت‌گزاري به پيامبران‌، مؤمنان و بالأخص حضرات اهل‌ بيت‌(ع) و خدمت ويژه به حضرت حجّت‌(عج) است‌.

آنچه از مطالعة منابع روايي و تفسيري به دست مي‌آيد، این است که حضرت خضر(ع) در زمان حضرت موسي(ع)، پيرو آيين آن حضرت بوده است و قطعاً اكنون پيرو دين اسلام هستند؛ زیرا با آمدن شریعت جدید، برای همیشه شریعت پیشین منسوخ شناخته می‌شود. از این رو با آمدن شریعت اسلامی، همة شرایع پیشین برای همیشه منسوخ خواهد بود.

دین اسلام به عنوان آخرین و كامل‌ترین دین الهی با بعثت حضرت محمّد(ص) به همة جهانیان ابلاغ گردیده و با آمدن اسلام، ادیان پیشین منسوخ شده‌اند؛ زیرا با وجود كامل، نیازی به ناقص نمی‌باشد.5

البتّه قرآن کریم که دین خدا را از آدم تا خاتم یک جریان پیوسته معرفی می‌کند نه چند تا، یک نام روی آن می‌گذارد و آن «اسلام» است. البتّه مقصود این نیست که در همة دوره‌ها دین خدا با این نام خوانده می‌شده است و با این نام در میان مردم معروف بوده است؛ بلکه مقصود این است که حقیقت دین دارای ماهیّتی است که بهترین معرّف آن لفظ اسلام است و این است که می‌گوید: «انَّ الدّینَ عِندَاللهِ الاسلام؛ دین در نزد خدا اسلام است».6 یا می‌گوید: «ما کان ابراهیمَ یَهُودیّاً وَ لا نَصرانیّاً ولکنَّ کانَ حَنیفاً مُسلِماً؛ ابراهیم نه یهودی و نه نصرانی، بلکه حق جو و مسلم بود».7

آيا خضر(ع) را مي‌توان ديد؟

در اينكه آيا مي‌شـود حضـوراً به خدمت خضر رسيد يا نه، باز روايات دو دسته هستند، دستة اوّل آنهايي مي‌باشند كه امكان رؤيت را نفـي كـرده، حتـّي از امامان معصـوم. مثلاً از امام رضـا(ع) نقل شـده كه فـرمـود: «و اءنه لياءتينـا فيسلـم فنسمع صـوته و لا نـري شخصه ...؛ خضر نزد ما مي‌آيد و به ما سلام مي‌كنـد، پـس ما صـدايـش را مي‌شنويم؛ ولي شخص او را نمي‌بينيم.» همچنيـن از حضرت رضا(ع) روايت شـده كه «هنگامـي كه رسـول خـدا(ص) رحلت كرد، شخصـي در خانة اهل بيت آمده و به آنان تعزيت و تسليت گفت, اهل بيت صدايـش را مي‌شنيدند؛ امّا شخص او را نمـي‌ديدند, حضرت علـي(ع) فرمـود: «ايـن خضر است كه آمـده و مصيبت پيـامبـر(ص) را به شمـا تعزيت مي‌دهـد.» از امــام زيـن العابـديـن(ع) شبيه آنچه كه گذشت، نقل شــــده است.

دستة دوم روايـاتـي هستنـد كه از آنها چنيـن بـرمـي‌آيـد: علاوه بـر اينكه معصومان صداي خضر را مي‌شنيدند، شخص او را نيز مي‌ديدند و گاهي هـم يـاران امـام بـا خضـر ملاقـات مي‌كـردند.

و بارها ديده شده كه به حضور امامان رسيده و سؤالاتي از آنان پرسیده كه در برخي موارد پاسخ پرسش‌ها را به فرزند معصومشان واگذار كرده‌اند.

همان‌گونه كه روايت شده، امام باقر(ع) در حج بودند، مردي به حضور امام رسيد و دو زانو نشست و از آن حضرت سؤالي كرد. امام باقر(ع) فرمودند: «از فرزندم جعفر(ع) بپرس.»

و در آخر خبر آمده كه امام بـاقر(ع) فرمود: «اين خضر است.»

همچنين از ملاقات‌هاي مكرّر خضر با حضرت امير(ع) گفته شده است كه هم ميثم تمّار و هـم شرطه الخميـس شخص خضر را ديده بـودنـد. آنها گمان برده بودند که او دشمـن علـي(ع) است و از تاريكـي شب استفاده کرده تا علي را ترور بنمايد. همچنيـن از ملاقات و گفت‌وگـوي مكرّر خضر با امام زين‌العابدين(ع) در مدينه گفته شده است و در بيـن راه مكّه و مدينه امام صادق(ع) چـوبي از درخت طـوبـي را جهت رفع تشنگـي داوود رقّـي، به وسيلة او فرستاده است.