میراث‌بر ودایع امامت

حسن جلالیان

اشاره:

وجود مبارک امام عصر(ع) افزون بر اینکه وارث مواریث و ودایع نبوّت است، وارث ائمة پیشین(ع) نیز مي‌باشد؛ در این مقاله به بررسی مواریث ائمه(ع) که اکنون در نزد آن حضرت است؛ شامل: 1. «کتاب جامعة امام علی(ع)» و 2. «مصحف علی(ع)» مي‌پردازیم.

1. کتاب جامعة امام علی(ع)

در خصوص این کتاب، احادیث فراوانی وارد شده است؛ از جمله از ابوبصیر نقل شده است كه: «خدمت امام صادق(ع) رسیدم و گفتم: فدایت شوم سؤالی دارم، آیا اینجا کسی هست که سخنان مرا بشنود؟ امام صادق(ع) پرده‌اي را که بین آن اتاق و اتاق مجاور آویخته شده بود، کناری زد و در آنجا سرکشید و سپس به من فرمود: «اي ابومحمّد (کنیه ابوبصیر) هر چه مي‌خواهی بپرس.»

گفتم: فدایت شوم، شیعیان تو بر اساس احادیثی مدّعی هستند که رسول خدا(ص) بابی از علم به روی علی(ع) گشوده که از آن هزار باب دیگر گشوده مي‌شود. امام(ع) فرمود: «اي ابو محمّد، ما جامعه داریم و آنها چه مي‌دانند که جامعه چیست؟» پرسیدم: فدای تو گردم جامعه چیست؟ امام(ع) فرمود: «صحیفه‌اي است به درازای هفتاد ذراع به ذراع رسول خدا(ص) و املای آن حضرت که همة مطالب آن یک به یک، از دو لب مبارک ایشان بیرون آمده و علی(ع) آن را به خطّ خود نوشته است و در آن صحیفه از هر حلال و حرامی و از هر آنچه که مردم به آن نیاز داشته و دارند، سخن رفته است؛ حتّي دیة یک خراش سطحی بر پوست بدن».1

در حقیقت پیامبر اکرم(ص) مجموعة احکام اسلام را بر امیرالمؤمنین(ع) املاء فرموده و آن حضرت نیز آن را به صورت کتابی، به نام جامعه گردآوری نموده است، و این مجموعه گران‌قدر به ترتیب نزد ائمه(ع) بوده و آن بزرگواران گاهگاهی آن را بر مردم عرضه مي‌داشتند.

همچنین از امام صادق(ع) نقل شده که فرمود: «همانا نزد ما نوشته‌هايی است که با وجود آنها نیازی به مردم نداریم؛ ولی مردم به ما احتیاج دارند، نزد ما کتابی است به املاي پیامبر(ص) و خطّ علی(ع) که هر حلال و حرامی در آن است، شما راجع به کاری نزد ما مي‌آیید، سپس ما مي‌فهمیم که شما به آن عمل مي‌کنید یا آن را ترک مي‌نمایید.»2

در منابع اهل سنّت نیز به این مطلب اشاره شده که امام علی(ع) همه روز، صبح و شام، برای تعلیم گرفتن قرآن، و آنچه نازل شده بود، به خدمت پیامبراکرم (ص) مي‌رسید. ابن ماجه از علی(ع) روایت کرده که ایشان فرمود: «من سحرگاهان هر روز به خدمت پیامبر(ص) مي‌رسیدم و از پشت در مي‌گفتم: «السلّام علیک یا نبی اللَّه»، و اگر آن حضرت آهسته و آرام سرفه مي‌کرد، به خانه بازمی‌گشتم وگرنه داخل مي‌شدم».3

در این ملاقات‌ها پیامبر(ص) به علی(ع) دستور نوشتن مي‌داد و مي‌فرمود: «آنچه را به تو مي‌گویم بنویس، و علی(ع) سؤال مي‌کرد: اي رسول خدا، از آن مي‌ترسی که فراموش کنم؟» پیامبر فرمود: «نه، از خدا خواسته‌ام حافظه‌ات را نیرو بخشد و تو را دچار فراموشی نگرداند، آن را برای شریکانت، یعنی امامان بعد از خودت بنویس.» [و با اشاره به امامت امام حسن(ع)] فرمودند: «این نخستین آنان است و امامان از

فرزندان حسین(ع) هستند».4

ابو حمزه ثمالی مي‌گوید: به حضرت علی بن الحسین(ع) عرض کردم: فدایت شوم، آنچه در نزد پیامبر اکرم(ص) بود، به امیرمؤمنان(ع) عنایت شد، بعد از امیرالمؤمنین به امام حسن، سپس به امام حسین(ع) و بعد به هر امام تا روز قیامت؟ امام فرمودند: «صحیح است و به اضافة پیشامدهایی که هر سال رخ مي‌دهد و در هر ماه و آری! به خدا قسم در هر ساعت».5

پس تاکنون روشن ساختیم که کتاب جامعه، تمام احکام، حتّي حکم خراش بر بدن را شامل مي‌شود؛ این کتاب به املای پیامبر(ص) و خطّ علی(ع) جمع آوری و تدوین شده است. کتاب یاد شده مورد استفادة همة ائمه(ع) بوده است و امامان بعد از امیرمؤمنان، علی(ع)، جامعه را پس از سپری شدن ایّام خویش، به امام پس از خود به ودیعت مي‌سپردند؛ حال به چند حدیث در این زمینه اشاره مي‌نماییم تا چگونگی انتقال این کتاب و سایر مواریث از علی(ع) به سایر ائمه(ع) روشن شود.

ثقة الاسلام کلینی در کتاب «اصول کافی» از قول سلیم بن قیس هلالی ـ از جمله اصحاب امام علی(ع) است که تا امام سجّاد(ع) را درک کرده ـ چنین آورده است: من شاهد وصیّت امیرمؤمنان علی(ع)، به فرزندش، حسن(ع) بودم، آن حضرت پس از انجام وصیّت، حسین(ع) و محمّد حنفيه و همة پسرها و بزرگان شیعه و خانواده‌اش را بر آن وصیّت گواه گرفت و آنگاه کتاب و سلاح خود را به فرزندش، حسن(ع) تحویل داد و گفت: «پسرم، رسول خدا به من امر فرموده که تو را وصیّ خود گردانم و کتاب‌ها و اسلحه‌ام را به تو تحویل دهم، همان‌طور که رسول خدا(ص) مرا وصیّ خود قرار داد و کتاب‌ها و اسلحه‌اش را به من سپرد و نیز فرمان داده تا به تو دستور دهم که چون مرگت فرا رسد، آنها را به برادرت، حسین(ع) تحویل دهی».

سپس امیرمؤمنان(ع) روی به جانب حسین(ع) کرد و به او فرمود: «رسول خدا(ص) تو را نیز فرمان داده که آنها را به این پسر خویش، علی بن الحسین(ع)، تحویل دهی.» سپس دست علی بن الحسین(ع) را گرفت و فرمود: «و رسول خدا(ص) تو را نیز فرمان داده تا آنها را به پسرت، محمّد، تحویل دهی و از جانب رسول خدا(ص) و من، به او سلام برسان».6

ملاحظه مي‌گردد که تمامی مواریث انبیاء، به وسیلة پیامبر(ص) تحویل علی(ع) مي‌شود و به وسیلة علی(ع) تمامی آن مواریث به علاوة کتاب «جامعه»، تحویل امام حسن(ع) و امام بعدی تا امام باقر(ع) مي‌شود و این حدیث روشن مي‌سازد که مواریث انبیای الهی(ع) و امام علی(ع) به دست امام محمّد باقر(ع) رسیده است.

در حدیث دیگری چگونگی انتقال مواریث، از جمله کتاب جامعه از امام حسین(ع) به امام سجّاد(ع) روشن مي‌شود؛ در کتاب «کافی» و «بصائر الدّرجات» آمده است که حمران بن اعین شیبانی مي‌گوید: «از ابوجعفر (امام محمّد باقر(ع)) در مورد صحیفة مهر و موم شده‌اي که نزد «امّ سلمه» به ودیعت نهاده شده بود و مردم دربارة آن سخن مي‌گفتند، سؤال نمودم و امام باقر(ع) فرمود: «چون اجلّ رسول خدا(ص) فرا رسید، علی(ع) علم و اسلحة آن حضرت و هر

چه را نزد او بود، به ارث برد، [این علوم و معارف و سلاح و کتاب جامعه و مصحف همچنان نزد امیرالمؤمنین(ع) بود] تا اینکه به امام حسن(ع) و پس از او به امام حسین(ع) رسید؛ در این موقع چون ما از غلبة دشمنان بیم داشتیم، این بود که آنها را (جدّم حسین(ع)) نزد امّ سلمه به امانت سپرد و بعد از آن علی بن الحسین(ع) آنها را از امّ سلمه ستاند.»

من (حمران بن اعین) گفتم: بسیار خوب، سپس به پدرت رسید و بعد از آن نزد تو بوده و به تو رسیده است؟ امام باقر(ع) فرمود: آری، همین‌طور است.»7

و نیز شیخ طوسی به روایت از فضیل بن یسار چنین آورده است: ابو جعفر(ع) به من فرمود: «در همان هنگام که حسین(ع) عازم حرکت به سوی عراق (کربلا) بود، وصیّت‌نامة پیغمبر و کتاب‌ها و دیگر اشیاء (مواریث انبیاء و امامت) را به امانت نزد امّ سلمه گذاشت و به او فرمود: «وقتی که پسر بزرگترم به تو مراجعه کرد، آنچه را که به تو به امانت سپرده ام به او تسلیم کن». پس از اینکه حسین(ع) به شهادت رسید، علی بن الحسین(ع) نزد امّ سلمه رفت و آن بانو هم تمامی امانت‌هایی را که حسین(ع) به امانت نزدش نهاده بود به امام سجّاد(ع) تحویل داد».8

همین داستان در بعضی دیگر از منابع حدیثی وارد گردیده است که برای جلوگیری از طولاني شدن کلام از ذکر آنها خودداری مي‌کنیم. گفتنی است که حضرت امام حسین(ع) وصیّت‌نامة دیگری نیز داشته است که آن را در «کربلا» به دخترش فاطمه سپرد و او هم بعدها آن را به علی بن الحسین(ع) تحویل داد و آن غیر از این مواریث بوده است. اکنون که سلسلة مواریث انبیای الهی و امامت تا امام باقر(ع) روشن گشت، به نقل دو روایت دیگر که نحوة انتقال این مواریث از امام سجّاد(ع) به امام باقر(ع) را روشن مي‌سازد، اشاره مي‌کنیم.

در حدیثی از عیسی بن عبدالله روایت شده است که:

امام سجّاد(ع)، در بستر مرگ به فرزندانش که پیرامون او گرد آمده بودند، نظری افکند و سپس چشم به فرزندش، محمّد بن علی(ع)، [امام باقر(ع)] انداخت و به او فرمود: «محمّد، این صندوق را بگیر و به خانة خود ببر». سپس امام به سخن خود ادامه داد و فرمود: «در این صندوق به هیچ عنوان دینار و درهمی وجود ندارد، بلکه آکنده از علوم است».9

عیسی بن عبداللَّه بن عمر در «بصائر الدّرجات» و نيز در «بحارالانوار» از امام صادق(ع) روایت شده است که: «پیش از آنکه علی بن الحسین(ع)، بدرود حیات گوید، سبد یا صندوق را حاضر کرده به فرزندش فرمود: «محمّد، این صندوق را ببر»؛ او نیز صندوق را توسط چهار نفر حمل کرد و برد.

چون امام سجاد(ع) درگذشت، عموهایم برای گرفتن سهم خود از محتویات آن صندوق به پدرم مراجعه کرده و گفتند: بهرة ما را از آن صندوق بپرداز».

امام باقر(ع) در پاسخ آنها فرمود: «به خدا قسم که شما را نصیبی از آن نیست، اگر شما را بهره‌اي در آن مي‌بود، آن را (پدرم) به من

تحویل نمی داد. در آن صندوق سلاح رسول خدا(ص) و کتاب‌های او قرار داشت».10

پس از امام باقر(ع) تمامی مواریث انبیاء و امامت به امام صادق(ع) منتقل گردید. به حدیثی در این زمینه توجّه فرمایید.

از زراره بن اعین شیبانی در «بصائر الدّرجات» روایت شده که امام صادق(ع) فرمود: «هنوز امام باقر(ع) حیات داشت که آن مواریث و کتاب‌ها به من منتقل گردید».11

این روایت نیز مشخّص مي‌سازد، مواریث که کتاب جامعة علی(ع) نیز شامل آن مي‌شود، در زمان حیات امام باقر(ع) به فرزند گرامی اش، امام صادق(ع) منتقل گردیده است. در کتاب‌های دیگر در مورد سایر ائمه(ع)، بعد از امام صادق(ع) نیز روایاتی وارد شده است.12

در پایان این مبحث، به مواردی از رجوع امامان مکتب اهل بیت(ع) به کتاب جامعة علی(ع) مي‌پردازیم: از ابان بن تغلب بن ریاح روایت شده که گفت: از علی بن الحسین(ع) در مورد کسی سؤال شد که دربارة مقداری از مال خود وصیّت کرده است [به طور مبهم وصیّت کرده که مقداری از مال او را به فلان مصرف برسانید؛ امّا مقدار آن را مشخّص نکرده و عباراتی مانند» شی‌ء من مالی« به کار برده است]. حضرت سجاد(ع) در پاسخ فرمود: «شی ء در کتاب علی(ع)، یک ششم محسوب مي‌شود».13

نجاشی روایت کرده است که: عذافر بن عیسی خزاعی صیرفی در معیّت حکم بن عتیبه کوفی به خدمت امام باقر(ع) رسیدند. حکم آغاز سخن کرد و مسائلی را مطرح ساخت و امام به اینکه دیدار حکم را خوش نداشت، او را پاسخ مي‌داد تا اینکه در مسئله‌اي بین شأن اختلاف نظر افتاد [حکم پاسخ امام را نپذیرفت]؛ در این هنگام امام باقر(ع) روی به فرزند خود کرده، فرمود: «پسرم، برخیز و آن کتاب علی(ع) را بیاور». فرزند امام فرمان برد و کتابی که طوماروار روی هم پیچیده شده بود، پیش روی آن حضرت نهاد. امام آن را گشود و به جست وجوی مسئله مورد بحث پرداخت تا آن را بیافت و سپس فرمود: «این املای رسول خدا(ص) و خطّ علی(ع) است».14

در ادامة همین حدیث حضرت فرمود: «به هر طرف که مي‌خواهید، به شرق و به غرب بروید که به خدا سوگند، علمی از این مطمئن تر که نزد خانواده ماست و جبرئیل بر ما فرود آورده، نزد هیچ‌کس دیگر نخواهید یافت». بارها استفادة ائمه(ع) از کتاب جامعه علی(ع) و پاسخ دادن به سؤالات، در منابع معتبر شیعه آورده شده که ما در اینجا مواردی از آنها را ذکر می‌نماییم: ـ در کتاب «الطّهارة» از زراره و او از اباعبدالله(ع) نقل مي‌كند كه: در کتاب علی(ع) چنین یافتم که رسول خدا(ص) فرمود: «هنگامی‌كه از پرداخت زکات خودداری شود، زمین برکات خود را دریغ مي‌کند.» در كتاب «وسائل الشّیعه»، بخش زكات، باب تحریم منع زكات، برید بن معاویه مي‌گوید:

از ابا عبدالله، امام صادق(ع) شنیدم که مي‌فرمود: «در کتاب علی(ع) آمده است: به کسی خمر (شراب انگور) و به کسی که نبیذ (شراب خرما) مي‌نوشد، هشتاد تازیانه زده شود».

همچنین از امام صادق(ع) نقل شده است که: «در کتاب امام علی(ع) آمده است که دیة سگ شکارچی، چهل درهم است». سخن پایانی دربارة کتاب جامعه اینکه، به تصریح امام صادق(ع)، اين كتاب نقل از حضرت اميرالمؤمنين(ع) است و سخنان آن حضرت نیز به سخنان رسول خدا(ص) و خدای عزّوجلّ بر مي‌گردد:

«حدیث من، حدیث پدرم مي‌باشد و حدیث پدرم، حدیث جدّم و حدیث جدّم همان حدیث حسین است و حدیث حسین، حدیث حسن و حدیث حسن، حدیث امیرالمؤمنین و حدیث امیرالمؤمنین، حدیث رسول خدا(ص) و حدیث رسول خدا(ص)، سخن خدای عزّوجلّ مي‌باشد».15

2. مصحف امیرالمؤمنین علی(ع)

دربارة مصحف امیرالمؤمنین، علی(ع)، ابتدا خود کلمة «مصحف» و معنای دقیق آن را بررسی مي‌نماییم. در زبان عربی به چیزی که در آن مي‌نویسند، «صحیفه» و جمع آن را صحائف و صُحُف 16 و «مصحف» را مجموعة میان دو جلد مي‌گویند، بنابراین مصحف نام کتاب جلد شده است، چه «قرآن» باشد و چه غیر قرآن؛ مانند مصحف حضرت زهرا(س) که غیر از قرآن است. پس از اینکه معلوم شد مصحف یعنی نوشته‌اي بین دو جلد و اینکه مصحف مي‌تواند قرآن باشد یا غیر از قرآن، مي‌توان گفت که آنچه معروف به «مصحف علی(ع)» است، همان قرآنی است که آن حضرت جمع و تدوین نموده بود.

آن قرآن داراي ويژگي تفسير و شأن نزول آيات بوده و به همان ترتيب كه پيامبر(ص) دستور داده بودند، سوره‌ها مرتّب گشته‌اند. علي(ع) آن

قرآن را پس از رحلت پيامبر(ص) به حكومت خلفا عرضه داشت؛ امّا به دليل آنكه آن قرآن همراه تفسير و شأن نزول آيات بوده و به اين ترتيب شأن نزول برخي از آيات قرآن كريم هم كه در نكوهش بزرگان قريش و آنان كه با رسول خدا(ص) مي‌جنگيدند و نيز مذمّت برخي از صحابة قريشي و خويشاوندان خلفا را در خود داشته؛ خلفا مصحف علي(ع) را قبول نكردند.

حضرت علي(ع) آن مصحف را نزد خويش نگهداري كردند و بعد از ايشان اين كتاب در اختيار ائمه(ع) قرار گرفت. ائمه(ع) آن قرآن كه همراه با تفسير و شأن نزول بود، براي مردم و اصحاب روايت مي‌نمودند. اين مصحف اكنون در اختيار حضرت مهدي(عج) مي‌باشد كه پس از ظهور، آن را آشكار ساخته و دستور مي‌فرمايند تا از روي آن تدريس شود.17

پی‌نوشت‌ها: