حضرت صاحب‌الامر کیست؟

سخنرانی آیت‌الله العظمی وحید خراسانی

ترجمة محمود مطهری نیا

حضرت آيت‌الله العظمي وحيد خراساني در ابتداي سخنان خود دو سؤال مطرح مي‌كنند و بعد به پاسخ اين دو مي‌پردازند. ايشان مي‌گويند:

حضرت صاحب(ع) کیست و چگونه مي‌توان با ایشان ارتباط برقرار کرد؟

برای دست یافتن به پاسخ سؤال اوّل، باید مسیری که برای نیل به مقصود در نظر داریم، مشخّص شود؛ زيرا معرفت پیدا کردن به وجود ایشان خود نیازمند معرفت و شناخت است.

شخصیّت معصوم(ع) دو جنبه دارد: جنبة بشری و جنبه‌اي که ایشان به وسیلة آن به عالم بالا و ملاء اعلی متّصل گشته و ارتباط برقرار مي‌کنند. طریقة کسب معرفت الزاماً باید متناسب با همان چیزی باشد که مي‌خواهیم نسبت به آن معرفت پیدا کنیم با ابزار و وسایلی که در دسترس ماست. ما اصلاً شایستة شناخت پیدا کردن نسبت به این شخصیّت منحصر به فرد نیستیم، چه علمای طبیعی و تجربی و چه فلاسفه و عرفا و حکیمان عادی، هیچ‌کدام توانایی چنین چیزی را ندارند؛ زيرا شخصیّت معصوم(ع) در ظرف وسایل شناخت انسان نمي‌گنجد.

شناختن امام معصوم(ع) و ویژگی‌هايي که از سوی خداوند متعال به او لطف شده، تنها برای کسانی مقدور و میسّر است که به مقام عصمت دست یافته باشند و او همان حکیمی است که مي‌داند چه خبر است و قضیه از چه قرار است؟ نه فیلسوفان که از طریق فلسفه و نظریّات فلسفی گام برمی‌دارند و نه علمای طبیعی با قوانین و ابزارشان و نه عارفان که با استعانت از عرفان و ادلّة ذوقیشان طیّ طریق مي‌کنند. تنهاآنها که به مقام عصمت رسیده‌اند و با آن و در آن زیسته‌اند، معصوم(ع) را مي‌شناسند و ایشان را به ما مي‌شناسانند.

از این روست که پیش از هر چیز دیگری، برای یافتن پاسخ سؤالمان باید بفهمیم که خود امامت چیست و به چه معناست؟ و پس از آن به طور کلّی و عمومی امام را شناخته و به دنبالش، جویای معرفت حضرت حجّت(ع) شویم.

امام و امامت

از جمله گفتارهای ارزنده معصومان(ع) در باب تعریف امام و امامت گفتاری از امام رضا(ع) است. طبیعی است که در یک جلسه که هیچ، درصد جلسه هم نمي‌توان ماهیّت امامت را به خوبی ترسیم کرد و توضیح داد؛ لیکن مقصود ما از این صحبت‌ها این است که برای آنها که اهل تلاشند و اوقات خویش را به تفکّر در اعماق علوم اسلامی، نظیر فقه و اصول مي‌گذرانند، در اصول اعتقادات هم فتح بابی بشود.

امام رضا(ع) در این روایت ابتدا به تعریف امامت پرداخته‌اند و سپس امام و ویژگی‌هایش را تبیین نموده‌اند که مجموعاً بیست و هشت مبحث را در برمی‌گیرد. در اینجا صرفاً به یکی از این مباحث اشاره مي‌کنیم که درجه و رتبة امامت را در قوس صعود و سلسلة موجودات بیان مي‌کند.آن حضرت مي‌فرمایند:

«إنّ الإمامة أجلّ قدرا و أعظم شأنا و أعلا مکانا و أمنع جانبا و أبعد غورا من أن یبلغها الناس بعقولهم أوینالوهم بآرائهم أویقیموا إماما باختیارهم؛2

قدر امامت بسیار والاتر و شأن آن با عظمت‌تر و مکانش مرتفع‌تر و فاصله‌اش [با مردم عادی] دورتر و عمقش بیشتر از آن است که مردم با عقل‌هایشان بتوانند بدان دست یابند یا اینکه با نظریّات خویش بدان وقوف یافته یا اینکه امامی برای خویش برگزینند».

آنچه برای علما مهم است، فهم و درایت روایت است نه خود آن.

تعبیر اوّل امام رضا(ع) اجلّ از والائی امامت است و والایی قدر و مقام مي‌طلبد.

تعبیر دوم ایشان اعظم از عظمت آن است و عظمت هم خود نیازمند شأنی است که بدان فهمیده شود.

تعبیر سوم اعلی از برتری‌اش بوده و برتری محتاج مکان است.

تعبیر چهارم امنع حکایت از دست نیافتنی بودنش دارد و آن هم نیاز به مکانی برای فهم دارد.

تعبیر پنجم ابعد را با توجّه به معنای تعمّق مي‌توان دریافت.

و ضمن این اوصاف است که مي‌توان نظاره‌گر تجلّی علم امام رضا(ع) بود که امام به علمش شناخته مي‌شود. یکی از مصیبت‌های ما این است که اوقات خویش را صرف فهم کلمات و عبارات ابوعلی سینا و دیگران کرده ایم و به فهم گفتار معصومان(ع) نپرداخته‌ایم که با اشاره‌ای کوچک در کلامشان میلیاردها مغز، همانند عقل ابوعلی سینا را به بار مي‌آورد.

هر کدام از کلمات ایشان، خود غوغایی از علم است و محتاج تلاش جدّی عقلی تا بتوان آن را فهمید و موضوع و محمول و متعلّق و متعلّقٌ‌به را دریافت و با وجود این، آیا مي‌توان فهمید که حقیقت امامت چیست؟

هیهات! که بتوانیم حقّ فهم و درکش را ادا کنیم.

امامت کجای سلسله مراتب هستی قرار گرفته است؟

أعظم شأنا... و أبعد غوراً من یبلغها الناس بعقولهم.

تنها به عبارت «أبعد غوراً» بیاندیشید تا دریابید که موضوع در اینجا، همانند منطقة الفراغ ها و سیاه چاله‌هايي است که ستاره شناسان از آن سخن مي‌گویند که هر نور و شعاعی در آنجا خاموش مي‌گردد و هر ستاره‌اي را متلاشی و منهدم مي‌کند. در ابتداي این فضای بی‌انتها، زمین‌گیر شده و هرگز نخواهد توانست عمق و انتهایش را بیابد.

حضرت فرموده‌اند که شخصیّت امام از جنس عالم بالاست؛ دستگاهی الهی است با عمقی بسیار و به مراتب بزرگ تر از آنکه مردم بتوانند با عقل‌ها و اندیشه‌هاي خویش بدان دست یابند. تمام انسان‌ها و بلکه اصلاً طبیعت بشری قابلیّت و قدرت فهم این موضوع را ندارد.

«بعقولهم» یعنی عقل تمام ارباب واصحاب اندیشه که عقل افلاطون و ارسطو و ابوعلی سینا و شیخ انصاری هم در این میان است؛ تمام عقل‌ها که بدینجا برسند، نورشان خاموش مي‌گردد و قدرت‌هایشان درهم مي‌شکند.

نصب امام

این اوّلین نكتة روايت مذكور بود، نكتة بعدي در آن اين است كه امام مي‌فرمايند: «یا اینکه به اختیار و انتخاب خویش امامی برگزینند یا با آراء و اندیشه‌هاي خود بتوانند بدان دست یابند.» سؤالی در اینجا پیش مي‌آید که دلیل این مدّعا چیست؟ دلیلی که حضرت برای آن مي‌فرمايند، ضعف و ناتوانی مردم از درک امامت و انتخاب امام است و با لفظ «إن الإمامة» آن را بیان کرده و به دنبال آن پنج مورد از عناوین این علّت را تبیین مي‌کنند.

«إنّ الأمامة خصّ اللّه عزّوجلّ بها ابراهیم الخلیل،علیه السلام، بعد النبوة و الخلة قربتة ثالثة و فضیلة شرّفه بها و اشار بها ذکره فقال...

ثم أکرمه اللّه تعالی بأن جعلها فی ذرّیتّه أهل الصفوة والطهارة فقال... فلم تزل فی ذرّیتّه یرثها بعض عن بعض قرنا فقرنا حتّی ورثّها اللّه تعالی النبی، صلی اللّه علیه وآله، فقال جلّ و تعالی...

فکانت له خاصّة فقلّدها، صلی اللّه علیه وآله، علیّا، علیه السلام، بأمر اللّه تعالی علی رسم ما فرض اللّه فصارت فی ذرّیتّه الأصفیاء الذین آتاهم اللّه العلم والإیمان، بقوله...

فهی فی ولد علی، علیه السلام، خاصة إلی یوم القیامة إذ لا نبیّ بعد محمّد، صلی اللّه علیه و آله، فمن أین یختار هؤلاء الجهّال؟!؛3

خداوند متعال امامت را به ابراهیم خلیل(ع) پس از نبوّت و خلیل گشتن او در رتبة سوم عطا نمود و این امر فضیلتی بود که به وی عنایت کرد و مقام و منزلتش را بدان رفعت بخشید و فرمود: سپس خداوند متعال وی را اکرام نمود و آن را در میان آن دسته از ذریّه و خاندانش که اهل صفا و طهارت بودند، قرار داد و فرمود: پس همواره این منصب در خاندانش دست به دست مي‌گشت و از هم به ارث مي‌بردند تا اینکه خداوند متعال آن را نصیب حضرت ختمی مرتبت(ص) گردانید و فرمود: از آن حضرتش بود تا آنکه آن را به رسم آنچه خداوند برایشان واجب گردانده بود، به دست علی(ع) سپرد و پس از ایشان هم در خاندان پاکش که خداوند علم و ایمان عطایشان گردانیده بود، قرار گرفت که فرمود: این منصب تا قیامت در میان فرزندان علی(ع) قرار دارد؛ چرا که هیچ پیامبری پس از محمّد(ص) نخواهد آمد. پس این جاهلان چگونه و از کجا مي‌خواهند (امامی برای خویش) برگزینند؟!»

با این حساب امامت، مقامی است که خداوند حضرت ابراهیم(ع) را مخصوص آن گردانید و به ناچار باید با آنکه مرحمت کرده و آنکه به او مرحمت شده و با آنچه بدو لطف کرده‌اند، آشنا شد. آنکه لطف کرده، خداوند سبحان بوده است؛ با اسم جامعش که تمام صفات کمالی را در خود جای داده است و به حضرت ابراهیم(ع) عنایت شده که پس از آنکه در ابتدا، به مقام نبوّت و سپس به مقام خلیلی دست یافت، شایستة چنین عطایی شد. وقتی كه مي‌گوییم مقام نبوّت، منظورمان آن مقامی است که به قول قرآن در «آیة 75 سورة انعام»4 حضرت ابراهیم(ع) پس از آنکه باطن ملک و ملکوت را دید، نبی شد و پس از عبور از مرتبة ملک و ملکوت به درجة دوم رسید و خلیل خداوند شد:

«وَ مَنْ أَحْسَنُ ديناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهيمَ حَنيفاً وَ اتَّخَذَ اللهُ إِبْراهيمَ خَليلاً؛5

دین آن کسی از همه بهتر است که کاملاً روی به خدا کرده، در حالی که نیکوکاری مي‌کند و حنیفانه از آیین ابراهیم پیروی مي‌کند که خداوند ابراهیم را خلیل خویش گردانید».

پس از آن هم خداوند متعال با امتحاناتی که مخصوص پیامبرانش است، او را آزمود و او را به مرحلة امامت رساند. در قرآن آمده است:

«وَ إِذِ ابْتَلى‏ إِبْراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتي‏ قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمينَ؛6

و پروردگار ابراهیم او را به کاری چند بیازمود و ابراهیم آن کارها را به تمامی به انجام رسانید. خدا گفت: من تو را پیشوای مردم گردانیدم. گفت: فرزندانم را هم؟ گفت: پیمان من ستمکاران را دربر نگیرد.»

و این توضیح بیان امام رضا(ع) است که فرمودند مردم از درک مقام امامت و انتخاب امام ناتوانند. کلام آن حضرت چونان خورشید در نهایت وضوح است که:

«إنّ الإمامة أجلّ قدرا وأعظم شأنا و أعلا مکانا و أمنع جانبا و أبعد غورا من أن یبلغ الناس بعقولهم أو ینالوها بآرائهم أو یقیموا باختیارهم!»

همان‌طور که ملاحظه مي‌کنیم در بحث نبوّت و خلیلی حضرت ابراهیم(ع) حضرت نفرمودند، خداوند او را به آن شرافت بخشید؛ زيرا این دو صفت از زمان حضرت آدم(ع) تا زمان حضرت عیسی(ع)، تنها مختصّ حضرت ابراهیم(ع) است؛ ولیکن وقتی به امامت مي‌رسند، مي‌فرمایند: «فضیلتی که خداوند او را بدان شرافت بخشید، سپس او را کرامت داد و آن را در میان صاف ضمیران پاک طینت خاندانش قرار داد.»

آری این امامت است که عمقش را نتوان دریافت. حضرت ابراهیم(ع) پس از آنکه به آن نبوّت ویژه و عالی دست یافت و به دنبالش به مقام خلیلی که مخصوص او بود، رسید، تازه در آن زمان بود که چنین تشرّفی پیدا کرد و امام مردم گردید.

امامت کلمة مقدّسی است که بار معنایی عظیمی دارد و کلمه‌اي نیست که لقلقة زبان گردد. این مطلب را بفهمید و توجّه داشته باشید که کجا آن را به کار مي‌برید.

وقتی فهم کسی کم باشد، مشکلش زیاد است و کسی که اهل فهم است، تفکّر و تأمّلش زیاد است و گفتارش اندک و نسبت به کلماتش تقیّد زیادی دارد. ولی کسی که گفتارش را نمي‌فهمد و کردارش بدون دقّت از او سر مي‌زند، مشکلات و مصیبت‌های بسیاری برای خود و دیگران به وجود مي‌آورد.

این اجمال امامت بود و وقت گذشت و به رشته‌اي از اقیانوس پرتوهای خورشید تابان وجودش دست نیافتیم و به قدر ریزه سنگی از ساحل معرفتش نصیبمان نگشت.

دقّت ما صرفاً به ما مجال مي‌دهد که برخی از صفات امام را از بیان امام رضا(ع) بخوانیم:

«الْإِمَامُ وَاحِدُ دَهْرِهِ لَا يُدَانِيهِ أَحَدٌ وَ لَا يُعَادِلُهُ عِدْلٌ وَ لَا يُوجَدُ لَهُ بَدِيلٌ وَ لَا لَهُ مَثِيلٌ وَ لَا نَظِيرٌ مَخْصُوصٌ بِالْفَضْلِ كُلِّهِ مِنْ غَيْرِ طَلَبٍ مِنْهُ وَ لَا اكْتِسَابٍ بَلِ اخْتِصَاصٌ مِنَ الْمُتَفَضِّلِ الْوَهَّاب؛7

امام یگانة روزگار خود است و کسی همتای ایشان نمي‌شود و دانشمندی همانند ایشان یافت نشود، هیچ بدل و مثل و نظیری ندارد و تمام بزرگواری مخصوص اوست و دارای‌اش مي‌باشد؛ بی آنکه آن را طلب کرده باشد یا به دنبال به دست آوردنش رفته باشد؛ بلکه خداوند بخشنده از در اعطای بزرگواری، آن را به ایشان اختصاص داده است.

دهان مبارکی که این صفات را برای امام بیان مي‌کند، متعلّق به کسی است که خود به شایستگی دارای چنین ویژگی‌هایی مي‌باشد که او عالم آل محمّد(ص) است.

«مخصوص بالفضل کلّه»؛ یعنی تمام فضل و تمام فضل‌ها که فضل انواع

گوناگونی دارد؛ علم یک فضل است، عفّت یک فضل است، غیرت یک فضل است و... و هر کدام از این فضل‌ها خود درجه‌اي و مرتبه‌اي دارد. شجاعت درجاتی دارد و غیرت و عفّت هر کدام درجاتی دارند. به امام تمام فضل و بزرگی و انواع آن، آن هم در اعلی مرتبه عطا گشته است. اطلاق اینجا شمولی است و امام(ع) این مطلب را پس از لفظ عموم که شامل تعداد و مرتبه‌هاي مختلف مي‌شود، بیان نموده‌اند و این است که این مقام و فضایل ربّانی از جنس فضایلی که با طلب یا سعی و کوشش به دست مي‌آیند، نیستند که عنایتی خاص از ناحیة خداوند مفضّل وهّاب است. حال کیست که بتواند به معرفت امام دست یابد یا اینکه بتواند امامی برای خویش برگزیند؟ آری امام(ع) چنین شخصیّتی دارد.

صفات و شئون امام

برای امام زمان، ارواحنا فداه، در مجموع روایات و زیارات و ادعیة صحیح، 182 مقام و صفت بیان شده است.

یکی از صفات ایشان «متمّ نورالله» (تمام کننده نور خدا) است که در باب این صفت عقل متحیّر مي‌شود.

در قرآن دو آیه وجود دارد که مضمونشان قریب به يكدیگر است و طیّ دو مرتبه نازل شده‌اند با این تفاوت که برخی صیغه‌هاي آن دو با هم یکی نیست. اوّلی در «سورة صف» است و دومی در «سورة توبه».

آیه اوّل:

«يُريدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُون * هُوَ الَّذي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى‏ وَ دينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُون؛8

می‌خواهند نور خدا را با دهان‌هایشان خاموش کنند؛ ولی خدا کامل کنندة نور خویش است، اگر چه کافران را ناخوش آید.

اوست آن خدایی که پیامبر خود را همراه با هدایت و دین راستین بفرستاد تا او را بر همه ادیان پیروز گرداند، هر چند مشرکان را ناخوش آید».

و آیه دوم:

«يُريدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ يَأْبَى اللَّهُ إِلاَّ أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُون * هُوَ الَّذي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى‏ وَ دينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُون؛9

می‌خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش کنند، و خدا جز به کمال رساندن نور خود نمي‌خواهد. هر چند کافران را خوش نیاید. او کسی است که پیامبر خود را برای هدایت مردم فرستاد، با دینی درست و بر حق، تا او را بر همه دینها پیروز گرداند، هر چند مشرکان را خوش نیاید».

آن‌قدر وقت نداریم که به علّت بیان این آیات به این ترتیب و ارتباط آنها با هم بپردازیم یا از اینکه چرا کراهت و مقاومت کافران مقدّم بر کراهت مشرکان ذکر شده است، سخن بگوییم و اینکه چرا در «آیة 8 سورة انفال» و «82 سورة یونس» سخن از کراهت مجرمان است و در قرآن به غیر از مجرمان، به مشرکان و کافران کراهت نسبت داده نشده است. هرگاه که به معنای این دو آیه فهم پیدا کنیم، مي‌توانیم بفهمیم که حضرت حجّة بن الحسن العسکری(ع) کیستند.

«الیوم اکملت لکم دینکم...» دینی که خداوند به وسیلة پیامبرش(ص) فرستاد با امامت حضرت امیر(ع) کامل شد؛ یعنی در حقیقت خداوند استمرار علم نبوّت و تطبیق آن را بر وحی، خود ضمانت کردند. خداوند متعال و رسول مکرّم(ص) به خوبی مي‌دانستند که این امّت پس از

ایشان، پیمان خود با امام را زیر پا خواهند نهاد. حضرت رسول(ص) به امیرالمؤمنین علی(ع) فرمودند:

«إنّ الأمّة ستغدربک بعدی و أنت تعیش علی ملّتی و تقتل علی سنتی؛ من أحبک أحبنّی و من أبغضک أبغضنی و إنّ هذه ستخضب من هذا؛ یعنی لحیته من رأسه؛10

پس از من امّت در حقّ تو بی وفایی مي‌کنند؛ در حالی که تو بر آیین و کیش من زندگی مي‌کنی و بر طبق سنّت من به قتال و جهاد مي‌پردازی، هر که تو را دوست داشته باشد، مرا دوست داشته و هر که بغض تو را در دل داشته باشد، نسبت به من بغض ورزیده است و محاسنت از (خون) سرت خضاب و رنگین خواهد شد.»

خداوند متعال به خوبی مي‌دانست که پیش از آنکه روز قد علم کند، شب دامن خویش را مي‌گستراند، لذا گفت:

«واللّیل إذا یغشی * والنهار إذا تجلّی؛11

قسم به شب آنگه که دامن بگستراند * قسم به روز آن دم که نمایان شود».

و از این جهت بود که خبر داد:

«یریدون لیطفئوا نوراللّه ...»

و پس از آن چنین خبر داد که:

«یریدون أن یطفئوا نوراللّه ...»

و در جوابشان گفت:

«واللّه متمّ نوره...»

«و یأبی اللّه إلاّ أن یتمّ نوره...»

و قضای الهی چنین رقم خورده است که روز موعود به دست حضرت مهدی(ع) نمایان شود که او همان «متم نوراللّه تعالی» است.

دین جدّش، محمّد مصطفی(ص) با امامت جدّشان، حضرت علی(ع) کامل گشت؛ ولیکن این کمال به حدّی نبود که نیل به هدف که همان اتمام نور الهی بود، محقّق شود. بنابراين خداوند آن را به دست اماممان، حضرت مهدی(عج) جاری خواهد ساخت و این صفت «متم نوره فی الأرض» تنها به ایشان اختصاص یافت.

عمل و نقش آن حضرت(ع) غایة الغایات، منتهی النّهایات، انگیزة بعثت پیامبر(ص) و تمام انبیاء(ع) بوده است و جزء اخیر این علّت تامّه به شمار مي‌روند و به وسیلة ایشان، خداوند متعال دینش را بر تمام ادیان حاکم مي‌گرداند و این مقامی است که در میان تمام انبیاء و اوصیا(ع) به ایشان اختصاص یافته، هر چند که هیچ پیامبری پس از پیامبر ما نخواهد بود و احدی افضل از ایشان وجود ندارد.

پی‌نوشت‌ها :