سرگذشت شگفت انگیز خضر و موسي(ع)

یکی از زیباترین و آموزنده‌ترین داستان‌های قرآنی داستان رابطة خضر نبی(ع) و حضرت موسی(ع) است. این داستان زیبا را از زبان قرآن کریم می‌خوانیم:

خداوند در سورة کهف مي‌فرماید:

«وَإِذْ قَالَ مُوسَي لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّي أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا ٭ فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا٭ فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءنَا لَقَدْ لَقِينَا مِن سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا٭ قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَي الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا ٭ قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَي آثَارِهِمَا قَصَصًا؛1

به خاطر بیاور هنگامي که موسي به دوست خود گفت: من دست از طلب برنمي‌دارم تا به محلّ تلاقي دو دریا برسم، هر چند مدّت طولاني به راه خود ادامه دهم. هنگامي که به محلّ تلاقي آن دو دریا رسیدند، ماهي خود را (که براي تغذیه همراه داشتند) فراموش کردند و ماهي راه خود را در پیش گرفت (و روان شد). هنگامي که از آنجا گذشتند، موسي به یار همسفرش گفت: غذاي ما را بیاور که از این سفر، سخت خسته شده‌ايم. او گفت: به خاطر داري هنگامي که ما به کنار آن صخره پناه بردیم (و استراحت کردیم) من در آنجا فراموش کردم جریان ماهي را بازگو کنم. این شیطان بود که یاد آن را از خاطر من برد، ماهي به طرز شگفت‌انگیزي راه خود را در دریا پیش گرفت! (موسي) گفت این همان است که ما مي‌خواستیم و آنها از همان راه بازگشتند؛ در حالي که پي‌جویي مي‌کردند».

مفسّران در شأن نزول آیات فوق نقل کرده‌اند؛ جمعي از قریش خدمت پیامبر(ص) رسیدند و از عالمي که موسي(ع) مأمور به پیروي از او شد، سؤال کردند، آیات

فوق نازل شد. در ماجراي موسي و خضر(ع) یا به تعبیر دیگر عالم و دانشمند زمانش، به صحنة شگفت‌انگیزي برخورد مي‌کنیم که نشان مي‌دهد؛ حتّي یک پیغمبر اولواالعزم که آگاه‌ترین افراد محیط خویش است، باز دامنة علم و دانشش در بعضي از جهات محدود است و به سراغ معلّمي مي‌رود که به او درس بیاموزد. او هم درس‌هایي که هر یک از دیگري عجیب‌تر است، به او یاد مي‌دهد و چه نکته‌هاي بسیار مهمّي که در مجموعة این داستان نهفته شده است. در نخستین آیه مي‌گوید:

«به ‌خاطر بیاور هنگامي که موسي به دوست و همراه خود گفت من دست از طلب برنمي‌دارم تا به «مجمع‌ البحرین» برسم، هر چند مدّتي طولاني به راه خود ادامه دهم. سرانجام موسي و همسفرش از محلّ تلاقي دو دریا «مجمع البحرین» گذشتند، طول سفر و خستگي راه، گرسنگي را بر آنها چیره کرد، در این هنگام موسي به خاطرش آمد که غذایي به همراه آورده‌اند، به یار همسفرش گفت: غذاي ما را بیاور که از این سفر، سخت خسته شده‌ايم».

و معنایش این است: بعد از آنکه از «مجمع ‌البحرین» گذشتند، موسي(ع) به جوان ملازم خود فرمود تا چاشتشان که همان ماهی‌اي بوده که با خود برداشته بودند، بیاورد؛ زیرا از مسافرت خود خسته شده و به تجدید نیرو نیازمند شده‌اند. به هر حال این جمله نشان مي‌دهد که موسي و یوشع(ع) راهي را پیمودند که عنوان سفر بر آن اطلاق مي‌شد؛ ولي همین تعبیرات نشان مي‌دهد که اين سفر چندان طولاني نبوده است. در این هنگام، همسفرش به او خبر داد که:

«به خاطر داري هنگامي که ما به کنار آن صخره پناه بردیم (و استراحت کردیم) من در آنجا فراموش کردم جریان ماهي را بازگو کنم و این شیطان بود که یاد آن را از خاطر من برد و ماهي راهش را به طرز شگفت‌انگیزي در دریا پیش گرفت؛ قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَي الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا».

در ادامة داستان از آنجا که ‌اين موضوع، به صورت نشانه‌اي برای پیدا کردن آن عالم بزرگ بود، «موسي گفت: این همان چیزي است که ما مي‌خواستیم» و به دنبال آن مي‌گردیم (ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ) و در این هنگام آنها از همان راه بازگشتند؛ در حالي که پي‌جویي مي‌کردند.» (فَارْتَدَّا عَلَي آثَارِهِمَا قَصَصًا).

معناي آیه ‌اين است: موسي(ع) گفت: «این جریان که دربارة ماهي اتّفاق افتاد، همان علامتي بود که ما در جست‌وجویش بودیم.» لاجرم از همان‌جا برگشتند و درست از آنجا که آمده بودند (با چه دقّتي) جاي پاي خود را گرفته، پیش رفتند. از جمله «ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا» کشف مي‌شود که موسي(ع) قبلاً از طریق وحي مأمور بوده که خود را در مجمع ‌البحرین به عالِم برساند و علامتي به او داده بودند و آن داستان گم شدن ماهي بوده است.

حضرت موسي(ع) به محض اینکه قضیة ماهي را مي‌شنود، مي‌گوید: ما هم در پي این قصّه بودیم و بي‌درنگ از همان‌جا برگشته، خود را به آن مکان که آمده بودند، رسانده و در آنجا به آن عالم برخورد مي‌نمایند.

منظور از«فتاه» در اینجا طبق گفتة بسیاري از مفسّران و بسیاري از روایات، یوشع بن نون، مرد رشید و شجاع و با ایمان بني‌اسرائیل است و تعبیر به «فتي» (جوان) ممکن است به دلیل همین صفات برجسته یا به دلیل خدمت به موسي و همراهي و هم‌گامي با او بوده باشد.

مقصود از «مجمع البحرین» محلّ پیوند دو دریا است، در اینکه اشاره به کدام دو دریا است، میان مفسّران گفت‌وگو است و روی هم رفته چهار عقیدة معروف در اینجا وجود دارد.

1. منظور محلّ اتّصال خلیج «عقبه» با خلیج «سوئز» است، از سایر عقیده‌ها در این باره صحیح‌تر به نظر می‌رسد؛

2. منظور محلّ پیوند «اقیانوس هند» با «دریاي احمر» است که در بغاز «باب المندب» به هم مي‌پیوندند؛

3. محلّ پیوستگي «دریاي مدیترانه» (که نام دیگرش دریاي روم و بحر ابیض است) با «اقیانوس اطلس»، یعني همان محلّ تنگة‌ «جبل الطارق» که نزدیک شهر «طنجه» است؛

4. نقطة پایانی دو دریا: دریای فارس از جانب غرب و دریای روم (مدیترانه) از جانب شرق. علّامه طباطبایی مي‌فرماید:

دربارة اینکه مجمع‌البحرین کجاست، بعضي گفته‌اند: منتهي‌الیه «دریاي روم» (مدیترانه) از ناحیة شرقي و منتهي‌الیه خلیج فارس از ناحیة غربي است که بنابراین مقصود از «مجمع‌البحرین» آن قسمت از زمین است که به یک اعتبار در آخر شرقي مدیترانه و به اعتبار دیگر در آخر غربي «خلیج فارس» قرار دارد و به نوعي مجاز آن را محلّ اجتماع دو دریا خوانده‌اند.

در اینجا یک سؤال پیش مي‌آید که مگر پیامبري، همچون موسي(ع) ممکن است گرفتار نسیان و فراموشي شود که قرآن مي‌گوید «نسیاً حوتهما؛‌ ماهي‌شان را فراموش کردند.» به علاوه چرا همسفر موسي نسیان شخص خودش را به شیطان نسبت مي‌دهد؟

پاسخ این است که مانعي ندارد در مسائلي که هیچ ارتباطي به احکام الهي و امور تبلیغي نداشته باشد؛ یعني در مسائل عادّي در زندگي روزمرّه گرفتار نسیان شود (مخصوصاً در موردي که جنبة آزمایش داشته باشد، آن گونه که دربارة موسي در اینجا گفته‌اند)؛ امّا نسبت دادن نسیان همسفرش به شیطان، ممکن است به ‌اين دلیل باشد که ماجراي ماهي ارتباط با یافتن آن مرد عالم داشت و از آنجا که شیطان اغواگر است، خواسته است با این کار آنها دیرتر به ملاقات آن عالم دست یابند و شاید مقدّمات آن از خود یوشع نیز آغاز گردیده که دقّت و اهتمام لازم را در این باره به خرج نداده است.

در ادامة آیات قبل می‌فرمایند:

«فَوَجَدَا عَبْدًا مِّنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِندِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا ٭ قَالَ لَهُ مُوسَی هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَی أَن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا ٭ قَالَ إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا ٭ وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَی مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا ٭ قَالَ سَتَجِدُنِي إِن شَاء اللهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا ٭ قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَن شَيْءٍ حَتَّی أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا ٭ فَانطَلَقَا حَتَّی إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا ٭ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا ٭ قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا ٭ فَانطَلَقَا حَتَّی إِذَا لَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَّقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُّكْرًا ٭ قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّكَ إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِي صَبْرًا ٭ قَالَ إِن سَأَلْتُكَ عَن شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِن لَّدُنِّي عُذْرًا ٭ فَانطَلَقَا حَتَّی إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَن يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنقَضَّ فَأَقَامَهُ قَالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا ٭ قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِع عَّلَيْهِ صَبْرًا؛2

تا بنده‏ای از بندگان ما را يافتند كه از جانب خود به او رحمتی عطا كرده و از نزد خود به او دانشی آموخته بوديم. موسی به او گفت: آيا تو را به شرط اينكه از بينشی كه آموخته شده‏ای به من ياد دهی، پيروی كنم. گفت تو هرگز نمی‏توانی همپای من صبر كنی و چگونه می‏توانی بر چيزی كه به شناخت آن احاطه نداری، صبر كنی. گفت: ان‌شاء الله مرا شكيبا خواهی يافت و در هيچ كاری تو را نافرمانی نخواهم كرد. گفت اگر مرا پيروی می‏كنی، پس از چيزی سؤال مكن تا [خود] از آن

با تو سخن آغاز كنم. پس رهسپار گرديدند تا وقتی كه سوار كشتی شدند. [وی] آن را سوراخ كرد. [موسی] گفت آيا كشتی را سوراخ كردی تا سرنشينانش را غرق كنی؟ واقعاً به كار ناروايی مبادرت ورزيدی. گفت: آيا نگفتم كه تو هرگز نمی‏توانی هم‌پای من صبر كنی. [موسی] گفت: به سبب آنچه فراموش كردم، مرا مؤاخذه مكن و در كارم بر من سخت مگير. پس رفتند تا به نوجوانی برخوردند، [بندة ما] او را كشت. [موسی به او] گفت: آيا شخص بی‏گناهی را بدون اينكه كسی را به قتل رسانده باشد، كشتی؟ واقعاً كار ناپسندی مرتكب شدي. گفت: آيا به تو نگفتم كه هرگز نمی‏توانی هم‌پای من صبر كنی؟ [موسی] گفت: اگر از اين پس چيزی از تو پرسيدم، ديگر با من همراهی مكن [و] از جانب من قطعاً معذور خواهی بود. پس رفتند تا به اهل قريه‏ای رسيدند. از مردم آنجا خوراكی خواستند؛ ولی آنها از مهمان نمودن آن دو خودداری كردند. پس در آنجا ديواری يافتند كه می‏خواست فرو ريزد و [بندة ما] آن را استوار كرد، [موسی] گفت: اگر می‏خواستی [می‏توانستی] برای آن مزدی بگيری. گفت: اين [بار ديگر وقت] جدايی ميان من و توست، به زودی تو را از تأويل آنچه كه نتوانستی بر آن صبر كنی، آگاه خواهم ساخت.»

سوراخ کردن کشتی

موسي(ع) به اتّفاق این مرد عالم الهي به راه افتاد تا اینکه سوار بر کشتي شدند، «فَانطَلَقَا حَتَّی إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ». از اینجا به بعد مي‌بینیم که قرآن در تمام موارد ضمیر تثنیه به کارمي‌برد که اشاره به موسي و آن عالم است و این نشان مي‌دهد که مأموریّت هم‌سفر موسي، یوشع در آنجا پایان یافت و از آنجا بازگشت یا به دليل اینکه او در این ماجرا مطرح نبوده، نادیده گرفته شده است، هر چند در حوادث حضور داشته؛ ولي احتمال اوّل قوی‌تر به نظر مي‌رسد.

اعتراض موسی(ع) در برابر سوراخ کردن کشتی

از آنجا که موسي(ع) از یک سو پیامبر بزرگ الهي بود و باید حافظ جان و مال مردم باشد و امر به معروف و نهي از منکر کند و از سوي دیگر، وجدان انساني او اجازه نمي‌داد در برابر چنین کار خلافي سکوت اختیار کند، تعهّدي را که با خضر داشت، به دست فراموشي سپرد و زبان به اعتراض گشود و گفت: «آیا کشتي را سوراخ کردي که اهلش را غرق کني؟ راستي چه کار بدي انجام دادي!»، «قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا». بدون شک، مرد عالم هدفش غرق کردن سرنشینان کشتي نبود؛ ولي از آنجا که نتیجة این عمل چیزي جز غرق کردن به نظر نمي‌رسید، موسي آن را با «لام غایت» که براي بیان هدف مي‌باشد، بازگو مي‌کند. چه کاري از این خطرناک‌تر مي‌تواند باشد که یک کشتي را با داشتن سرنشین‌هاي متعدّد سوراخ کنند؟!. در بعضي از روایات مي‌خوانیم که اهل کشتي به زودي متوجّه خطر شدند و شکاف موجود را موقّتاً با وسیله‌اي پر کردند؛ ولي دیگر آن کشتي یک کشتي سالم نبود.

پاسخ خضر(ع) به اعتراض موسی(ع)

در این هنگام آن عالم الهی با متانت خاصّ خود، نظري به موسي افکند و گفت: «نگفتم تو هرگز نمي‌تواني با من شکیبایي کني؟!»، «قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا». در این جمله، سؤال موسي(ع) را بی‌جا قلمداد نموده، مي‌گوید: آیا نگفتم که تو توانایي تحمّل با من بودن را نداري؟ و با این جمله، همین گفتة خود را که نیز خاطرنشان ساخته بود، مستدل و تأیید مي‌نماید.