مذهب شيعه همواره در كشورهاي ديگر به غير از ايران، حتّي در كشورهايي كه اكثريّت جمعيت با شيعيان است، همواره در مظلوميت به سر برده و مي‌برد. از سوي ديگر، با توجّه به پيروزي انقلاب اسلامي به رهبري امام خميني(ره)، توجّه و محدود كردن گروه‌هاي شيعي، به خصوص شيعيان اثنا عشري شكل ديگري به خود گرفته است. نوشتار زير از سوي تارنماي مشرق براي ارائة پاسخي در خصوص سؤالاتي مانند: از پراكندگي شيعيان در جهان چه اطّلاعاتي داريد؟ آمار شيعيان جهان در حال حاضر چه ميزان است؟ شيعيان به چند گروه تقسيم مي‌شوند؟ مشكلات شيعيان در جهان چيست؟ در اينترنت عرضه شده است:
واقعيّت آن است كه شيعيان در شمال «آفريقا» و ديگر قاره‌ها، غير از خاورميانه جمعيت قابل توجّهي ندارند و از آنجا كه بيشتر كشورهاي منطقه سنّي مذهب هستند و تحت اوامر آمريكا با جمهوري اسلامي ايران دشمني دارند، بنابراين اين دشمني به خودی خود به شيعيان منتقل شده و آنها را از هر جهت تحت فشار و سركوب قرار مي‌دهد. از ديگر عوامل مخالفت با گسترش شيعه، روحية انقلابي‌گري و جهادگري گروه‌هاي شيعي در سراسر جهان است و عامل ديگر، پيشرفت و پيروزي حزب الله لبنان در جنگ 33 روزه است كه باعث تغيير مذهب در بين ديگر اديان و گرايش به شيعه شده است. بنابراين طبيعي است شيعيان در ديگر كشورها، از سوي حكومت‌ها به صورت منفي مورد توجّه قرار بگيرند و محدوديت‌هايي شامل حال آنها شود تا جايي كه با توجّه به منابع مختلف آماري، آمار صحيحي از شيعيان به صورت كلّي و تفكيكي در رسانه‌هاي مختلف، خبري و آماري وجود ندارد. در اين نوشتار به دنبال معرفي شيعيان در نقاط مختلف جهان هستيم.
خاورميانه
مذهب شيعه از سال 1501 م. يعني با آغاز سلسلة صفويّه در «ايران» دين رسمي اين كشور بوده است. اما با انقلاب اسلامي سال 1979م. به رهبري امام خميني(ره) براي نخستين بار در تاريخ، روحانيون زمام حكومت كشوري شيعه را به دست گرفتند. بي‌شك اين مهم‌ترين رويداد در تاريخ شيعه محسوب مي‌شود. از سوي ديگر، خاورميانه در كنار واقع شدن به عنوان مهد دين اسلام و همچنين اديان ابراهيمي، نه تنها از منظر ژئوپلتيك، بلكه از منظر قرار گرفتن بر منابع انرژي جهان نيز مورد توجّه كشورهاي ديگر به خصوص قدرت‌هاي استعماري است. از سوي ديگر، پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران، توجّه انديشمندان و دولت‌هاي
استعماري و عرب دست‌نشانده، جمعيت‌هاي شيعي در سراسر جهان را به عنوان عاملي براي تهديد محسوب مي‌كردند و خاورميانه نيز به دليل قرار گرفتن ايران، «عراق»، «بحرين»، «عربستان»، «پاكستان» و ديگر كشورهاي مسلمان، مورد توجّه و رصد كشورها و حكومت‌ها بوده است.
اردن
پيش از آغاز جنگ در عراق و پناهنده شدن تعدادي از آوارگان و جنگ‌زدگان شيعه به «اردن»، كمتر شهروند اردني از ماهيّت اعتقادات تشيّع و جايگاه آنان در دين مبين اسلام باخبر بود؛ 97% از مجموع ساكنان كشور 7 ميليوني اردن را مسلمانان اهل سنّت تشكيل مي‌دهند و پس از آنان مسيحيان و دروزيان به ترتيب بالاترين ميزان اتباع را در اين كشور دارا هستند.
براساس آمارهاي رسمي، شيعيان، كمتر از 1 درصد از جمعيت كشور اردن را تشكيل مي‌دهند، هر چند اندك شيعيان عراقي كه در اردن زندگي مي‌كنند به واسطة فرار از جنگ و پناهنده شدن در اردن، ميلياردها دلار در اين كشور سرمايه‌گذاري كرده‌اند و باعث شكوفايي اقتصاد اين كشور شده‌اند؛ امّا همواره از سوي دولت به عنوان يك اقليّت مذهبي، نگاهي توهين‌آميز و در بسياري از مواقع تحقيرآميز به آنان مي‌شود.
اهل سنّت اردن در قياس با بسياري از كشورهاي عربي ديگر، به ويژه كشورهاي حاشية «خليج فارس»، بسيار معتدل مي‌باشند و هيچ‌گاه خود را درگير تنش‌هاي مذهبي نكرده‌اند تا آنكه عبدالله دوم، پادشاه اردن، چند سال پيش نسبت به گسترش هلال شيعي در كشورش و نيز منطقة خاورميانه هشدار داد و اين سرآغازي بود براي ايجاد
حساسيّت در ميان اهل سنّت اردن نسبت به شيعيان. به عنوان مثال، نيروهاي امنيّتي اردن در تابستان گذشته شش شهروند شيعه را به اتّهام ترويج مذهب تشيّع و بر هم زدن امنيّت كشور دستگير كرده بودند. دولت اردن در كنار برخورد علني با شيعيان، همواره مي‌كوشد تا به شهروندان اين كشور القا كند كه خطر شيعيان كمتر از خطر صهيونيست‌ها نيست!
يمن
كشور «يمن» در جنوبي‌ترين منطقة شبه جزيرة عربستان قرار داد و سرزميني است سبز و خرّم. از لحاظ مذهبي حدود 45 درصد جمعيت يمن را پيروان مكتب زيديّه تشكيل مي‌دهند؛ در حالي كه اهل سنّت كه اغلب شافعي مذهب هستند، 53 درصد و درصد اندكي هم شيعيان اسماعيليّه هستند.
منطقة يمن در سال 1750 م. جزو قلمرو دولت عثماني درآمد و با سقوط امپراتوري عثماني، در سال 1934 م. با انعقاد قراردادي با «انگلستان» به استقلال رسيد. سابقاً حكومت يمن در دست اميري بود كه او را امام يمن مي‌خواندند و او شخصاً كشور را اداره مي‌كرد؛ ولي از سال 1962 م.
(برابر 1341 ه .ش.) به جمهوري تبديل شد. يمن قريب به 22 ميليون نفر جمعيت دارد كه 30 درصد آنها شيعيان زيدي مذهب مي‌باشند؛ يعني قريب 5/6 ميليون نفر. اين آمار قبلاً بيشتر بوده؛ يعني در زمان حكومت خود زيدي‌ها حدود 40 درصد بوده است. علي عبدالله صالح، رئيس جمهوري تازه سقوط كردة يمن، هرچند در ظاهر در خانواده‌اي زيدي مذهب به دنيا آمد؛ ولي حكومت او رويكردي سكولار داشت و اساساً برخلاف دين اسلام، به ويژه مذهب شيعه فعاليت مي‌كرد. او فارغ التّحصيل دانشگاه نظامي بغداد است و با اعضاي حزب بعث و صدّام معدوم، روابط ويژه‌اي داشته و به صدّام صغير معروف بوده است. وي چهار دهه قبل، به پيشتوانة سعودي‌ها در رأس حكومت يمن قرار گرفت و مذهبي زيديّه را به حاشيه راند و دست سلفي‌هاي تكفيري را براي گسترش نفوذشان در يمن باز گذاشت و به نوعي يمن را به حياط خلوت سياسي و مذهبي عربستان تبديل كرد.
آفريقا
سوابق طولاني اسلام در «آفريقا» به حدّي است كه آن را به عنوان دين بومي و سنّتي اين قاره توصيف مي‌كنند؛ زيرا در طول يك قرن بعد از وفات پيامبر(ص)، اسلام در كلّ شمال آفريقا رايج گشت، پس از آن شاخ آفريقا را در برگرفت و به تدريج به سمت جنوب گسترش يافت؛ اگرچه اين گسترش در ابتدا از طريق جنگ و نيروي نظامي صورت گرفت؛ امّا به تدريج در دوره‌هاي بعد، از طريق راه‌هاي تجاري و داد و ستدهاي بازرگاني نفوذ خود را در شرق، غرب و جنوب گسترش داد، اكنون در آفريقا، تقريباً در مناطق شمال مدار استوا، جمعيت عمدتاً مسلمان است. اين مناطق از سمت شرق تا غرب امتداد دارد و در بخش‌هايي از مركز و جنوب نيز اقليّتي از مسلمانان وجود دارند كه اين پراكندگي در بخش جنوب شرقي بيشتر است. مسلمانان آفريقا نيز مانند ديگر نقاط جهان داراي فرقه‌هاي گوناگون مي‌باشند؛ امّا عمدة جمعيّت مسلمانان را سنّي‌ها تشكيل مي‌دهند كه خود به نحله‌هاي مختلف تقسيم مي‌شوند. شيعيان نيز در اين قاره پيرواني دارند.
در گذشته براي اوّلين بار شيعيان عرب توانستند در شمال آفريقا دولتي شيعي تأسيس كنند. اين دولت از آنجا پديد آمد كه ادريس فرزند عبدالله فرزند حسن المثني فرزند حسن بن علي بن ابي‌طالب(ع)، وقتي توانست خود را از قربانگاه «حجاز» نجات دهد، خود را به آفريقاي شمالي رساند و توانست سرزميني از آنجا را مستقل سازد. اين سرزمين اكنون دو قسمت شده: قسمتي از آن را امروز به نام كشور «مغرب» و قسمت ديگر آن به نام «الجزاير» خوانده مي‌شود و در آنجا اوّلين دولت شيعي را در تاريخ اسلامي تأسيس كرد. اين كار در سال 172 ه .ق. انجام شد. دومين دولت شيعي عربي، دولت فاطميان است. اين فقط بزرگ‌ترين دولت شيعي نبود؛ بلكه اگر ميزان عظمت و بزرگي، در نگهداري و حفظ علم و ادب و گسترش فرهنگ اسلامي معيار باشد، در حقيقت بايد گفت، بزرگ‌ترين حكومت اسلامي بوده است.
سودان
جمهوري «سودان» بزرگ‌ترين كشور آفريقا است و در شمال شرقي
اين قاره قرار دارد. اين كشور دارای جمعيّتی بيش از 40 ميليون نفر است. «اريتره» و« اتيوپي» در شرق، «مصر» و «ليبي» در شمال، «چاد» و آفريقاي مركزي در غرب و «اوگاندا»، كنگوي دمكراتيك و «كنيا» در جنوب، با آن مرز مشترك دارند. 80 درصد مردم سودان مسلمان، 10 درصد مسيحي و بقيه هم پيرو اديان بومي يا بي‌دين هستند كه گروه اخير در منطقة آفريقايي‌نشين اين كشور سكونت دارند. اين كشور در گذشته «مصر جنوبي» خوانده مي‌شد؛ امّا در سال 1956 م. از حاكميت دوگانة انگلستان و مصر خارج و مستقل شد.
مصر
مصر كشوري است با جمعيتي حدود 75 ميليون نفر، واقع در شمال شرقي آفريقا. «شبه جزيرة سينا» كه در قارة آسيا قرار دارد نيز بخشي از قلمرو اين كشور است. اين كشور از شرق با «ليبي»، از جنوب با «سودان» و از طريق صحراي سينا با «فلسطين» همسايه است. پايتخت اين كشور «قاهره» و زبان رسمي آن، عربي است. اين كشور نزد عبرانيان به مصرائيم موسوم بوده و يونانيان هم از عهد هومر آن را اجيپ توس مي‌ناميده‌اند. مردم قديم آن ديار به موجب كتاب «عهد عتيق» از اولاد مصرايم بن حام بن نوح مي‌باشند. نژاد مصريان، عربي نيست؛ بلكه قبطي بود و واژة «EGYPT» كه در زبان‌هاي اروپايي براي مصر به كار مي‌رود، با كلمة قبطي در ارتباط است. مصر يكي از پر جمعيت‌ترين كشورهاي آفريقايي و خاورميانه است و اكثريّت قريب به اتّفاق مردم آن مسلمان هستند و در كنار «رود نيل» زندگي مي‌كنند. حدود نيمي از جمعيت مصر، شهرنشين هستند كه بيشتر آنان در دو شهر بزرگ قاهره و «اسكندريّه» و حومة آنها زندگي مي‌كنند. مصر تا مدّت‌ها تحت‌الحماية انگلستان بود؛ ولي پس از جنگ جهاني اوّل مستقل گرديد. اين كشور از نظر سياسي و فرهنگي يكي از مهم‌ترين كشورها در جهان عرب و خاورميانه است و بسياري از اتباع مصر به رياست سازمان‌هاي بين‌المللي ملّي و منطقه‌اي رسيده‌اند.
اتيوپي
كشور «حبشه» يا همان جمهوري فدرال دمكراتيك اتيوپي، كشوري است در شرق قارة آفريقا به پايتختي «آديس آبابا»، با بيش از 75 ميليون نفر جمعيت، «سومالي» در شرق، «كنيا» در جنوب، سودان در غرب و «اريتره» در شمال اين كشور، با آن مرز مشترك دارند. حدود نيمي از جمعيت اين كشور، مسلمان و نيم ديگر مسيحي هستند كه ارتدوكس‌ها اكثريت آنان را تشكيل مي‌دهند. اين كشور سابقه‌اي هزاران ساله دارد. این کشور در سال 1936 م. تحت اشغال ايتاليا درآمد و اين اشغال تا 1941 م. و شكست اين كشور در جنگ جهاني دوم ادامه داشت. بالأخره اتيوپي توانست در سال 1944 م. از سيطرة ايتاليا خارج و مستقل شود.
تانزانيا
جمهوري متّحد «تانزانيا» كشوري است واقع در شرق آفريقا با جمعيتي نزديك به 40 ميليون نفر. اين كشور از اتّحاد دو كشور «تانگانيكا» و «زنگبار» به وجود آمد و پايتخت آن، شهر «دارالسّلام» است با 2 ميليون و 340 هزار نفر جمعيت. منطقة جزيره‌اي زنگبار از سال 1503م. و به مدّت 450 سال، به تناوب تحت سلطة «پرتغال»، «عمان»، عرب‌ها و بريتانيا قرار داشت تا اينكه در سال 1961 م. مستقل شد. تانگانيكا نيز در دسامبر 1961 م. از بريتانيا اعلام استقلال
كرد و سرانجام دو ملّت تانگانيكا و زنگبار در 26 آوريل 1964 م. با يكديگر ادغام شده و جمهوري مستقلّ تانگانيكا را تشكيل دادند. شش ماه بعد، نام اين كشور به تانزانيا تغيير يافت. حدود 1000 سال پيش، گروه‌هايي از ايران (شيراز) به زنگبار مهاجرت كردند و هنوز هم پس از گذشت قرن‌ها، در زنگبار، اصل و نسب شيرازي به نوعي نجيب‌زادگي محسوب مي‌شود. آيين نوروز امروزه در زنگبار برگزار مي‌شود. انگليسي و سواحيلي زبان‌هاي رسمي اين كشور هستند.
تونس
مانند تمامي كشورهاي ديگر، مخصوصاً كشورهاي پليسي و استبدادي، آمار دقيقي دربارة تنوّع اقوام، مذاهب و اقليّت‌ها در اين كشور وجود ندارد؛ امّا دربارة تعداد شيعيان كشور «تونس»، يعني كساني كه هم به لحاظ عقيده، هم به لحاظ احكام و هم به لحاظ محبّت، پيرو اهل بيت(ع) بوده و رسماً شيعة دوازده امامي هستند، دو آمار معتبر منتشر شده است.
آمريكا
اگر بخواهيم دربارة شيعيان «آمريكا» صحبت كنيم، مناسبت‌تر است، ابتدا گروه‌هاي شيعة آنجا را معرفي نماييم. به طور خلاصه، گروه‌هاي شيعيان آمريكا را مي‌توانيم دو قسم بدانيم: گروهي كه اكثريت شيعيان آنجا را تشكيل مي‌دهند و از كشورهاي ديگر مثل ايران و عراق به آنجا رفته‌اند؛ گروهي هم كه اصلاً آمريكايي هستند؛ مثل سياه‌پوست‌ها. قوي‌ترين گروه در ميان شيعيان آمريكا، لبناني‌ها هستند كه در شهر «ديترويت» در ايالت «ميشيگان» ساكن هستند.
معمولاً آمريكايي‌هايي كه اصالتاً آفريقايي يا سياه‌پوست هستند، از اين موضوع احساس ناخوشايندي دارند؛ چون آنها يك اقليّت هستند و براي تجارت و پول به آمريكا نيامده‌اند. برخي از آنها در آنجا به دنيا آمده‌اند و به اسلام و به خصوص تشيّع علاقه پيدا كرده‌اند و به همين دليل، اين موضوع تمام زندگي‌شان را عوض كرده است. آنها نمي‌خواهند فرهنگ خود را نگه دارند، آنها مي‌خواهند تشيّع و اسلام را تبليغ كنند؛ ولي گروه‌هاي خارجي كه به آنجا آمده‌اند، جور ديگري به موضوع نگاه مي‌كنند؛ چون آنها غالباً براي تجارت به آنجا آمده‌اند و مي‌خواهند خوب زندگي كنند. بنابراين، به اين‌گونه تشكيلات ديني هم نياز دارند. اين گروه با هم سازگاري فكري ندارند.
نتيجه گيري
با توجّه به حسّاسيت‌هاي بالاي حكومت‌ها و قدرت‌هاي استكباري بر وضعيّت شيعيان چه در داخل ايران و چه خارج از ايران، آمار دقيقي از تمامي شيعيان به تفكيك مناطق مختلف وجود نداشته و هر سازمان و نهادي آمار متفاوتي را اعلام مي‌كند. به این ترتیب هيچ منبع موثّقي كه تمام اطّلاعات را در يك‌جا جمع كند، وجود ندارد. با توجّه به اهمّيت بحث، به نظر مي‌رسد اين وظيفة نهادهاي مسئول از قبيل وزارت خارجة جمهوري اسلامي ايران است تا با استفاده از منابع و دسترسي‌هايي كه دارد، آمار دقيقي از پراكندگي شيعيان در سراسر جهان تهيه كند. ان‌شاء‌الله