امير محبوس

تقديم به حضرت ابوالفضل العبّاس، علیه السّلام

سردبیر

خدا رحمت كند آن فقيه عالي‌قدر، آيت الله بهجت را كه در توصيف حال و روز مردم در عصر غيبت فرموده بود:

ما مَثل طايفه و گروهي هستيم كه رئيس خود را حبس نموده است و در بلايا، خود تصميم جنگ يا صلح را اتّخاذ مي‌كند. خودمان كرده‌ايم و اجازه نمي‌دهيم بيايد قضايا را حل كند. با اينكه مي‌دانيم اگر بيايد مي‌تواند مشكلات را حل كند؛ ولي باز او را محبوس كرده‌ايم.

پيش از ايشان، حضرت صاحب الزّمان(ع) در توقيع شريفي خطاب به جناب شيخ مفيد(ره) فرموده بودند:

«... اگر شيعيان ما كه خداوند توفيق طاعتشان دهد، به عهدي كه با ما داشتند، وفا مي‌كردند،‌ فيض ديدار ما از آنان صلب نمي‌شد.»

از اينجا، غيبت به درازا كشيده شد. امام را در محبس عهد و مراجعة خود گرفتار و در بند كشيديم و آنگاه از درد و رنج دوري و غيبت، ندبه سر داديم.

اين وضع، بي‌شباهت به وضع جمعيت و قومي نيست كه در كويري هولناك و برهوتي ترسناك گرفتار آمده و در اضطرار تمام روزگار مي‌گذرانند و به رغم تجربة بيغوله‌اي لم يزرع و خوفناك و به جاي تلاش و مجاهدت براي رهايي از كوير، تنبلي پيشه كرده، چشم به گندابي عفن و قوتي كثيف از مردار و سوسمار دوخته‌اند.

همّت بي‌همّتي گرفتاران كوير، مصروف مجادله‌ايست بي‌پايان براي كاستن از تلخي‌هاي آب و قوت لايموت كويري و تزئين سايه‌باني از خار و خاشاك با سنگريزه‌هاي رنگين منتشر در كنارة گنداب، در حالي كه در فاصله‌اي نه چندان دور، در كنجي خلوت يا غاري، بلد و راهنماي راه نجات آنان محبوس و در بند مانده است.

آن‌چنان به خورد و زيست كويري و مردار خو كرده‌ايم كه افق ديد پرواز ذهنمان جز به كشف ادويّه‌اي براي خوش‌طعم ساختن آن خوراك و ساخت سرپناهي براي كاستن از گرماي كوير بركشيده نمي‌شود. گويا كه در وجدان خويش پذيرفته‌ايم كه زندگي و «معني زندگي» جز آنچه كه بدان خو كرده‌ايم، نيست.

از فصلِ جواني تاكنون، كتاب‌هاي بسياري را خوانده و فرازهاي ماندگار بسياري از آنها را در خاطر دارم؛ از جملة آنها «پاپيون» بود كه سال‌ها پيش از اين منتشر شد. فيلم سينمايي ديدني و زيبايي هم بر اساس آن ساخته شد.

پاپيون به اتّهام جرمي كه شايد مرتكب نشده بود، محكوم به حبس، براي هميشة عمرش شده بود. روزيِ او، محبس تيره و تار و زندان‌بانان بدخو و خشن بود؛ امّا پاپيون، هيچ‌گاه نپذيرفته بود كه سهم او از زندگي، فقط زندان است، از اين رو او همة سال‌هاي محكوميّت را در جنگ و جدال براي رهايي گذراند و نه براي راحت كردن فضاي زنداني كه در آن محبوس بود. هر روز صبح از خواب برمي‌خاست و از دور، اشاره به همة آنهايي كه او را به حبس و شكنجه كشيده بودند، مي‌گفت: حرام‌زاده‌ها! من هنوز زنده‌ام!

همة عمر پاپيون، مصروف فرار از محبس‌ها شد و نه سازگاري در زنداني كه آن را حقّ خود نمي‌شناخت. دستِ آخر هم در پيري و كهنسالي، از بلنداي جزيره‌اي كه آخرين محبس او بود، خود را به پهنة اقيانوس پرتاب كرد و رهايي هميشه را به تجربه نشست.

پاپيون نپذيرفته بود كه سهم او از زندگي و استحقاق او از بودن در پهنة هستي، زندان و آب و خورش زندان است. جز او، ساير بنديان، در اوج يأس، در منتها اليه انفعال و در نزد خويش پذيرفته بودند كه: براي زنداني بودن به دنيا آمده‌اند و نه براي رهايي از زندان. از اين رو، چونان مرغي كه در قفس چشم به جهان گشوده باشد، در تصوّر خويش مفهومي براي رهايي جست‌وجو نمي‌كردند.

آنان مأموريّت خويش و هدف از بودن را در هموار ساختن زندان و سازگاري با زندان‌بانان بدخو مي‌شناختند. از همين رو بود كه تنها، جنازة نحيف و تكيدة آنان به تجربة رهايي نائل مي‌آمد؛ آن هم بر دستان زندان‌بانان، پيچيده در پارچه‌اي از كتان كه از بلنداي صخره‌اي رفيع به دست امواج سهمگين سپرده مي‌شدند تا قوتي براي ماهيان و كوسه‌ها شوند.

بزرگ‌ترين مصيبت آوار شده بر انسان‌ها، قبول سرنوشت محكومان به حبس و زنجير و زيست ناگزير در برهوت است. از همين روست كه معني و مفهوم رهايي را از خاطرها زدوده‌ايم.

پذيرفته‌ايم كه زيست در كوير لم يزرع و خوردن مردار و تحمّل گرماي سوزندة خورشيدِ كويري، رزق و روزي مقدّر و محتوم ماست و هر گونه اختيار و توان براي گريز و خلاصي از ما صلب شده است.

در اينكه حسب اين عبارت روشنگر از دعاي شريف «عهد» كه مي‌فرمايد: «ظهر الفساد في البرّ و البحر بما كسبت ايدی النّاس» اين همه بدبختي و نكتب آشكار در خشكي و دريا حاصل عمل خود

ماست؛ در این ترديدي نيست؛ امّا در اين نكته بايد ترديد كرد كه ماندگاري هميشه، تقدير محتوم ما نيست؛ چنان‌كه به اختيار خود، در اين برهوت خوفناك مُقام گزيديم. گويا رزق و روزي ديگر يا گريزگاهي برايمان قابل تصوّر نيست. در پي پذيرش اين موقعيّت است كه مأموريّت ويژه‌اي هم براي خود جعل و تعريف كرده‌ايم: ماندن در كوير و تسهيل اين زندگي كويري با منتها ‌اليه سعي و مجاهدت.

هر انسان عاقلي با اندكي تأمّل درمي‌يابد كه اين همه توانايي و استعداد كه در انسان متجمّع است، بار مسئوليّت و مأموريّتي را هم بر دوش او مي‌گذارد و ايفاي نقشي شايسته را در اين صحنة فراخ از او مي‌طلبد.

آن قبول نامقبول در خودش، تعريفي از مأموريّت و نقش‌آفريني انسان در پهنة هستي را پنهان داشته است؛ يعني: تغيير و تسهيل زندگي كويري و ديگر هيچ.

همين اين امر، افق دوردست و نهايت بال پروازي ما را معلوم ساخته است.

فاجعه به قبول ما برگشت دارد؛ در حالي كه در چند قدمي ما در خانه‌اي، در كنجي، محبسي، اميري و رهنمايي كليددار و رهگشا مانده است كه مي‌تواند ما را از اين همه برهاند و حيات طيّبه و آب زلال و ... را فراروي ما قرار دهد.

گفت‌وگوي مهدوي، در بنياد با ساير گفت‌وگوهاي جاري و ساري ميان عموم ساكنان زمين تفاوت دارد. از جنس ديگري است. از آغاز با اعتراض و پرسش از اين برداشت مجعول از زندگي و مأموريّت انسان آغاز مي‌شود. آن همه را مورد بازخواست قرار داده و درباره‌اش ترديد به وجود مي‌آورد. به ناگاه علامت سؤال بزرگي به بزرگي جغرافياي كويري كه بودن و زيستن در آن را پذيرفته‌ايم، فراروي ما قرار مي‌دهد؛ يعني در همة آنچه كه يقيني و قطعي فرض مي‌كرديم، شكست و ترديد به وجود مي‌آورد. برخلاف آنچه كه به غلط از موضوع و مفهوم انتظار مي‌شناسيم.

به همين سبب است كه گفت‌وگوي مهدوي از همان ابتدا، با پرسش و جنبش همراه است.

جنبش و خيزش ابتدايي با شكستي در آنچه محتوم و قطعي فرض مي‌كرديم، حادث مي‌شود، حركت در نفس درمي‌گيرد. اين فرمودة «قرآن كريم» است:

«إِنَّ اللهَ لاَ يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ»1

زمينة تغيير موقعيّت يا حتّي تغيير وضعيّت اندام‌ها و اعضاي بدن، از تغيير در نفس اتّفاق مي‌افتد. تغيير در آنچه كه پذيرفته شده ـ به رغم آنكه صحيح و به حق نبوده يا تغيير در آنچه كه بر آن باور نداشتيم؛ امّا ناگزير بايد بدان باور بياوريم ـ با ترديد در آنچه محتوم فرض شده، بلافاصله با حركت اتّفاق مي‌افتد؛ اگرچه به اندازة تغيير و حركتي كوچك در نفس باشد كه سعي دارد، فضاي خالي حاصل آمده را با امر ديگري پُر كند تا خود را از چالش و بي‌قراري، رهايي دهد.

محتوم و غيرقابل تغيير فرض شدن زيست كويري و قوت آلودة لايموت، باعث بي‌تحرّكي ما شده است.

در دل اين ترديد و تغيير است كه مجاهدت براي يافتن راه خروج و خلاصي بيرون مي‌زند؛ وگرنه در جغرافياي انديشة كويري، از همه چيز و همه كس مي‌گوييم، الّا راه رهايي و كليد قفل‌گشا. براي همه چيز و همه كس، جشنواره و كنگره و بزرگداشت برگزار مي‌كنيم؛ امّا براي لحظه‌اي از اين امر حياتي سخن نمي‌گوييم؛ در حالي كه اگر جملة تلاش‌هاي جاري را در يكصد هزار ضرب كنيم، به دليل آنكه جملگي بر فرض محتوم بودن زندگي كويري استوار شده است، تغييري بنيادين در موقعيّت ما ايجاد نمي‌كند.

جملة موضوعات خرد و كلان مطرح ما، حول همان به‌سازي وضع كوير و تسهيل در زيست كويري مي‌چرخد.

اين عمل ما به آن مي‌ماند كه ما به جاي تلاش براي رهايي از كوير، در دل كوير، همايش كويرشناسي برگزار كنيم يا جملة كويرنشينان، دربارة يافتن ادويّه‌اي بيانديشند كه خورش كويري را خوشبو مي‌سازد و ... . همگي حول همين كوير سخن مي‌گويند. ما از ضرورت تلاش براي خلاصي از اين كوير و كشف كليد گره‌گشا سخن نمي‌گوييم يا در جست‌وجوي مردي راهبر كه در بند و حبس غيبت گرفتار آمده، برنمي‌خيزيم؛ در حالي كه خودمان نيز سهمي در اين واقعة شوم داشته‌ايم و با شيوة عملمان هم بر زمان آن مي‌افزاييم. اگر گاهي هم از او سخن مي‌رانيم، دربارة خلاصي او از اين بند و حصر سخني بر زبان نمي‌آوريم. به عكس، از يادگارهاي مانده از او، از خاطرات گذشته و سخنان پيشين بر جاي مانده‌اش براي زينت بخشيدن به زندگي كويري استفاده مي‌كنيم، به عبارت ديگر، به جاي آنكه از او براي رهايي بگوييم و در جست‌وجوي او بر آييم، او را در خدمت زيست كويري خويش وارد مي‌سازيم و اين ظالمانه‌ترين معامله‌اي است كه قومي با امير خود مي‌كند.

