مقایسه پیامبر و امام از دیدگاه امام رضا(ع)

1. تعريف پيامبر

در اصطلاح آيات و روايات، به پيامبر، «نبي» و «رسول» گفته مي‌شود. اين دو اصطلاح در آيات به سه صورت به كار رفته است:

الف) در برخي از آيات، «نبي» و جمع آن به صورت «انبياء» يا «نبيين» ذكر شده است؛ مانند:

ـ «فَبَعَثَ اللهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ»1؛

ـ «لَّقَدْ سَمِعَ اللهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُواْ إِنَّ اللهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاء سَنَكْتُبُ مَا قَالُواْ وَقَتْلَهُمُ الأَنبِيَاء بِغَيْرِ حَقٍّ»2.

ب) در برخي از آيات، «رسول» و جمع آن به صورت «رُسُل» ذكر شده است؛ مانند:

ـ «يَوْمَ يَجْمَعُ اللّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ»3؛

ـ «وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولٌ فَإِذَا جَاء رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُم بِالْقِسْطِ»4.

ج) برخي از آيات، هر دو تعبير را ذكر كرده است؛ مانند:

ـ «وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رَّسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ»5؛

ـ «وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا وَكَانَ رَسُولًا نَّبِيًّا»6.

«نبي» بر وزن فعيل به معناي فاعل، از ريشة «نبأ» (خبر) است 7. پس «نبي» در لغت به معناي خبردهنده است و به پيامبر، «نبي» مي‌گويند از اين جهت كه از خدا خبر مي‌دهد 8. برخي از لغت‌شناسان، هر خبري را «نبأ» نمي‌دانند9؛ بلكه خبري مي‌دانند كه داراي فايدة بزرگ باشد و با آن، علم يا گمان غالب پيدا شود و اگر خبري اين سه شرط را نداشته باشد، «نبأ» نمي‌گويند10. با توجّه به اين معنا، «نبي» شخصي است كه خبر از فايدة بزرگي مي‌دهد و با آن، علم يا گمان غالب به مفادّ سخن او پيدا مي‌شود.

«رسول» به نظر برخي، از ريشة «رِسل» به معناي برخاسته با تأنّي است و «رسول» به معناي برخاسته است. واژة رسول، گاهي به «پيام» اطلاق مي‌شود و گاهي دربارة شخص پيام‌آور به كار مي‌رود 11. به نظر برخي ديگر، «ارسال» به معناي فرستاده و تسليط و «رسول» به معناي فرستاده شده است 12. «رسول» در اطلاق قرآن كريم و روايات به معناي فرستاده و پيام‌آور است 13.

در تفاوت ميان «نبي» و «رسول» ديدگاه‌هاي گوناگوني وجود دارد 14. برخي از بزرگان معاصر عقيده دارند كه از لحاظ مفهومي، گرچه بين معناي لغوي «نبوّت» و «رسالت» اشتراكي نيست؛ ليكن با توجّه به لازمة رسالت، مفهوم «نبوّت» از مفهوم «رسالت»، اعم است. لازمة رسالت كه داشتن پيامي از طرف خداست، اين است كه رسول، از آن پيام باخبر باشد. از لحاظ مصداقي، از آيات و روايات استفاده مي‌شود كه نسبت ميان «نبيّ» و «رسول»، عموم و خصوص مطلق است15. از اين‌رو، هر «رسول»، «نبي» است؛ ليكن هر «نبي»، «رسول» نيست. برخي از بزرگان مانند علّامه طباطبايي در تفاوت «نبي» و «رسول» عقيده دارند:

نبي كسي است كه صلاح زندگي و مرگ مردم را براي آنان روشن مي‌كند، چه از اصول دين باشد و چه از فروع آن و اين روشنگري براساس اقتضاي عنايت الهي به هدايت مردم به سعادتشان است. رسول، آورندة رسالت خاصّ مشتمل بر اتمام حجّت است، به گونه‌اي كه مخالفت با او هلاكت يا عقاب را به دنبال دارد، همان‌گونه كه مي‌فرمايد: «لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ»16 و از سخن خدا معلوم مي‌گردد كه فرق ميان اين دو بيش از فرق مفاد لفظشان، اين است كه ميان خدا و بندگانش براي نبي، شرافت علم به خدا و آنچه نزد اوست، وجود دارد 17.

در روايتي از امام رضا(ع) در فرق ميان «رسول» و «نبي» اين‌گونه نقل شده است: «رسول» كسي است كه جبرئيل بر او نازل شود و او را ببيند و سخنش را هم بشنود و بدو وحي فرود آورد و بسا باشد كه در خواب بيند؛ مانند خواب ابراهيم(ع). «نبي» بسا سخن را بشنود

[و جبرئيل را نبيند] و بسا شخص را بيند و چيزي نشنود 18.

در اصطلاح اهل كلام، پيامبر به انساني مي‌گويند كه بدون واسطة بشري از خدا خبر دهد 19. با توجّه به اينكه اين تعريف، شامل امام معصوم نيز مي‌شود، به دليل آنكه امام معصوم نيز به واسطة الهام از خدا خبر مي‌دهد، بهتر است پيامبر اين‌گونه تعريف شود: انسان كاملي كه از خداي متعال با وحي خبر دهد.20 منظور از پيامبر در اين نوشته، معناي اصطلاحي عامّ آن است. گفتني است، براساس ادلّة نقلي، همة پيامبران به طور مستقيم وحي دريافت مي‌كردند21.

2. تعريف امام

امامت در لغت به معناي پيشوايي كردن است 22 و هركسي كه متصدّي رهبري گروهي شود، «امام» ناميده مي‌شود، خواه در راه حق باشد يا در راه باطل، چنان‌كه در آية 12 سورة «توبه» واژة «ائمه الكفر» را دربارة كافران به كار برده است. «امامت» در اصطلاح اهل كلام عبارت است از: رياست همگاني و فراگير بر جامعة اسلامي در همة امور دنيوي و اخروي 23.

بنابراين، «امام» شخصي است كه در امور ديني و دنيوي رياست عامّه دارد و اين رياست به جانشيني از رسول خدا(ص) است.

برخي از بزرگان گفته‌اند: اين تعريف بخشي از شئون امامت را بيان مي‌كند و به عبارت ديگر، اين تعريف از روي مماشات با اهل سنّت و ناظر به تعاريف آنهاست كه امامت را در حدّ رياست تلقّي مي‌كنند؛ وگرنه از ديدگاه شيعه، اين تعريف تنها بخشي از مقامات امامت را ذكر مي‌كند 24. دليل اين نقد روشن است. براساس روايات فراوان كه بخشي از آنها در اين مقاله ذكر مي‌شود، يكي از شئون امامت رياست فراگير بر امور دنيوي و اخروي است. امام شئون ديگري نيز دارد كه در تعريف ياد شده منعكس نشده است، مانند خلافت الهي، وساطت ميان مخلوقات و خداي متعال، عالم به علم الهي و ...

3. تفاوت پيامبر و امام

پس از بيان ويژگي‌هاي پيامبر براي امام از نظر روايات امام رضا(ع)، اين سؤال پيش مي‌آيد كه آيا ميان پيامبر و امام تفاوتي وجود دارد؟ حسن بن عبّاس معروفي از امام رضا(ع) پرسيد كه ميان «رسول» و «نبيّ» و «امام» چه فرقي وجود دارد؟ امام رضا(ع) اين‌گونه جواب دادند: «فرق ميان «رسول» و «نبي» و «امام» اين است كه «رسول» كسي است كه جبرئيل بر او نازل شود و او را ببيند و سخنش را هم بشنود و بدو وحي فرود آورد و بسا باشد كه در خواب بيند؛ مانند خواب ابراهيم(ع). «نبي» بسا سخن را بشنود [و جبرئيل را نبيند] و بسا شخص را بيند و چيزي نشود، «امّا» كسي است كه سخن فرشته را بشنود شخص [او] را نبيند 25.

اين روايت تفاوت «نبي» و «رسول» و «امام» را از لحاظ ارتباط با خداوند متعال بيان مي‌كند. بنابراين، بر اساس اين حديث، «امام» نيز با واسطة فرشته با خداي متعال ارتباط دارد، با اين تفاوت كه او را نمي‌بيند و سخن او را مي‌شنود. البتّه با توجّه به دلايل قطعي ختم نبوّت، ارتباط امام با فرشته از نوع ارتباط رسالي نيست؛ بلكه تنها براي تلقّي علوم از فرشته است.

تأكيد بر اين نكته ضرورت دارد كه بر اساس آيات و روايات فراوان، وحي رسالي تنها با واسطة پيامبران است و پيامبران، حاملان وحي هستند و با توجّه به اينكه نبوّت با رسول اكرم(ص) پايان يافته و پس از ايشان پيامبر ديگري نمي‌آيد، امامان(ع) شريعت تازه‌اي نمي‌آورند و وحي و شريعت رسول اكرم(ص) را حفظ و تبليغ مي‌كنند. بنابراين، حديث ياد شده درصدد بيان همة تفاوت‌هاي پيامبر و امام نيست و تنها تفاوت آنها از جهت ارتباط با خدا از راه فرشته بيان مي‌كند. از اين‌رو، روايت با ادلّه‌اي كه تفاوت‌هاي ديگري براي پيامبر و امام نقل كند، منافات ندارد.

4. برتري امام بر پيامبر

با توجّه به وجود بيشتر صفات پيامبر در امام، پرسش ديگري مطرح مي‌شود و آن، اين است كه آيا يكي از پيامبر و امام بر ديگري برتري دارد يا نه؟ از برخي روايات استفاده مي‌شود كه مقام امام از مقام پيامبر بالاتر است. امام رضا(ع) در حديث معروف امام مي‌فرمايند:

«به راستي امامت [مقامي است] كه خداوند متعال آن را بعد از مقام نبوّت و خلّت (خليل‌اللهي) در مرحلة سوم به ابراهيم خليل اختصاص

داد و فضيلتي است كه او را به آن شرفياب نمود و به وسيلة آن نامش را بلندآوازه قرار داد و فرمود: «إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا 26؛ به راستي تو را امام مردم قرار دادم.» خليل(ع) خوشحال شد و عرض كرد: «وَمِن ذُرِّيَّتِي»؛ و از فرزندان من؟ خداوند عزّوجلّ فرمود: «لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ؛ پيمان من به ظالمان نمي‌رسد.» اين آيه، امامت هر ظالم تا روز قيامت را باطل نمود 27.

توضيح اين نكته ضروري است كه سخن در اينجا در محور مقام و جايگاه و اينكه مقام امامت از مقام پيامبري برتر است. بنابراين امام از جهت مقام امامت بر پيامبر از لحاظ مقام پيامبري برتري دارد. البتّه هرگاه فردي هم پيامبر باشد و هم امام، از لحاظ مقام امامت برتري دارد. از اين‌رو، برخي از پيامبران كه افزون بر مقام پيامبري داراي مقام امامتند ـ همچنان‌كه روايت ياد شده دربارة حضرت ابراهيم(ع) بر آن دلالت دارد ـ از لحاظ مقام امامت بر پيامبراني كه داراي مقام امامت نيستند، برتري دارند. البتّه همة پيامبراني كه مقام امامت دارند، در يك رتبه نيستند و برخي از آنها بر برخي ديگري برتري دارند. همچنان‌كه رسول اكرم(ص) بر همة پيامبران حتي كساني كه داراي مقام امامت هستند و نيز بر امامان(ع) برتري دارد. امام رضا(ع) مي‌فرمايد: «خداي تبارك و تعالي پيامبرش محمّد(ص) را بر همة آفريده‌هايش از پيامبران و فرشتگان برتري داد و طاعت او را طاعت خود و پيروي از او را پيروي از خود قرار داد و زيارت او در دنيا و آخرت را زيارت خود قرار داد و فرمود: «مَّنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ الله»28 و فرمود: (إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللهَ يَدُ اللهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ) 29. 30

پي‌نوشت‌ها: