فلسفة توسّل

حجّت الاسلام و المسلمين محسن غرويان

مقدّمه

يكي از معارف مسلّم و مشهور مكتب تشيّع، مسئلة توسّل به اولياي الهي و معصومين(ع) و بزرگان دين، براي رفع مشكلات و برآورده دشن حاجات مشروع است. از سويي معاندان و مخالفان فرهنگ تشيّع همواره در طول تاريخ، مسئلة توسّل را مشوّه جلوه داده و عقيده به آن را به منزلة شرك به خداوند قلمداد كرده و از اين طريق تشيّع را به نسبت‌هاي ناروايي متّهم ساخته‌اند. در عصر ما، وهّابيون ـ كه به حق آلت دست استعمار و استكبار جهاني هستند ـ بيش از ديگران به اين نسبت‌هاي ناروا و تهمت‌هاي بي‌جا دامن مي‌زنند.

ابن تيميه (متوفاي 728 ه‍ .ق.) كه پايه‌گذار وهّابيت است، توسّل به پيامبر(ص) و طلب حاجت از حضرتش را شرك نسبت به خداوند و آزار و اذيّت خود پيامبر(ص) مي‌پندارد و زيارت قبر معصومان(ع) و تضرّع و استغاثه در بارگاه آنان را بت‌پرستي مي‌شمارد. 1 وي توسّل را به معني ندا كردن شخص معدوم و آن را عملي حرام مي‌داند.

محمّد بن عبدالوهّاب (1115 ـ 1206هـ. ق) نيز كه از رهبران فرق وهّابيت است، مي‌گويد:

خطاب كردن شخص معدوم قبيح است؛ زيرا مرده هرگز توانايي پاسخ‌گويي ندارد.2

ما معتقديم كه همة اين نارواگويي‌ها ناشي از عدم درك صحيح آنان از مسئلة توسّل در مكتب تشيّع است و البتّه اين مطلب را نيز نفي نمي‌كنيم كه وهّابيت معاصر به دليل اغراض پليد استعماري، عالماً و عامداً سعي در تحريف معارف شيعي دارد؛ گرچه رهبران وهّابيت خود مي‌دانند كه حقيقت اين معارف، خلاف پندارهاي باطل آنان است. ما در اين مقاله برآنيم كه به اختصار، اشارتي به فلسفة توسّل داشته باشيم و اين مسئله را از ديدگاه عقل و نقل بررسي كنيم.

معناي لغوي توسّل

توسّل در لغت به معناي تقرّب به غير از طريق ابزار، عمل يا شخص ديگر است. وَسَّلَ نيز به همين معنا به كار مي‌رود. در المنجد آمده است: وسَّل و توسُّل الي الله بعملٍ أو وسيلة عَمِلَ عملاً تقرّبَ به اليه تعالي؛ و وسيله به معناي چيزي است كه با آن، اين تقرّب حاصل مي‌شود: «الوسيلة: ما يُتقرَّبُ به الي الغير». توسّل به معناي تضرّع، استجداء [استعطاء]، التماس، استرحام، استدعا، و تذرُّع، نيز آمده است.3

معناي اصطلاحي توسّل

توسّل به معناي مصطلح در فرهنگ شيعي را مي‌توان به صورت زير تعريف كرد:

توسّل عبارت است از خواستن حقيقي از حقيقت وجود انسان‌هايي برگزيده و كامل براي وساطت در امر خيري مربوط به دنيا يا آخرت.

از اين تعريف چندين مطلب به دست مي‌آيد:

الف) بديهي است كه توسّل صرفاً لقلقة زبان نيست؛ بلكه خواستني حقيقي است؛

ب) روشن است كه ما در توسّل هرگز از قبر يا بدن فيزيكي و جسم

پيامبر يا امام و ... چيزي طلب نمي‌كنيم؛ بلكه از حقيقت وجودي آنان كه به عقيدة ما نفس نبوي يا ولوي آنان است، استمداد مي‌طلبيم؛

ج) متوسّل‌به مي‌بايست نسبت به متوسّل، از كمال و مرتبت وجودي بيشتر و بالاتري برخوردار باشد؛ زيرا وساطت جز در اين صورت كه واسطه، فوق متوسّل و دون متوسّل‌اليه باشد، معنا ندارد؛

د) توسّل مي‌بايست در امر خير، يعني امري كه منافاتي با نظام احسن الهي ندارد، باشد؛

هـ) موضوع توسّل مي‌تواند امر خير دنيوي يا اخروي باشد؛

و) ظرف توسّل دنياست، به خلافت شفاعت مصطلح كه ظرف آن، جهان آخرت است.

برخي شفاعت به معناي عام و لغوي آن را در تعريف توسّل آورده و چنين گفته‌اند:

الاستغاثة بالنّبي(ص) و بإخوانه النّبييين و المرسلين و بالأولياء و الصالحين، هي عبارةٌ عن سؤال الشفاعة منهم لقضاء الحوائج و دفع النوائب و تفريج الكروب.4

روشن است كه شفاعت در تعريف فوق، به معناي وساطت است و نه به معناي شفاعت مصطلح كه ظرف تحقّق آن قيامت است.

توسّل، نوعي شفاعت در دنيا

معناي اصطلاحي شفاعت، واسطه شدن شخص در قيامت براي بهره‌مندي ديگران از فيض و رحمت الهي است.5 با توجّه به اين معنا، مي‌توان گفت كه اگر اين گونه وساطت در همين جهان نيز واقع شود، نوعي شفاعت محسوب مي‌شود و طلب كردن اين‌گونه وساطت نيز نوعي شفاعت‌خواهي است. در فرهنگ اسلامي ما از اين مسئله تحت عنوان توسّل ياد شده است.

بنابراين مي‌توان گفت توسّل عبارت است از خواستن و تقاضا كردن از شخصي در دنيا براي وساطت در حصول نعمت و سعادت يا رفع نقمت و شقاوت دنيوي يا اخروي كه جامع اين دو، همان معناي خير است و خير امري است كه هماهنگ با نظام احسن الهي باشد. از همين‌رو شرور نمي‌توانند متعلّق نذر و امثال آن و نيز موضوع توسّل باشند؛ چون در قلمرو ارادة الهي و خواست وسائط قرار نمي‌گيرند.

نكتة قابل تذكّر آنكه توسّل هرگز به معناي طلب وساطت تكويني نيست؛ يعني در توسّل، شخص واسطه، خود در سلسلة علل تكويني مطلوب واقع نمي‌شود و آن را به وجود نمي‌آورد؛ بلكه تنها به اين معناست كه او نيز دعا مي‌كند و از خدا مي‌خواهد كه حاجت و نياز شخص متوسّل برآورده شود، به بيان ديگر از خداوند مي‌خواهد كه دعاهاي شخص متوسّل، مستجاب شوند.6

حاجت بايد مشروع، يعني موافق با نظام اسباب و مسبّبات باشد تا در راستاي ارادة متوسّل‌به مثل نفوس انبيای اولياء الهي و متوسّل‌اليه، يعني خداوند قرار گيرد. سرّ اينكه برخي توسّلات و دعاهاي ما اجابت نمي‌شوند، همين است كه با نظام كلّي هستي كه نظام احسن است، سازگار نيستند.

شكّي نيست كه شرط مؤثّر بودن توسّلات اين است كه افرادي كه براي وساطت مورد توسّل قرار مي‌گيرند، افرادي شايسته و برگزيدگاني وارسته باشند كه در خواستشان در پيشگاه الهي مقبول افتد و به اصطلاح «مستجاب الدّعوة» باشند. اينان كساني هستند كه اراده و مشيّت آنها فاني و مندك در ارادة الهي و مطابق نظام الهي است. هر موجودي كه در مقايسه با شخص متوسّل، قرب بيشتري نسبت به خداوند داشته باشد، نوبتی مي‌تواند مورد توسّل قرار گيرد؛7 مصداق اثبات شده، روشن و متيقّن متوسّل‌به، معصومان(ع) هستند كه از طريق روايات به ما معرفي شده‌اند.

آيات قرآن در زمينة دعا و توسّل

چنان‌كه گفتيم، توسّل به معني طلب دعا و جوهر توسّلات همان دعاست. اينك بايد ديد آيا از ديدگاه «قرآن» اصل دعا و درخواست از مسبّب‌الاسباب، يعني خداوند تعالي امري مقبول و منطقي است؟

قرآن كريم نمونه‌هاي متعدّد از اين‌گونه توسّلات و درخواست‌ها را نقل كرده است كه به بعضي از آنها اشاره مي‌كنيم:

برخي از آيات دربارة حضرت ابراهيم(ع) است كه براي اهل مكّه از خداوند درخواست نعمت مي‌كند. روشن است كه وقتي دعاي حضرت ابراهيم(ع) در حقّ اهل مكّه است و نه در حقّ خود، مفهوم توسّل و وساطت در دعا و طلب، به خوبي صادق است؛ گرچه دعا براي خود، مصداق توسّل مصطلح نيست، دعاي حضرت ابراهيم(ع) چنين است:

1. «وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُم بِاللهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ...؛8

و آن هنگام كه ابراهيم به درگاه الهي عرضه داشت: اي پروردگار من، تو خود اين سرزمين را در امنيت و آسايش گير و اهل آن را از ثمرات و نعمت‌هاي خويش بهره‌مند ساز، آنها كه به خدا و روز رستاخيز ايمان آورده‌اند... ».

2. «رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِّنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ؛9

پروردگارا، در بين اين قوم فرستاده‌اي از ميان خودشان برگزين كه آيات تو را بر آنها تلاوت نمايد و آنان را كتاب و حكمت آموزد و از پليدي‌ها پاكشان سازد».10

در بعضي از آيات، حضرت ابراهيم(ع) براي خود، پدر و مادر خويش و ديگر مؤمنان از خداوند، طلب آمرزش و مغفرت مي‌نمايد:

«رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ؛11

پروردگارا، رحمت و مغفرت خويش را در روز حسابرسي اعمال، نصيب من و والدينم و ديگر اهل ايمان بفرما».

حضرت موسي(ع) نيز به پيشگاه خدا عرضه مي‌دارد:

«رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلأَخِي وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ؛12

اي پروردگار من! من و برادرم (هارون) را مورد مغفرت و آمرزش خويش قرار ده و ما را در رحمت خويش داخل گردان، همانا تو مهربان‌ترين مهرباناني».

بنابراين دعاي حضرت ابراهيم(ع) و حضرت موسي(ع) براي ديگران ـ چنان كه گفتيم ـ مصداق توسّل است.

فرشتگان؛ وسيلة تقرّب

ملائكة الهي از آن حيث كه از سعه و مرتّب وجودي بالا و والايي برخوردارند، مي‌توانند به عنوان متوسّل‌به براي ديگران، اسباب تقرّب و وسيلة مغفرت باشند؛ بنابراين براساس آيات قرآن كريم، ملائكة الهي در حقّ مؤمنين دعا و از پيشگاه خداوند براي آنان طلب آمرزش مي‌كنند.

«رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَ‏ شَيْ‏ءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَ قِهِمْ عَذابَ الْجَحِيمِ. رَبَّنا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنَّات عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ. وَ قِهِمُ السَّيِّئاتِ وَ مَنْ تَقِ السَّيِّئاتِ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيم‏»

ملائكه الهي عرضه مي‌دارند: «پروردگارا! علم و رحمت تو همه چيز را فراگرفته است، پس آنان را كه توبه كرده و راه تو را پيش گرفته‌اند، بيامرز و از عذاب دوزخ رهايشان ساز، بار الها! آنها را در بهشت عدن (و برين) كه وعده‌شان داده‌اي، همراه با پدران و مادران و همسران و فرزندانشان كه صالحند، داخل گردان كه به راستي تويي خداوند مقتدر حكيم و مؤمنان را (به لطف و عنايت خود) از ارتكاب اعمال زشت مصون دار كه هر كس را از زشت‌كاري محفوظ داري، او را مورد عنايت و رحمت خود قرار داده‌اي و اين است كه به راستي رستگاري و فيروزي به شمار مي‌رود.»

در مواردي، خداوند به پيامبر(ص) خطاب مي‌كند كه در مورد زنان و مردان با ايمان و پيروان خويش، عفو و گذشت داشته باشد و براي آنان طلب آمرزش نمايد. مدلول الزامي اين امر اين است كه ديگران نيز از پيامبر(ص) طلب وساطت نمايند و به ايشان متوسّل شوند تا تقرّب بيشتري به خداوند پيدا كنند:

1. « ... فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ ...؛14

(اي پيامبر ما!) از خطاهاي مردم درگذر و براي آنها طلب آمرزش كن».

2. «وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ؛15

براي مؤمنان از خداوند طلب مغفرت كن كه به راستي خداوند بخشنده و مهربان است».

3 «وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ؛16

براي زنان مؤمن از درگاه الهي طلب آمرزش نما كه به راستي خداوند بخشنده و مهربان است».

آنچه در تمامي آيات گذشته به آن اشاره شد، واسطه شدن انساني شايسته و برگزيده در بارگاه خداوند و درخواست و تقاضاي او در حقّ خود ديگران در همين دنياست كه اگر در حقّ خود به طور مستقيم باشد، مصداق توسّل مصطلح نيست و اگر در حقّ ديگران باشد، مصداق توسّل است. نكتة قابل توجّه اين است كه اگر انسان از طريق حقيقت يك عمل شايسته مثل نماز، به خداوند توسّل پيدا كند، در اين صورت گرچه توسّل مصطلح اطلاق نمي‌شود؛ امّا مي‌توان اين عمل را وسيلة متوسّل‌به و شخص مسّلي را متوسّل و خداوند را متوسّل‌اليه ناميد.

ابتغاء وسيله

در دو آيه از آيات قرآن، مسئلة ابتغای وسيله، يعني جست‌وجو و گزينش راه و وسيله براي قرب به پروردگار مطرح شده است. در آية 57 سورة اسراء مي‌خوانيم:

«أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ؛

معبودهايي غير از خداوند (مثل مسيح و فرشتگان)، خود، خدا را مي‌خواهند و براي تقرب به او وسيله‌اي مي‌جويند».

در آية ديگر به مؤمنان دستور داده شده است كه براي تقرّب به خداوند، وسيله‌اي را اتّخاذ كنند و تقواي حقيقي، جز از راه اتّخاذ وسيله (توسّل) نخواهد بود:

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللهَ وَابْتَغُواْ إِلَيهِ الْوَسِيلَةَ؛17

اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! تقواي خدا پيشه و براي خويش در نزد او وسيله و راهي جست‌وجو كنيد».

ممكن است منظور از كلمة وسيله در آية ياد شده، مطلق اعمال صالح باشد كه وسيلة تقرّب الي الله است. براساس آنچه از بعضي روايات به دست مي‌آيد، مراد از آن، مقام خاصّي است كه به پيامبر اسلام(ص) از طرف خداوند عطا شده است و بنابر تعدادي ديگر از روايات، ائمة معصومان(ع) خود تصريح فرموده‌اند كه: «به خدا سوگند مراد از وسيله در اين آيه، ما چهارده معصوم هستيم.»18

در آية ديگري خداوند، عدم توسّل به انسان‌هاي برگزيده‌اي، چون پيامبر(ص) را نشانة استكبار و خودبزرگ‌بيني مي‌داند و در مورد منافقان مي‌فرمايد:

«وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ اللهِ لَوَّوْا رُؤُوسَهُمْ وَرَأَيْتَهُمْ يَصُدُّونَ وَهُم مُّسْتَكْبِرُونَ؛19

و آن هنگام كه به آنها (منافقان) گفته شود، به نزد رسول خدا آييد تا از درگاه خداوند برايتان طلب مغفرت نمايد، سرمي‌پيچند و مي‌بيني كه از روي تكبّر و نخوت روي برمي‌تابند».

بنابراين در خود آيات قرآن كريم نيز به توسّل و واسطه‌طلبي در پيشگاه خداوند امر شده است.