از همين جاست كه رهايي بخش در محبس مي‌ماند و كويري در كوير، لاجرم اين وضع كويري تداوم مي‌يابد تا ...! به واقع ما، با برداشتي انحرافي، زندگي و بودن خود را تعريف كرده‌ايم.

اين عبارت را در جايي ديگر نوشته‌ام: هر آنچه آدمي تكرار كند، بدان خو كرده و معتاد بدان مي‌شود و هر آنچه را عادت خويش ساخت، در آن استقرار مي‌يابد، گويي كه بدل به اخلاق و فرهنگ او شده است. اخلاق او و آنچه كه بدان معتاد است، سرنوشت او را معلوم مي‌سازد.

سرنوشت اقوام را آنچه بدان خو كرده و بدان معتاد و مبتلا شده‌اند، معلوم مي‌سازد. از آنجا كه به زيست كويري خو كرده‌اند، سرنوشت

محتوم آنها ماندگاري در كوير شده است.

در خانة جان تكرار كرده‌ايم كه: همين كه هست، محتوم است و همة حركات، سكنات، معاملات و مناسبات را هم بر آن اساس تنظيم كرده‌ايم. اگر اتّفاقي در سينة ما نيافتد و شكست در اين برداشتِ جعلي حادث نشود، عادت معتاد شدة نهايت و سرانجام ما را رقم خواهد زد.

گفت‌وگوي مهدوي، تلاش براي درك اين معني است كه وضع موجود كه انسان و جهان بدان مبتلايند و در آن سير مي‌كنند، وضعي مطلوب، محتوم و مقبول نيست؛ بلكه مجموعه‌اي بر ساخته بر پايه‌هاي «ظلم» و «پندار» خودمان است كه با جلوه دادن شيطان، آدمي آن را زيبا و سكناي هميشة خويش فرض كرده و در پي تبديل كردن آن به بهشتي مطلوب، دست به تغيير و تبديل اجزاء منتشر آن زده و دربارة بر هم زدن كلّياتش نمي‌انديشد.

بر پاية اين ترديد است كه آدمي براي كشف معبر رهايي برپا مي‌ايستد؛ براي دست‌يابي به راهي كه بتوان از اين وضع خارج شد و بالأخره دست يازيدن به دامان بلد و راهنمايي كه شناساي راز و راه است و مي‌توان بازو در بازوي او از همة گرداب‌ها و گردبادهاي پيش رو گذشت.

بسيارند مرداني كه نامطلوب و نامقبول بودن وضع موجود را درك كرده‌اند؛ ليكن از روي گمان، از سويي دريافت خويش را براي بيرون رفتن از اضطرار كوير كافي شناخته و بي‌اعتنا به رهايي‌بخشي مانده در محبس ـ در غفلت از اركان و بنيادهاي تباه شده در وضع موجود ـ در انديشة تغيير صورت‌ها به راه افتاده‌اند. تجربة هزار باره‌اي كه بشر در طول تاريخ پشت سر نهاده و بر كميّت و كيفيّت بحران‌هاي چند لاية حيات خويش افزوده است.

مي‌بايست متذكّر شد كه به رغم گمان ما، ديگرگوني و تحوّل در وضع ما و خلاصي محبوس از زندان جهل و ندانم‌كاري ما، از طريق اعجاز و واقعه‌اي خارق العادّه اتّفاق نمي‌افتد.

اگر چنين بود، سال‌ها و قرن‌ها پيش از اين، اعجاز براي بسياري از اقوام شايسته‌تر و بحران‌زده حادث شده بود؛ ‌چنان‌كه اگر بنا بود اعجازي شگرف و شگفت موجب رهايي ما از برهوت خود ساخته شود، سال‌هاي سرگشتگي و جدايي، اين همه به درازا كشيده نمي‌شد.

اين ماجرا با نشستن و زانوي غم در بغل گرفتن، در كوچه‌هاي كويري نيز روي صلاح و اصلاح نخواهد ديد.

خداوند براي همة آنچه در عرصة زمين و زمان است، مجموعه‌اي از سنّت‌ها، اسباب و مقدّراتي را تعريف كرده و مجاري ويژه‌اي نيز براي تحقّق آن همه از سنّت‌ها جعل و بيان نموده است.