صراط مستقیم

در «دعای ندبه»، با تکیه بر خطبه و واقعة شریف «عید غدیر خم» خطاب به امام المتّقین، علیّ بن ابی طالب(ع) می‌فرمایند:

«ای علی! اگر تو نبودی، مؤمنان پس از من شناخته نمی‌شدند و به راستی که پس از پیامبر، او امّت را از گمراهی به هدایت و از نابینایی به بصیرت رسانه و اوست رشتة محکم الهی و اوست راه مستقیم.»

معرفی امام علی(ع) به عنوان صراط مستقیم الهی، چنان‌که خودشان فرمودند: «اَنَا صِراطُ المُستَقیم وَ عُروَةُ الوُثْقی التَّی لانفِصامُ لَها؛1 من صراط مستقیم خداوند و دستاویز محکمی هستم که به آن چنگ می‌زنند.» به مقام «ولایت» و «قربت» ایشان در درگاه خداوندی برمی‌گردد؛ چنانچه انتخاب حضرت به عنوان وصیّ و جانشین پیامبر اکرم(ص) نیز معطوف به مقام ولایت ایشان است.

افضلیت، اشرفیت، اولویّت و تقدّم حضرت نبیّ اکرم(ص) نسبت به کلّ موجودات و از جمله همة‌ انبیاء و رسل، پیش و بیش از آنکه معطوف به مقام «نبوّت و رسالت» حضرت باشد، معطوف به مقام «قربت» ایشان نزد پروردگار است.

این «قرابت» و نزدیکی است که درجة «ولایت» را معلوم می‌سازد.

نسبت میان «قرابت و ولایت» (به معنی میزان تصرّف و حقّ تصرّف) را در روابط و مناسبات جاری میان خودمان پذیرفته و آن را مراعات می‌داریم.

می‌خواهم عرض کنم، درک این نسبت، فطری و ذاتی وجود بشر است.

هیچ به رابطه و نسبت میان فرزندان یک خانه و میزان دخل و تصرّف آنها در امور و دارایی خانوادگی توجّه کرده‌اید؟ فرزندان خانواده را اهل خانه، محرم خانه، صاحب کلید و اذن دخل و تصرّف در مایملک و دارایی خانوادگی و حتّی میراث بر پدر می‌شناسند. بعد از پدر، پسر ارشد، صاحب انگشتری پدر می‌شود و ارث پدری از شیر مادر نیز برای فرزندان شیرین‌تر و پاکیزه‌تر است.

راز این همه برخورداری و محرمی و اختیار، به میزان تقرّب و نزدیکی فرزندان به پدر و مادر و خانواده برمی‌گردد. حال به میزان برخورداری، محرمی و اختیار عمل عموزاده‌ها، خاله‌زاده‌ها و عمّه‌زاده‌ها از همین خانه و خانواده توجّه کنید، هیچ کدام جای فرزندان خانواده و اختیارات ایشان را نمی‌گیرند. چنانچه این نسبت به سطح همسایگی، هم‌ولایتی، هم‌میهنی تنزّل بیابد، به همین نسبت هم میزان برخورداری و محرمی و اختیار عمل ها نسبت به آن خانواده، کم و کمتر می‌شود تا آنجا که به دشمنی و کین‌ورزی می‌انجامد.

«تقرّب»، میزان محرمی و لاجرم میزان برخورداری و اختیار عمل را که همان ولایت است و حقّ تصرّف را معلوم می‌سازد. چنانچه شخصی قصد رفتن به خانه‌ای و دیدار از خانواده‌ای را داشته باشد، امین‌ترین و صادق‌ترین شخص راهنما و بلد به سوی آن خانه و

خانواده، چه کسی می‌تواند باشد؟

پدر خانواده؟ فرزند خانواده؟ همسایه؟ و ...

اولی‌ترین شخص برای هدایت و راهنمایی، لاجرم مقرّب‌ترین نیز می‌تواند باشد. کجا دیده‌اید که برای تشخیص میزان محرمی فردی به خانه و خانواده‌ای، اقدام به قرعه‌کشی یا رأی‌گیری کنند؟ از این اقدام هر فرد ساده‌لوحی می‌خندد.

حضرت نبیّ اکرم(ص) در اعلام امامت و ولایت امیرمؤمنان(ع) به میزان تقرّب ایشان اشاره کرده و فرموده‌اند:

«یا علی! تو برادر من، وصیّ من، وارث من هستی. گوشت تو از گوشت من، خون تو از خون من است. سازش و آشتی تو، سازش و آشتی من، جنگ تو جنگ من است. ایمان در گوشت و خون تو آمیخته است، همان‌گونه که با گوشت و خون من آمیخته است. فردای قیامت، بر سر حوض کوثر، تو خلیفة من هستی و پس از مرگم، این تویی که قرض مرا می‌پردازی ...»

به عبارت دیگر، پیامبر اکرم(ص) به صراحت اعلام می‌دارد، «ای علی! «تو منی» و «من توام».»

این معنی را امام علی(ع) به خوبی می‌داند و نیازی به شنیدن و تکرارش ندارد. پیامبر اکرم(ص) این معنا را در این عبارات چند وجهی به مسلمانان اعلام می‌کند تا شاید پی به مقام و جایگاه ایشان و اهل بیت(ع) ببرند! اشارة مستقیم پیامبر اکرم(ص) به «فی القربی» اشاره به میزان قرابت و لاجرم میزان ولایت و سرپرستی امام علی(ع) و اهل بیت(ع)، نسبت به مردم دارد؛ زیرا با تأییدات آسمانی، رسول خدا(ص) که رحمت خدا بر او باد:

«... وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَی ٭ إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَی؛2

سوگند به اختر [= قرآن] چون فرود می‏آيد. [كه] يار شما نه گمراه شده و نه در نادانی مانده و از سر هوس سخن نمی‏گويد. اين سخن به جز وحي‌ای كه نازل می‏شود، نيست.»

«صراط مستقیم» صراط انبیاء و مرسلین، صراط رسول خدا(ص) و صراط اهل بیت(ع) است که در «تقرّب» و «ولایت»، از عالی‌ترین رتبه، نسبت به جمیع مخلوقات اوّلین و آخرین برخوردارند. در «سورة یس»، قلب قرآن کریم، خطاب به رسول خدا(ص) می‌فرماید: «إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ ٭ عَلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ؛3 كه قطعاً تو از [جمله] پيامبرانی. بر راهی راست.»

امام سجّاد، حضرت زین العابدین(ع) فرمودند:

«نَحنُ ابوابَ اللهُ وَ نَحنُ الصِراطَ المُستَقیم؛4

ماییم درهای خدا و ماییم صراط مستقیم.»

تنها در وقت معرفت به نورانیّت محمّد و آل محمّد(ص) و گفت‌وگو از تقدّم «خلقت نوری» بر خلقت مادّی، مطابق نظام معرفتی دین اسلام، می‌توان به معنی سخن و مفهوم «قرابت» و یگانگی حضرت رسول اکرم(ص) و اهل بیت(ع) پی برد و لاجرم، مقام ولایت ایشان و شایستگی‌شان برای امامت بر مسلمانان و هدایت خلق روزگار در صراط مستقیم را دریافت.

«يَهْدِي بِهِ اللّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلاَمِ وَيُخْرِجُهُم مِّنِ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ؛5

خدا هر كه را از خشنودی او پيروی كند، به وسيلة آن [كتاب] به راه‏های سلامت رهنمون می‏شود و به توفيق خويش آنان را از تاريكي‌ها به سوی روشنايی بيرون می‏برد و به راهی راست هدايتشان می‏كند.»

پی‌نوشت‌ها: