برصیصای عـــابـــد

جعفر سبـــحـــانـــی

نويدی مانند نويد شيطان

«كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِّنكَ إِنِّي أَخَافُ اللهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ ٭ فَكَانَ عَاقِبَتَهُمَا أَنَّهُمَا فِي النَّارِ خَالِدَيْنِ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاء الظَّالِمِينَ؛1

كار آنان به سان شيطان كه به انسان گفت: كافر شو (تا تو را كمك كنم) وقتی كافر شد، گفت من از تو بيزارم من از خدای جهانيان می‌ترسم. سرانجام كارشان اين شد كه هر دو در آتش دوزخ جاودانه خواهند بود، اين است سزای ستمگران».

شأن نزول آيه

در جنگی كه ميان مسلمانان و قبيلة «بنی نضیر» رخ داد، رئيس منافقان عبدالله بن ابی به سران بنی نضیر پيغام داد كه در موضع خود ثابت بمانيد و مدينه را ترك نكنيد، اگر شما مدينه را ترك كرديد، ما هم نيز همراه شما مدينه را ترك می‌كنيم و اگر به شما حمله شد، ما شما را ياری می‌كنيم و قرآن پيام منافقان را به قبيلة بنی نضیر كه سرگذشت آنان در مثل پيشين گذشت، چنين نقل می‌كند:

«أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذينَ نافَقُوا يَقُولُونَ لِإِخْوانِهِمُ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَ لا نُطيعُ فيكُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ وَ اللهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُون‏؛2

مگر نديدی كسانی را كه به نفاق برخاستند و به برادران اهل كتاب خود گفتند اگر اخراج شويد، حتماً با شما بيرون خواهيم آمد و بر ضدّ شما فرمان كسی را نخواهيم پذيرفت و اگر با شما جنگيدند، حتماً شما را ياری خواهيم كرد، خدا را گواهی می‌دهد كه قطعاً آنان دروغگو می‌باشند».

سپس خدا در آية بعد دروغگويی آنان را روشن‌تر می‌سازد و يادآور می‌شود كه آنان هرگز به وعده‌های پوچ خود وفا نمی‌كنند، نه مدينه را ترك می‌گويند و نه به ياری بنی نضیر می‌شتابند، و اگر هم ياری كنند، فوراً معركه را ترك می‌كنند.

«لَئِنْ أُخْرِجُوا لا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لا يَنْصُرُونَهُمْ وَ لَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ؛3

اگر يهود اخراج شوند، آنها با ايشان بيرون نخواهند رفت و اگر با آنان جنگيده شود (منافقان) آنها را ياری نخواهند كرد و اگر ياريشان كنند، حتماً در جنگ پشت خواهند كرد و ديگر ياری نمی‌يابند».

تا اينجا نتيجه می‌گيريم كه حزب نفاق به قبيلة بنی‌نضیر در مواقع حسّاس و سرنوشت‌ساز، وعدة كمك داده بودند؛ امّا به وعدة خود عمل نكردند و طرف را ذليل و خوار ساختند.

قرآن يادآور می‌شود كه اين سرگذشت در امّت‌های پيشين نيز نظير داشت تا آنجا كه فرد عابدی در دام شيطان قرار گرفت و شيطان به او وعدة كمك كرد؛ ولی هرگز به وعدة خود وفا ننمود.

مفسّران می‌نويسند: عابدی به نام برصيصا از نظر تقوا و پاكی به پايه‌ای رسيده بود كه بيماران را به خانة او می‌آوردند و دربارة آنان دعا می‌كرد و چه بسا دعای او مستجاب می‌شد.

روزی زنی را كه دچار جنون شده بود، به خانة او آوردند تا مدّتی در

خانة او باقی بماند و شايد شفا پيدا كند، اين زن كه جزو خانوادة بلند پاية اين شهر بود، به وسيلة برادران به خانة عابد برده شد.

سرانجام شيطان بر عابد غلبه كرد و او با آن زن ديوانه نزديكی كرد و آبستن شد، آثار حمل ظاهر گشت، راهب چاره‌ای جز اين نديد كه او را بكشد و در خانة خود دفن كند.

برادران زن خواهان جنازة خواهر بودند و او از تحويل جنازه خودداری می‌كرد، سرانجام شكايت‌ها به نتيجه رسيد و عابد به گناه خود اعتراف و محكوم به دار آويزی شد، آنگاه كه بالای چوبة دار قرار گرفت، شيطان در برابر او مجسّم شد و گفت: من اين برنامه را برای تو ريختم، اكنون می‌خواهم تو را از اين دار نجات دهم، مشروط به اينكه به سخن من گوش كنی.

عابد گفت: چه كنم تا از اين دار خلاص شوم؟

شيطان گفت: بر من سجده كن.

عابد گفت: چگونه سجده كنم؛ در حالی كه من به چوبة دار بسته شده‌ام.

شيطان در پاسخ گفت: اشاره نيز كافی است.

عابد بدبخت در اين لحظه راه شرك را پيش گرفت؛ نه تنها قاتل بود، كافر نيز گشت.

نتيجه

وعدة حزب نفاق به گروه بنی نضیر به سان وعدة آن شيطان به عابد بود، هر دو فريب می‌دهند؛ امّا عمل نمی‌كنند.

بنابراين «مشبّه»، «مشبه به» و «وجه شبه» روشن است و نيازی به تفسير ندارند.

پی‌نوشت‌ها