خدایی را که نبینم نمی‌پرستم

اميرمؤمنان(ع) در «مسجد كوفه»، بالای منبر خطبه می‌خواند. مردی برخاست كه به او ذعلب می‌گفتند، دارای زبانی بليغ در خطبه و قلبی شجاع بود. گفت: ای اميرمؤمنان! آيا پروردگارت را ديده‌ای؟

حضرت فرمود:

«وای بر تو ای ذعلب! من خدايی را كه نبينم، نمی‌پرستم.»

پرسيد: ای اميرمؤمنان! پس چگونه او را ديده‌ای؟

فرمود:

«وای بر تو ای ذعلب! ديدگان با مشاهده او را نمی‌بينند؛ ولی قلب‌ها با حقايق ايمان او را می‌بينند. وای بر تو ای ذعلب! خدای من چنان لطيف است كه لطفش به وصف در نمی‌آيد و چنان عظيم است كه با عظمت وصف نمی‌گردد و چنان بزرگ كبرياست كه با بزرگی وصف نمی‌شود. در جلالت چنان جليل است كه با غلظت وصف نمی‌شود. قبل از هر چيز است و نمی‌شود گفت پيش از چيزی است. بعد از هر چيز است و نمی‌شود به او بعد گفت. اشیاء را خواسته؛ امّا نه با همّت. درك كرده است؛ امّا نه با خدعه. در همة اشياست؛ امّا با آنها مخلوط نيست و از آنها هم جدا نيست. ظاهر است، نه به شكل مباشرت. متجلّی است، نه با ديدن. دور است، نه با مسافت. قريب است، نه با نزديك شدن، لطيف است، نه با جسم داشتن. موجود است، نه بعد از عدم. فاعل است، نه به اضطرار. صاحب تقدير است، نه با حركت. زياد می‌شود، نه با اضافه. شنواست، نه با آلتی. بيناست، نه با أداتی . اماكن حاوی او نمی‌شوند و اوقات او را شامل نمی‌گردند. صفات او را محدود نمی‌كنند و خواب او را نمی‌گيرد. هستیِ او از اوقات سبقت جسته، وجودش از عدم و ازلش از ابتدا پيشی گرفته است. با خلق مشاعر فهميده می‌شود كه كسی برای او مشاعر قرار نداده و با تجهيز جواهر فهميده می‌شود كه جوهر ندارد و با ضد قرار دادن ميان اشیاء فهميده می‌شود كه او ضد ندارد و با خلق تقارن ميان اشیاء فهميده می‌شود كه او قرين ندارد. نور را ضدّ ظلمت قرار داده است و خشكی را ضدّ تری و زبر را ضدّ نرمی و سردی را ضدّ گرمی، متباين‌ها را با هم جمع كرده و ميان چيزهای نزديك، دوری افكنده است كه با تفريق، بر مفرّق و با تأليف، بر مؤلّف دلالت می‌كند و اين سخن خدای تعالی است: «وَ مِنْ كُلِّ شَيْ‏ءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُون‏؛1 از هر چيز زوج آفريديم تا شما متذكّر شويد.» ميان قبل و بعد، فاصله انداخت تا معلوم شود كه او قبل و بعدی ندارد و موجودات با غرايزشان گواهند كه آفرينندة غريزة آنها، غريزه ندارد و با موقّت بودنشان اعلام می‌كنند كه برای قرار دهندة وقت آنها، وقتی نيست. ميان موجودات حجاب و مانع قرار داده تا معلوم شود ميان او و خلقش حجابی نيست. پروردگار است، بدون اينكه خود پروردگاری داشته باشد و اله است، بدون اينكه خود الهی داشته باشد. عالم است، بدون اينكه معلوم باشد. سميع است، بدون اينكه مسموع باشد».2

پی‌نوشت‌ها: