دفترچه راهنمای سازنده

ضیا الله سمیعی

ارسال انبیا(ع)، انزال کتب و جعل احکام مصونیّت‌بخش، خود حکایت از آن دارد که نه تنها خداوند کریم، طالب گذار سالم قایق و سرنشین قایق (نفس انسان) از رودخانة خروشان دنیاست؛ بلکه با این اقدام حکیمانه، مجال مصونیّت‌بخشی را هم به انسان داده است. این موضوع به این می‌ماند که همراه وسیلة تولید شدة یک کارخانه و در کارتن بسته‌بندی شده، دستورالعمل نحوة راه‌اندازی و استفاده از آن وسیله هم داده شده باشد تا مصرف کننده با آسودگی خاطر، از وسیلة دل‌خواهش استفاده کند.

حال اگر مصرف‌کننده، بی‌توجّه به دفترچة راهنما و هشدار، سر خود با وسیلة خریداری شده، عمل کرده و به آن آسیب وارد کند، اجازه ندارد سازنده را سرزنش نماید. خداوند در سورة ابراهیم، آیة 22 دربارة مردمی که با تجربة آتش جهنّم، شیطان را مقصّر قلمداد می‌کنند، سرزنش می‌نماید و از قول شیطان می‌فرماید:

«... و مرا بر شما هیچ تسلّطی نبود، جز اینکه شما را فرا خواندم و شما پذیرفتید. پس مرا ملامت نکنید و خود را ملامت کنید.»

ابلیس، مرحله به مرحله پیش می‌رود؛ چنان‌که در ماجرای دکتر فاستوس دیدیم، انسان، خود از روی هوا و هوس، اوّلین دروازه را بر جنود ابلیس می‌گشاید و او چنانچه انسان را مهیّا ببیند، مرحله به مرحله تا دست‌یابی به سلطة کامل بر انسان پیش می‌رود تا آنجا که او را در زمرة

یاران خویش، بلکه «عملة» خویش و ابزار عمل خویش وارد می‌سازد و شریکی برای همة مفسده‌هایش می‌گرداند.

نکتة جالب اینجاست که قرآن و پس از آن روایات معصومان(ع) دربارة جملة معبرهای نفوذ و عمل شیطان، انسان را یادآور شده و به او هشدار می‌دهند.

روایات زیر را برای ذکر مصادیق یادآور می‌شوم:

«شُرْبُ الْخَمْرِ وَ هُوَ فَخُّ الشَّيْطَانِ؛ آشاميدن شراب دام شيطان است.

«وَ حُبُّ الدِّينَارِ وَ الدِّرْهَمِ وَ هُوَ سَهْمُ الشَّيْطَانِ؛ و محبّت دينار و درهم تير شيطان است.»

«الْهَوَی، قَائِدُ جَيْشِ الشَّيْطَان‏؛ هوای نفس، فرماندة سپاه شیطان است.»

«حُبُّ النِّسَاءِ وَ هُوَ سَيْفُ الشَّيْطَان‏؛ محبّت زن ـ نامحرم ـ شمشير شيطان است.»1

آیات و روایات بسیاری است که ضمن تأکید بر ضرورت پرهیز از نجاسات فیزیکی و بر شمردن آنها، به عنوان منافذ ورود شیطان و مسیر کارگر افتادن تیرها و تله‌های آن، به تطهیر و پاکسازی جسم از این نجاسات اشاره دارند؛ چنان‌که می‌فرماید:

«... وَ يُنَزِّلُ عَلَيْكُم مِّن السَّمَاء مَاء لِّيُطَهِّرَكُم بِهِ وَ يُذْهِبَ عَنكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ وَ لِيَرْبِطَ عَلَی قُلُوبِكُمْ وَ يُثَبِّتَ بِهِ الأَقْدَامَ؛2

و از آسمان بارانی بر شما فرو ريزانيد تا شما را با آن پاك گرداند و وسوسة شيطان را از شما بزدايد و دل‌هايتان را محكم سازد و گام‌هايتان را بدان استوار دارد.»

در آیة‌ دیگری خداوند خطاب به مؤمنان می‌فرماید:

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأَنصَابُ وَالأَزْلاَمُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ؛3

ای كسانی كه ايمان آورده‏ايد! شراب و قمار و بت‌ها و تيرهای قرعه پليدند [و] از عمل شيطانند، پس از آنها دوری گزينيد، باشد كه رستگار شويد.»

در همة این آیات، از برخی خوردنی‌ها،‌ آشامیدنی‌ها، مجالست‌ها و هوس‌های آلوده کنندة جسم و جان، به عنوان عمل شیطان و فرودگاه شیطان یاد شده که مبادرت به آنها و ناپرهیزکاری، موجب ناکارآمد شدن جسم و تصرّف قلعة محافظ انسان توسط شیطان و جنودش می‌شود.

خداوند در قرآن می‌فرماید:

«الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لاَ يَقُومُونَ إِلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُواْ إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبَا فَمَن جَاءهُ مَوْعِظَة مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَیَ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَی اللهِ وَ مَنْ عَادَ فَأُوْلَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ؛4

كسانی كه ربا می‏خورند، (از گور) برنمی‏خيزند؛ مگر مانند برخاستن كسی كه شيطان بر اثر تماس‏، آشفته‏سرش كرده است‏. اين بدان سبب است كه آنان گفتند: (داد و ستد صرفاً مانند رباست‏.) و حال آنكه خدا داد و ستد را حلال‏ و ربا را حرام گردانيده است‏. پس‏، هر كس‏، اندرزی از جانب پروردگارش بدو رسيد و (از رباخواری‏) باز ايستاد، آنچه گذشته‏، از آنِ اوست‏ و كارش به خدا واگذار می‏شود و كسانی كه (به رباخواری‏) باز گردند، آنان اهل آتشند و در آن ماندگار خواهند بود.»

در مصاف ابلیس، او از جنود خبیث جنّی برای سلطه یافتن بر آدمیان بهره می‌برد. در واقع، بخش بزرگی از طوایف جنّی در زمرة یاران ابلیس شناخته می‌شوند. طوایف مؤمن و شیعة جنّی نسبت به آنها در اقلیّت و در استضعاف کاملند.

در روز قیامت، خداوند طوایف جنّی خبیث و همراهی کننده با ابلیس لعین را به پای میز محاکمه کشیده و مخاطب خویش می‌سازد:

«وَ يَوْمَ يِحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُم مِّنَ الإِنسِ وَ قَالَ أَوْلِيَآؤُهُم مِّنَ الإِنسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَ بَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِيَ أَجَّلْتَ لَنَا قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلاَّ مَا شَاء اللهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَليمٌ؛5

و [ياد كن] روزی را كه همة آنان را گرد می‏آورد [و می‏فرمايد] ای گروه جنّيان از آدميان [پيروان] فراوان يافتيد و هواخواهان آنها از [نوع] انسان می‏گويند: پروردگارا! برخی از ما از برخی ديگر بهره‌برداری كرد و به پايانی كه برای ما معيّن كردی، رسيديم. [خدا] می‏فرمايد: جايگاه شما آتش است. در آن ماندگار خواهيد بود؛ مگر آنچه را خدا بخواهد

[كه خود تخفيف دهد] آری پروردگار تو حكيم داناست.»

همراهی‌کنندگان جنّی خبیث با فرماندهی ابلیس، دام‌های بسیاری فراروی انسان چیده و سعی در گمراه ساختن آدمیان می‌کنند. گمراهی در واقع، به منزلة نرسیدن قایق به ساحل امن و تعریف شده است. (در بخش دیگری دربارة مراحل و مراتب نفوذ ابلیس و جنودش سخن خواهیم گفت.)

امیرالمؤمنین، علی(ع) در بخش‌های بسیاری از «نهج البلاغه» اوصاف و خصلت‌های شیطان را بیان می‌کنند و از راه‌های نفوذ شیطان و سیاست‌هایش پرده برمی‌دارند و ضمن بر حذر داشتن انسان از در غلتیدن در دام‌های شیطان، روش‌های مبارزه با این خبیث ملعون و جنودش را بیان می‌کنند.

در خطبة هفتم، امام مراحل نفوذ شیطان بر مستعدّان را بیان کرده و می‌فرمایند:

«منحرفان شیطان را معیار کار خود گرفتند و شیطان نیز آنها را دام خود قرار داد و در دل‌های آنان تخم گذارد و جوجه‌های خود را در دامانشان پرورش داد. با چشم‌های آنان می‌نگریست و با زبان آنان سخن می‌گفت. پس با یاری آنها بر مرکب گمراهی سوار شد و کردارهای زشت را در نظرشان زیبا جلوه داد، مانند رفتار کسی که نشان می‌داد در حکومت شیطان شریک است و با زبان شیطان سخن باطل می‌گوید.»6

حال مردم در تبعیّت از شیطان به جایی می‌رسد که دست و زبان و چشم و گوشش، تبدیل به اعضا و جوارح شیطان می‌شود. این سلطه‌جویی شیطانی، انسان را تبدیل به شریک و عملة شیطان می‌سازد.

امام در خطبة دوم نهج البلاغه، آنگاه که به توصیف عصر جاهلی و وضعیّت اعراب قبل از بعثت نبیّ اکرم(ص) می‌پردازند، بیان می‌کنند که چگونه انسان، یاریگر شیطان شده و مددرسان بی‌مزد او می‌گردد. امام می‌فرمایند:

«... چراغ هدایت بی‌نور و کوردلی همگان را فرا گرفته بود. خدای رحمان معصیت می‌شد و شیطان یاری می‌گردید. ... مردم جاهلی شیطان را اطاعت می‌کردند و به راه‌های او می‌رفتند و در آبشخور شیطان سیراب می‌شدند. با دست مردم جاهلیّت، نشانه‌های شیطان آشکار و پرچم او برافراشته گردید.»

به جز نجاسات فیزیکی که موجب آلوده شدن و تخریب کالبد انسان‌ها و تصرّف آن به نفع ابلیس می‌شوند، نجاسات متافیزیکی نیز، درهای قلعه و حصن حصین مملکت وجودی انسان را بر روی جنود شیطانی می‌گشایند.

نجاسات متافیزیکی، در حوزة اخلاقیات و فرهنگ، قایق سوار را مورد هجمه قرار داده و از سیر و سفر مأمن، سالم و بی‌خسارت او که به سوی ساحل برزخی روان است، جلوگیری می‌کنند.

مراد شیطان، در گام اوّل، سرنگونی قایق و در مرحله و گام دوم، منحرف کردن قایق سوار است، در هر دو صورت، انسان از طیّ طریق درمانده و به سوی ساحل دیگری منحرف می‌شود که عین ناامنی، آلودگی و غلطیدن در نگون‌بختی و سیه‌روزی است.

برخی مبلّغان دینی، از مراتب اوّلیه و مقدّماتی دین‌داری، به منزلة اصل دین‌داری یاد کرده و همة همّت مسلمانان را مصروف مقدّمات می‌سازند؛ چنان‌که بسیاری از مسلمانان، همة سال‌های عمر خود را در اشتغال به مقدّمات ضروری سپری می‌سازند و وصول به مقدّمات را عین ساحل نجات غایی فرض می‌کنند.

چنان‌که ابلیس و جنودش در گام نخست، یعنی یورش برای از کار انداختن قایق به پیروزی نرسند و از آلوده ساختن جسم انسان به نجاسات، طرفی نبندند، همّت خود را مصروف نفس و شخص قایق سوار کرده و یورش دوم را می‌آغازند. در این مرحله، آنان با سلاح نجاسات متافیزیکی و اخلاقی سعی در رسیدن به مقاصد خود می‌کنند. آنکه بر قایقی شکسته بر تنداب روزگار زده، دیر یا زود غرقه شده و از بین می‌رود.

آلودگان به نجاسات (شراب، ربا، خون، خوراک حرام و نجس، مانند گوشت خوک و ...) خود در اختیار شیطان از فرمانبرداران او بوده و آنان غرق امواج متلاطم رودخانة زندگی هستند.

نجاسات غیرفیزیکی، جان انسان را نشانه رفته و او را از درون فاسد و تباه می‌سازد.

مجاهدان فی سبیل الله، با بذل اموال و انفس، خود را به ساحل نجات در آن سوی رودخانة دنیا و بر کرانة عالم برزخ می‌ کشند:

«وَجَاهَدُواْ فِي سَبِيلِ اللهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِندَ اللهِ وَأُوْلَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ؛7

و در راه خدا با مال و جانشان به جهاد پرداخته‏اند، نزد خدا مقامی هر چه والاتر دارند و اينان همان رستگارانند.»

این مجاهدان، بی‌آنکه از ملامت ملامتگران واهمه کنند، فروتنانه برای خداوند، با جنود ابلیس مجاهدت کرده و دین و روح خود را از چنگال دیو لعین در امان می‌دارند.

تشخیص نجاسات متافیزیکی بسیار سخت، ترک آنها دشوار و ابتلا به آنها جان را می‌فرساید. از این رو، از مجاهدت در این مسیر به عنوان «جهاد اکبر» یاد شده است.

ابلیس برای آنان که مستعدّ نجاست فیزیکی هستند، هزینه‌ای نمی‌کند. او متکبّری است که در مراتب پایین مبارزه وارد نمی‌شود؛ بلکه همة قوای اصلی خود را در کار مبارزه با مردانی وارد می‌سازد که سلاح نجاست فیزیکی در آنان چندان کارگر نمی‌افتد؛ به این سبب که آنان، خود را از آلوده کردن به این دست از نجاسات مصون نگه داشته و به ظاهر در طریق اهل ایمان و کسوت اهل ایمانند.

پی‌نوشت‌ها: