جزیرة خضراء و اقامتگاه امام

دوست عزیزی از ما پرسیده‌اند که آیا جزیرة خضراء واقعاً وجود دارد و دیگر اینکه آیا حضرت امام زمان(ع) در آنجا زندگی مي‌کنند، همچنین ایشان از علّت انتخاب آن محل و صدق یا کذب نقل اتّفاقاتی که دربارة آن مکان ذکر شده است، سؤال کرده‌اند.

در جواب پرسش این دوست گرامی، باید بگوییم موضوع «جزیرة خضراء» به عنوان محلّ اقامت و زندگانی حضرت ولیّ عصر(ع) در عصر غیبت کبری، برگرفته از حکایتی است که عالمان صاحب نظر شیعه، دربارة استناد آن، متّفق القول نمي‌باشند؛ گروهی آن را پذیرفته و در نتیجه، معتقد به وجود چنین جزیره‌اي هستند و جمعی، آن را از درجة اعتبار ساقط دانسته و به همین دلیل منکر وجود جزیرة خضرا مي‌باشند، در اینجا برای روشن‌تر شدن موضوع، به بررسی این دیدگاه‌ها و اهمّ مستندات طرفین مي‌پردازیم.

نخست: دیدگاه موافقان

این گروه از عالمان شیعه، نقل مي‌کنند که شخصی به نام زین الدّین علی بن فضل مازندرانی، در سال 690 ه‍ . ق. از سرزمین «بربر»، طیّ سفری به اقیانوس اطلس، سه روز با کشتی در دل آب، در حرکت بوده، تا به جزایر روافض (شیعیان) رسیده است. در آنجا اطّلاع مي‌یابد که جزیره‌اي به نام «جزیرة خضراء» وجود دارد که اولاد حضرت ولیّ عصر(ع) در آنجا زندگی مي‌کنند. وی مدّت چهل روز در همان محلّ اسکانش مي‌ماند و پس از چهل روز، هفت کشتی حامل موادّ غذایی، از جزیرة خضراء، به این جزیره مي‌آید. ناخدای کشتی، او را با نام و نام پدرش، صدا مي‌زند و مي‌گوید، که مشخّصات تو را به من گفته‌اند و اجازه دادند که تو را به جزیرة خضراء ببرم. آنگاه او را به آنجا مي‌برد. پس از شانزده روز دریانوردی، سرانجام به «آب های سفید»ی مي‌رسند و ناخدا توضیح مي‌دهد که این آب‌ها، مانند «سور بلد» (دیوار شهر) جزیره را احاطه کرده است و کشتی های دشمنان، هرگز نمي‌توانند از آنها بگذرند و به برکت وجود حضرت ولیّ عصر(ع) در آن غرق مي‌شوند. بنا به نقل، سپس به جزیرة خضراء مي‌رسد و جمعیّت انبوهی را با بهترین لباس‌ها و نیکوترین وضع مشاهده مي‌کند. شهری بسیار آباد، با درختانی سرسبز و انواع میوه‌ها و بازارهای بسیار و ساختمان‌هايي مجلّل از سنگ‌های رخام دیده، مي‌گوید، شخص بزرگواری به نام سیّد شمس‌الدّین که او را نوة پنجم امام زمان(ع) معرفی مي‌کند، مسئول تعلیم، تربیت و ادارة آنجا بود، و نایب خاصّ حضرت(ع) در آن جزیره، نیز بوده، از امام(ع) فرمان مي‌گرفته، ولی حضرت را نمي‌دیده و تنها، هر صبح جمعه نامه‌اي به خطّ مبارکشان در نقطة معیّنی گذاشته مي‌شده، و در آن، آنچه تا یک هفته مورد نیاز بوده، مرقوم بوده است. علی بن فاضل، طبق نقل، مدّت هجده روز، در آن جزیره اقامت داشته و از محضر سیّد شمس‌الدّین، خوشه چیده و پس از آن، به او دستور رسیده که به وطنش بازگردد.

علی بن فاضل، همچنین، آنچه را بنا به قول او، از سخنان سیّد شمس الدّین، شنیده، در کتابی به نام «الفوائد الشّمسیّه» بیان داشته و ماجرای خود را به تنی چند از عالمان معاصر خویش بازگفته است.1

ناقلان حکایت

این حکایت را فضل بن یحیی طیّبی، نویسندة قرن هفتم هجری قمری، به تاریخ 11 شوّال سال 669 ه‍ .ق. از زبان علی بن فاضل در شهر «حلّه» شنیده، و آن را در کتابی با نام «جزیرة الخضراء» گرد آورده است. این کتاب، از سوی عالمان زیر مورد توجّه واقع شده است:

ـ شهید اوّل، آن را به خط خود نوشته، و خطّ او در خزانة امیرالمؤمنین(ع) پیدا شده است.

ـ محقّق کرکی، آن را به فارسی برگردانده است.

ـ علّامه محمّدباقر مجلسی، آن را در «بحارالأنوار» نقل کرده است.

ـ شیخ حرّ عاملی، آن را در کتاب «إثبات الهداة» درج نموده است.

ـ وحید بهبهانی، به مضمون آن فتوی داده است.

ـ بحرالعلوم، در کتاب «رجال» خویش، آن را مورد استناد قرار داده است.

ـ قاضی نورالله شوشتری، محافظت بر آن را بر هر مؤمنی لازم داشته است.

ـ میرزا عبدالله اصفهانی (افندی) آن را در کتاب «ریاض العلماء» نقل کرده است.

ـ میرزای نوری، آن را در کتاب «جنة المأوی» و «النّجم الثّاقب» آورده است.

البتّه، حکایتی نیز دربارة محلّ اقامت حضرت امام(ع) از سوی شخصی به نام انباری نقل شده است. امّا به دلیل آنکه وی، آن را از شخصی مجهول نقل کرده است؛ به همان حکایت پیشین اکتفا مي‌کنیم.1

براساس حکایت علی بن فاضل، حضرت امام عصر(عج) و فرزندان ایشان، در آن جزیره، در «اقیانوس اطلس» سکونت دارند و همه ساله، در موسم حج، حج مي‌گزارند و پس از زیارت آباء و اجداد طاهرینشان(ع) در «حجاز»، «عراق» و «طوس»، مجدّداً به جزیره باز مي‌گردند و اقامت غالب آن حضرت(ع) در همان جزیره است.

دوم: دیدگاه مخالفان

همان طور که قبلاً گفتیم، جمعی از عالمان شیعه حکایتی را که دلالت بر وجود جزیرة خضراء دارد، و مطابق آنچه بیان شد، محلّ اقامت غالب حضرت امام زمان(ع) مي‌باشد، دارای اشکال مي‌دانند و از آنجا که دلیل دیگری در دست نمي‌باشد، به وجود چنان جزیره‌اي قائل نیستند.

اشکالات استناد این حکایت از سوی این دسته از عالمان عبارتند از:

1. علّامة مجلسی(ره)، که این حکایت از طریق نقل او در کتاب بحارالأنوار به گویندة آن (علی بن فاضل) مي‌رسد، در مقدّمة بیان حکایت مي‌گوید: رساله‌اي مشهور به جزیرة خضراء ...، سبب اینکه برایش باب مستقلّی باز کردم، این است که آن را در کتاب‌های روایی ندیدم.

آنگاه حکایت را از بسم الله الرّحمن الرّحیم آغاز مي‌کند، امّا آن را بدون معرفی راوی قبل از خود، و ذکر نام کسی که مي‌گوید: آن را در خزانه امیرمؤمنان(ع) یافته است»، نقل کرده است.

آنگاه حکایت آغاز مي‌شود که شخصی مي‌گوید: در خزانة امیرمؤمنان... متنی به خط شیخ فاضل فضل بن یحیی بن علی طیّبی کوفی دیدم که در آن چنین آمده بود... امّا اسمی از کسی که آن را باز مي‌گوید، وجود ندارد.

به علاوه، سیّد هاشم بحرانی نیز که معاصر علّامه مجلسی است، گفته: یکی از مشایخ مي‌گوید: به خطّ شیخ یافتم...

با توجّه به این، اسم و نسب و وضعیّت فردی که حکایت را تعریف مي‌کند، معلوم نیست. قطعاً آن فرد علّامة مجلسی نبوده است؛ زیرا ایشان تصریح مي‌کند که تنها به نقل از رسالة متداول بسنده کرده است و به دنبال صاحب رساله نگشته است تا وضعیّت او را مشخّص کند.

به علاوه، عبارت علّامة بحرانی نیز نمي‌رساند که از خود آن شخص شنیده است. لذا مي‌گویند، چگونه امکان دارد که بحرانی آن را ببیند، امّا مجلسی که معاصر اوست، آن را نبیند؟

2. تشخیص این فرد نامعلوم، که مي‌گوید: این خط، عین خطّ طیّبی است، محل تردید و غیرقابل اعتماد است. زیرا طیّبی، صد سال پیش از او فوت کرده بوده است.

3. نسب علی بن فاضل که در روایت، مازندرانی خوانده شده، با گفتة

خود او درون نقل قول، تطابق ندارد و وی، خود را عراقی خوانده است. علاوه بر این، او خود را درون روایت، فردی بسیار فاضل و دارای فضایل برجسته و بی‌نظیری خوانده؛ در حالی که هیچ یک از معاصران وی، تأییدش نکرده‌اند و این نکته که تنها بعضی از افرادی که صدها سال، پس از وی آمده‌اند، مؤیّد او هستند، و ظاهراً تنها سند آنان برای این تأیید، با توجّه به سیاق کلماتشان، نوشتة دست خود اوست، صحّت روایتی را که نقل کرده، غیرقابل اطمینان ساخته است.

4. عدم ذکر نام راوی مذکور، در کتاب های رجال عالمان برجسته‌اي که معاصر وی بوده اند، مانند: علّامه حلّی و ابن داوود و اینکه هیچ نامی از او در این کتاب‌ها به چشم نمي‌خورد، اشکال دیگری بر اعتماد به صحّت روایت است. اگر این حکایت، صحیح باشد، بیان آن به گونه‌اي است که طبعاً مي‌بایست معاصرینش را تحریک نماید تا آن را در زمرة دلایل امامت و حضور امام(ع)، در مجامع و تألیفاتشان بیاورند؛ زیرا مطالبی کم اهمیّت‌تر از این را نقل کرده‌اند. بنابراین، یا عالمان رجالی مذکور، این روایت را دروغ و نادرست شمرده‌اند، یا آنکه روایت را نشنیده‌اند، یا آنکه اصولاً در زمان آنها چنین روایتی هنوز ساخته نشده بوده است!

این وضعیت، به اعتقاد این دسته از علما باعث تردید جدّی دربارة علی بن فاضل و روایت مذکور گردیده است. همچنین به عقیدة این عالمان، این گفتة علی بن فاضل، در روایت مذکور، که تصریح مي‌کند، از اوّل تا آخر روایت خویش را در حضور طیّبی و گروهی از علمای «حلّه» و اطراف آن منطقه كه برای دیدار این شیخ (تشرّف یافته) آمده بودند، نقل کرده است، با اینکه هیچ فرد دیگری جز طیّبی (با کیفیّتی که بیان شد)، آن را نقل نکرده، تطابق ندارد؛ زیرا انتظار مي‌رفته که مردم از نقاط مختلف برای دیدار با فردی که بر چنین مطلب مهمّی، یعنی محلّ زندگانی امام عصر شیعیان آگاهی یافته، و به منظور تبرّک جستن به او و شنیدن و نوشتن روایت، عازم محلّ اقامت او گردند و به علاوه، علماء نیز به ذکر نام او و داستانش در معاجم رجالی و سایر کتب، تبرّک جویند.

اشکالاتی، نیز بر محتوای این حکایت وارد شده است، که این مجال اقتضای بیان آن را را ندارد.3 با توجّه به مطالب یاد شده، اظهارنظر صریح و قطعی در مورد وجود یا عدم وجود جزیرة خضراء ممکن نیست و نمي‌توان به نظر نهایی در این زمینه رسید.

در پایان بررسی دیدگاه‌های موجود در زمینة جزیرة خضراء یادآوری نکته‌اي را لازم مي‌دانیم و آن اینکه، به طور کلّی در مورد مطالب مرتبط با موضوع مهدویّت و امام عصر(ع) و پرسش‌ها و مسائل گوناگونی که در این زمینه مطرح مي‌شود، همواره باید به این نکته توجّه داشت که اوّلاً آیا دانستن و فهمیدن این مطلب یا موضوع خاص بر ما لازم است یا خیر و ثانیاً دانستن آن تأثیری در میزان معرفت ما نسبت به امام عصر(ع) و نزدیکی بیشتر با آن حضرت مي‌گذارد یا خیر؟ در صورتی که مطمئن شدیم دانستن مطلبی بر ما لازم است یا دانستن مطلبی بر میزان معرفت ما اثر مي‌گذارد، باید به دنبال آن برویم تا به خوبی از آن آگاه شویم، امّا اگر این‌گونه نبود، نباید چندان در مورد دانستن آن مطلب یا موضوع، خودمان را به دردسر بیاندازیم و با مشغول شدن به آن از وظیفة اصلی‌مان در برابر امام زمان(ع) غافل شویم. علاقه‌مندان مي‌توانند برای آشنایی بیشتر با دیدگاه قائلان به وجود جزیرة خضراء به کتاب جزیرة خضراء و تحقیقی دربارة مثلّث برمودا»، نوشتة ناجی النجّار، ترجمة علی اکبر مهدی پور و برای آگاهی از دیدگاه دوم، به کتاب «جزیرة خضراء؛ افسانه یا واقعیت؟»، نوشتة علّامه سیّدجعفر مرتضی عاملی، ترجمة محمّد سپهری و دیگر آثاری که به صورت تحقیقی به این موضوع پرداخته‌اند، مراجعه کنند.

اقامتگاه‌های امام زمان(ع)

در مورد اقامت‌گاه حجّت خدا، نكتة مسلّم اين است که آن حضرت(ع)

همه ساله در موسم حج به زیارت خانة خدا تشریف مي‌برند و در مراسم حج شرکت مي‌کنند؛ ولی انبوه حجّاج ایشان را نمي‌بینند یا مي‌بینند و نمي‌شناسند؛ امّا در غیر حج، دلیل قاطعی بر اقامت آن بزرگوار، در مکان معیّنی نداریم و تنها اشاراتی در برخی از احادیث وارد شده است، که قسمتی از آنها عبارتند از:

1. سرزمین‌های دور دست

در توقیع شریفی که در سال 410 ق. از «ناحیة مقدّسه»، به افتخار شیخ مفید، صادر گردید، با خطّ مبارک حضرت صاحب الامر(ع) آمده است:

«ما در سرزمین دوردستی سکنا گزیده ایم که از جایگاه ستمگران به دوریم؛ زیرا خداوند مصلحت ما و شیعیان مؤمن ما را در این دیده که تا حکومت دنیا در دست تبهکاران است، در این نقطة دور دست مسکن نماییم.»4

2. مدینة طیّبه

هنگامی که از امام حسن عسکری(ع) مي‌پرسند، اگر حادثه‌اي برای شما روی دهد، کجا از فرزند بزرگوارتان سراغ بگیرم؟ مي‌فرمایند: «در مدینه.»5 و حضرت امام صادق(ع) نیز، هنگام سخن از غیبت کبری، فرمودند: «چه جایگاه خوبی است مدینه!»6

3. دشت حجاز

ابراهیم بین مهزیار، توسط فرستادة امام زمان(ع)، از «طائف» مي‌گذرد و به دشت «حجاز» که «عوالی» نام داشته، هدایت شده و در آنجا به محضر آن حضرت(ع) مشرّف مي‌گردد. امام زمان(ع) در این تشرّف مبارک مي‌فرمایند:

«پدرم با من پیمان بسته است که در مخفی ترین و دورترین سرزمین‌ها مسکن گزینم تا از تیررس اهل ضلالت در امان باشم. این پیمان مرا به این ریگزارهای عوالی (دشت حجاز از نجد تا تهامه) انداخته است.»7

4. کوه رَضوی

امام صادق(ع) دربارة «کوه رضوی» مي‌فرمایند:

«از هر درختی، میوه‌اي در آن هست و چه پناهگاه خوبی است برای شخص خائف، وه چه پناهگاه خوبی. صاحب این امر را در آن دو غیبت است، یکی کوتاه و دیگری طولانی.»8

5. کرعه

مرحوم مجلسی در «تذکرة الائمّه»، از کتب اهل سنّت نقل مي‌کند که حضرت مهدی(ع) در غیبت کبری در قریه‌اي به نام «کرعه» اقامت مي‌نمایند.9

6. جابلقا و جابلسا

میرزای نوری مي‌گوید: اخبار بسیاری هست که از نظر معنی متواترند و دلالت دارند بر اینکه در مشرق و مغرب زمین، دو شهر، به ترتیب، به نام‌های «جابلقا» و «جابلسا» وجود دارد که اهل آنها از انصار حضرت صاحب الامر(ع) هستند و در محضر آن حضرت(ع) قیام مي‌کنند.10

امام حسن مجتبی(ع)، نیز در خطبه شان در برابر معاویه، به نام این دو شهر، اشاره نموده اند.11

7. بلد مهدی(ع)

علّامه مجلسی، از یکی از عالمان اهل سنّت نقل مي‌کند که: بلد مهدی(ع) شهری است نیکو و محکم، که بنا کرده آن را مهدی فاطمی و برای آن قلعه‌اي قرار داده است.12

8. بیت الحمد

امام صادق(ع) فرمودند:

«برای صاحب این امر، خانه‌اي است که به آن «بیت الحمد» گفته مي‌شود. در آن خانه چراغی است که از روز ولادت آن حضرت(ع) روشن است. این چراغ خاموش نمي‌شود تا روزی که با شمشیر، قیام نماید.»13

پی نوشت‌ها: