دعای شب و آه سحرگاه

محمّد انصاری زنجانی

درود بی پایان بر حضرت بقیّة الله الاعظم، حجّت بن الحسن المهدی، ارواحنا له الفداه.

دعاها و زیارت‌های مربوط به ساحت مقدّس امام زمان و صاحب اختیار عوالم امکان، بخش مهمّی از فرهنگ شیعه را به خود اختصاص داده است. این گستردگی، منشأیی جز این ندارد که آن حضرت، خاتم اوصیاء و امید امّت‌هاست و با امامتی که تاکنون، دوازده قرن از آن می‌گذرد، نمونه‌ای در انبیاء و امامان گذشته است.

جمع‌آوری و تدوین ادعیه و زیارات مربوط به آن حضرت، به صورت‌های مختلفی تاکنون انجام شده و دایرة وسیعی دارد. در این نوشته به چند نمونة مشهور آنها اشاره مي‌شود و با برداشت‌های موضوعی و تلخیصی که از مضامین آنها شده، آشنایی بیشتری با محتوای این دعاها پیدا خواهیم کرد.

لازم به تذکّر است که دعا برای وجود شریف امام زمان(ع) در دعاهای مخصوص به حضرت محدود نمي‌شود؛ بلکه در زیارات ائمّه و اعمال شب و روز جمعه و حتّي در دعاهای نماز و غیره نیز به چشم مي‌خورد، که در این نوشته به آن موارد هم مراجعه شده است.

باشد که با استمداد از ساحت قدس حضرتش، در آینده بتوانیم بحث جامع و کامل‌تری در کتابی مستقل، تقدیم نماییم.

بخش اوّل

برداشتی از ادعیه و زیارات مربوط به امام زمان(ع) که بیانگر محتوای آنهاست و آنچه ما بر زبان جاری مي‌کنیم و باید به معنای آن توجّه کنیم، بخش نخست این نوشتار است که به طور خلاصه و فهرست‌وار تقدیم مي‌شود.

دعاهایی که در مورد خود حضرت است:

1. تعجیل فرج و ظهور حضرت

این مضمون بیش از مضامین دیگر در ادعیه و زیارات آمده است. در دعاها و زیارت‌های مربوط به امام زمان(ع) آنچه بیش از همه به چشم مي‌خورد، دعا برای تعجیل فرج و مقرّر گشتن امر ظهور حضرت از جانب خداوند به عبارت‌های مختلف است. دعا برای تعجیل فرج گاهی به صورت تصریح و گاهی به صورت کنایه است. مانند: عزّت مؤمنان و ذلّت جبّاران، منافقان، کفار، معاندان، دشمنان، سلاطین، رقیبان حضرت و آنان که سعی در خاموش نمودن نور حضرت و از یاد بردن ذکر او دارند.

یاری مؤمنان و سرکوب دشمنان توسط حضرت، درخواست چشم روشنی برای معصومین و ذریّة آنها و نیز شیعیان، از خداوند که اشاره به ظهور و فرج است؛ احیای دین و سنّت و درستی تغییر یافته‌های «قرآن» و بازگرداندن احکام تغییر داده شده توسط حضرت، ظاهر شدن نور حضرت و برطرف شدن بدعت‌ها و باطل‌ها.

گسترش عدل و داد به دست حضرت پس از شیوع ظلم و جور، ایجاد رعب و سیطره برای حضرت پس از ظهور، نشر علم و پاکسازی جهان از

ضلالت‌ها و برطرف شدن تمامی مشکلات و غم‌های مؤمنان و استقرار امنیّت در همه جا توسط حضرت، هدایت تمامی بندگان به ايشان، جمع و یگانگی احزاب و فرقه‌هاي مختلف توسط حضرت و...

2. دعا برای سلامتی حضرت

در دعا برای سلامتی امام زمان(ع) نیز گاهی تصریح به سلامتی و حفظ حضرت شده و گاهی به صورت‌های دیگر آمده است. از نمونة این دعاها دفع حسد و شرّ حیله‌گران و ظالمان و جبّاران از حضرت است. سلام‌هایی که به حضرت داده شده بسیار زیاد است و همه حاوی مضامین بالا از عقاید شیعه در مورد آن حضرت و صفات و خصايص و دیگر جوانب او است. این سلام‌ها همه به منزلة دعا برای سلامتی حضرت بوده و نیز ادای احترام و عرض ادب خدمت اوست.

در این سلام‌ها اشاره شده که تحیّتی از جانب خود انسان و نیز درخواست از خداوند است که سلام جمیع مؤمنین و مؤمنات از شرق و غرب عالم را به او برساند، حفظ حضرت از هر طرف و از هر جهت، حفظ پیامبر(ص) و ائمّه(ع) به آن حضرت و دربارة آن حضرت، دعا برای طول عمر و زینت زمین به بقاء حضرت به عبارات مختلف.

صلوات‌هایی که در ادعیه و زیارات، نسبت به حضرت آمده، به انواع و اقسام و عبارات مختلف است و اکثراً با صلوات بر پیامبر(ص) و دیگر معصومان(ع) آمده است.

دعاهایی که در ارتباط غیرمستقیم با حضرت است:

1. دعا برای دوستان و یاوران و خدّام آن حضرت.

دعا برای دوستان و یاوران و زائران حضرت نیز در ادعیه و زیارات به چشم مي‌خورد. مضامینی از قبیل کمک خواستن از خداوند و یاری حق تعالی برای آنها و دعا برای اینکه خداوند آنها را دوست بدارد؛

2. دعاهای شخصی که در ارتباط با حضرت، برای خود مي‌نماییم.

در ادعیه و زیارات، مضامینی آمده که دعا برای خود انسان در ارتباط با امام زمان(ع) است. از نمونه‌هاي آن موارد زیر است:

از اعوان، انصار، یاران، ملازمان، محافظان، تابعین، دوستان، خونخواهان، خالصان و پیشروان در ادای اوامر حضرت و راضی و تسلیم بودن نسبت به آن حضرت، از منتظران ظهور و فرج حضرت بودن، محشور گشتن در زمرة آن حضرت و زیر پرچم ايشان قرار گرفتن، در قیامت از یاران حضرت بودن، توفیق ادای حقوق آن حضرت، درک ظهور و زمان پس

از ظهور حضرت و بازگشت و زنده شدن در صورت مرگ قبل از ظهور.

خداوند، رأفت و رحمت و دعاهای خیر حضرت را به ما برساند، نماز ما را به خاطر او قبول کند، دعای ما را به او مستجاب فرماید، گناهان ما را به او ببخشد، رضایت او را بر ما منّت نهد، ما را به او ببخشد، رضایت او را بر ما منّت نهد، ما اجتهاد در طاعت او داشته باشیم و اجتناب از معصیت او کنیم.

برآوردن حوایج به خاطر او، توفیق زیارت حضرت به انواع آن و با عبارات مختلف، ثبات در متابعت حضرت و یقین در زمان غیبت بر وجود آن حضرت و مسئلة ظهور، گرفته نشدن یاد او از ما، توفیق دعا برای حضرت، برطرف شدن شکّ و شبهه، دفع بلا از ما به خاطر آن حضرت.

آنچه آل محمّد(ص) را خوش آید و آنچه دشمنانشان از آن حذر کنند، از ما ببینند. خداوند ما را به محبّت او منتفع سازد، دعا برای عود به زیارت حضرت، دوری از شکّ و شبهه در مورد حضرت و داشتن خلوص، دوری از کسالت و بیکاری، سلامتی در امتحان الهی، نرمی و خضوع باطنی برای ولیّ امر خداوند، صبر در زمان غیبت و عجله نداشتن در امر ظهور.

3. دعا علیه دشمنان حضرت

در ادعیه و زیارات دعا علیه دشمنان و خوارکنندگان حضرت نیز آمده است. مضامینی از قبیل خوار شدن خوار کنندگان (خاذلین) حضرت، دعا علیه انواع دشمنان حضرت، دعا برای اینکه خداوند دشمنانش را دشمن بدارد.

در ادعیه و زیارات مربوط به حضرت، مضامین دیگری نیز آمده که به آنها اشاره مي‌شود:

1. شکوای دل با خداوند و امام زمان(ع) از دشواری‌های زمانه و طولانی شدن غیبت و استغاثه به آنها که اکثراً با مضامین بالا و به صورت خطابی است و گاهی کلماتی از قبیل «الغوث» و «ادرکنی» و «العجل» آمده است؛

2. بیان فضايل و خصايص مظلومیت اهل بیت(ع) و به خصوص امام زمان(ع)؛

3. شهادت به اعتقادات دربارة حضرت؛ از قبیل طول عمر حضرت و رجعت و عدل جهانی که به دست او تحقّق مي‌یابد؛

4. تجدید بیعت و اعلام آمادگی برای جان‌فشانی و اطاعت از اوامر آن حضرت.

بخش دوم

برشمردن دعاها و زیارات مربوط به امام عصر(ع) و ذکر منابع آنها و فشرده‌ای از محتوای هر یک، بخش دوّم این نوشتار را تشکیل مي‌دهد.

1. دعای ندبه

«دعای ندبه» از اعمال «سرداب مقدّس امام زمان(ع)» و نیز از اعمال عید فطر و روز جمعه است و خواندن آن در همة اوقات مناسب است.

این دعا گرچه مربوط به امام زمان(ع) است، ولی مي‌توان گفت یک دور عقاید تشیّع در آن آمده است.

در این دعا ابتدا توحید و سپس نبوّت انبیاء(ص) و پیامبر و بعد، مسئلة وصایت امیرالمؤمنین(ع) و فتنه‌هاي پس از پیامبر(ص) آمده و پس از اشاره‌ای به ائمّه(ع)، موضوع امام زمان(ع) آورده شده و دربارة غیبت و دیگر جوانب مربوط به آن حضرت، در قالب شکوای دل خطاب به حضرت آمده است و در آخر هم دعاهایی بسیار مختصر و جامع آمده است.1

2. دعای عهد

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمودند:

«هر کس چهل روز صبح هنگام، دعای عهد را بخواند از یاران قائم ما است و اگر قبل از ظهور آن حضرت از دنیا برود، خداوند او را در زمان ظهور از قبر بیرون مي‌آورد که در خدمت حضرت باشد. خداوند به هر کلمه‌ای از این دعا، هزار حسنه عطا فرماید و هزار گناه محو مي‌نماید.»

«دعای عهد» ابتدا خداوند را به اسامی و صفات مي‌خواند و بعد صلوات بر امام زمان(ع) است. سپس دعاهایی در مورد آن حضرت و فرج او و نیز حضور ما در زمان حضرت و دیدار روی حضرت دارد.2

3. زیارت آل یاسین

این زیارت توقیعی است که از ناحیة مقدّس امام عصر(ع) صادر گشته و حضرت مي‌فرمایند:

«هر گاه خواستید به ما توجّه پیدا کنید، همان‌گونه که خداوند فرمود، بگویید: «سلام علی آل یاسین...»

این زیارت بسیار معتبر و پرمحتواست و مي‌توان گفت: خلاصه‌ای از عقیدة هر شیعه در زمان غیبت است و آنچه یک شیعه باید در زمان غیبت بداند، در آن آمده است.

در این زیارت ابتدا سلام‌های متعدّدی با مضامین بالا، خطاب به امام زمان(ع) آمده و سپس حضرت را برای عقاید قلبی خود از اقرار به ائمّه(ع) و دیگر عقاید تشیّع شاهد مي‌گیرد.

در دعای بعد از «زیارت آل یاسین» هم پس از صلوات بر پیامبر(ص) دعاهایی در مورد دعا کننده دارد و بعد صلوات بر حضرت حجّت(ع) با القاب مخصوص است و بعد دعاهایی در مورد حفظ، فرج، تأیید و ظهور حضرت و دربارة شیعیان آمده است.3

4. زیارت حضرت در حرم سامرّاء

زیارتی است که شهید در «مزار» خود و نیز ابن مشهدی در «المزار الکبیر» آورده‌اند:

هنگامی که از زیارت دو امام در «سامرّاء» فارغ شدی بر در حرم امام زمان(ع) بایست و بگو: السّلام علیک یا خلیفة الله و... سپس بر در سرداب غیبت بین دو درب بایست در حالی که...

این زیارت ابتدا سلام‌های متعدّدی با مضامینی بسیار سنگین دارد که حاوی فضايل و خصایص حضرت و پاره‌ای از اعتقادات شیعه است و بعد شهادت به جوانب مختلف حضرت و مطالبی در مورد ظهور و بعد از ظهور، خطاب به آن حضرت است و در آخر، صلوات بر پیامبر(ص) و آل آن حضرت و دعا برای تعجیل فرج به چند شکل و برای یاری خداوند به وسیلة حضرت و احیای دین، ایجاد امنیت، برپایی عدل و برطرف شدن ظلم توسط حضرت است و به صلوات ختم مي‌شود.4

5. زیارت امام زمان(ع) در سرداب مقدّس

زیارتی است که شهید در «مزار» و ابن المشهدی در «المزار الکبیر» آورده اند که هنگام داخل شدن در سرداب خوانده مي‌شود و بعد از زیارت دوازده رکعت نماز دارد و بعد دعای «الهی عظم البلاء...» خوانده مي‌شود.

این زیارت هم سلام‌هایی بسیار جامع و کامل دارد که غیر از معصوم(ع) دیگری نمي‌تواند آن کلمات را بیان فرماید و در آخر، حضرت را بر عقاید قلبی خود شاهد مي‌گیرد و دعایی کوتاه در آخر دارد و پس از آن نماز و صلواتی با عباراتی سنگین برای حضرت آمده است.5

6. صلوات بر امام زمان(عج)

صلواتی است شامل درود بر آن حضرت و دعا برای ظهور او به عبارت‌های مختلف و همچنین دعا برای بعد از ظهور ايشان است که همان کارها و برنامه‌هاي حضرت است.6

7. زیارت حضرت پس از نماز صبح

زیارتی است که هر روز پس از نماز صبح خوانده مي‌شود. در این زیارت از خدا طلب صلوات بر حضرت از سوی جمیع مؤمنان نموده و همچنین تجدید بیعت با حضرت و دعا برای خود که از یاران حضرت و اطرافیان و نگهبانان و شهیدان در رکاب ايشان باشیم.7

8. دعا در زمان غیبت

دعایی است که در زمان غیبت خوانده مي‌شود و به گفتة شهید و ابن مشهدی از ناحیة خود حضرت وارد شده و این دعا بعد از اعمال «سرداب» نیز خوانده مي‌شود.

در این دعا، ابتدا شکایت به خداوند از زمان غیبت آمده و پس از صلوات، دعا برای فرج و استغاثه به پیامبر(ص) و امیرالمؤمنین(ع) و بعد استغاثه به امام زمان(ع) است.8

9. زیارت امام زمان(ع) در روز جمعه

زیارتی است که در روز جمعه که روز ظهور امام زمان(ع) خواهد بود، وارد شده است.

ابتداي اين زيارت، سلام‌های متعدّدي است که همه حاوی صفات، و خصایص و فضایل حضرت و گاهی حاوی دعا برای فرج و دیگر جوانب حضرت است و سپس ذکر صلوات آمده و دعا برای خود که از منتظران و یاران و شهیدان و دوستان حضرت باشیم. بعد از آن، خطاب به حضرت درد دل و شکوایی دارد.9

10. دعا برای حضرت در شب نیمة شعبان

دعایی است که در شب نیمة شعبان خوانده مي‌شود. در این دعا خداوند را به حقّ مولود نیمة شعبان قسم مي‌دهد و القاب و فضایل حضرت و بعد صلوات بر حضرت آمده و دعا برای حضور در ظهور حضرت و از یاران آن حضرت بودن و در آخر صلوات بر ایشان و لعن بر دشمنانشان ذکر شده است.10

11. دعا برای امام زمان(ع) در روز جمعه

این دعا در اصل، صلواتی است که در اعمال روز جمعه وارد شده است. ابتدا صلوات‌هایی بر پیامبر(ص)، امیرالمؤمنین(ع) و ائمّه(ع) و بعد صلواتی بر همة معصومان(ع) است. سپس صلوات بر امام زمان(ع) است و بعد دعا برای طول عمر حضرت و حفظ حضرت از انواع شرور و دعا برای رعیت و شیعیان حضرت و دعا برای فرج و ظهور حضرت به انواع مختلف و در آخر صلواتی بر پنج تن(ع) و امام زمان(ع) آمده است.11

12. دعا برای امام زمان(ع) در سرداب مقدّس

این دعا از امام رضا(ع) نقل شده و در اعمال «سرداب مقدّس» آمده است. ابتدا دعا برای سلامتی حضرت با القاب خاص آمده و حفظ از شرور و تأیید آن حضرت از جانب خداوند و دعا برای فرج و ظهور

حضرت و انواع دعا علیه دشمنان امام زمان(ع) و اقرار به صفات حضرت و دعا برای خود، نسبت به حضرت و نیز دعاهایی کلّی برای خود انسان و در آخر، صلوات بر ائمّه(ع) و اقرار به فضایل و خصایص اهل بیت(ع) آمده است.12

13. دعا برای امام زمان(ع) در زمان غیبت

دعایی که ابوعمرو، عثمان بن سعید عَمری، اوّلین نايب از نوّاب اربعه زمان در غیبت صغری خوانده و ابوعلی محمّدبن همام شنیده و او را امر نموده که این دعا را بخواند و سیّد بن طاووس نیز فرموده که ما این دعا را از فضل خدا مي‌دانیم.

در ابتدای این دعا، جملة «اللّهم عرّفنی نفسک...» آمده و سپس به پیامبر(ص) و ائمّه(ع) شهادت داده و بعد دعا برای سلامتی امام زمان(ع) و دعا برای طول عمر حضرت است و در همة اینها معارف بالایی دربارة آن حضرت آمده است.

سپس دعا برای خودمان از قبیل یقین و حالت انتظار و تسلیم در مقابل حضرت و از یاران حضرت بودن آمده است. بعد از آن، دعا برای فرج و لعن بر دشمنان حضرت و دعا برای بعد از ظهور حضرت و صلوات بر ائمّه(ع) و سپس شکایت از زمان و دعا علیه دشمنان حضرت و نیز تحقّق یافتن تمام خوبی‌ها توسط حضرت آمده است.13

امید است این مختصر، انس دل‌هایی باشد که در عصر غیبت، انیسی جز مولایشان برای دل خود ندارند و با آنچه به عنوان خطاب با حضرت ولیّ عصر(ع) بر زبان مي‌آورند، از اعماق وجود آن محبوب دل‌ها را دعا کنند و از دور و نزدیک، سلامش نمایند و بر او درود فرستند.

پی‌نوشت‌ها: