فضیلت شب نیمه شعبان

نیمة شعبان در اذهان شیعیان و محبّان اهل بیت(ع)، به عنوان روز میلاد نجات‌بخش موعود، معنا و مفهوم مي‌یابد. روز میلاد بزرگ مردی که انسانیت، ظهور او را به انتظار نشسته و عدالت برای پای بوس قدمش لحظه‌شماری مي‌کند.

نیمة شعبان در اذهان شیعیان و محبّان اهل بیت(ع)، به عنوان روز میلاد نجات‌بخش موعود، معنا و مفهوم مي‌یابد. روز میلاد بزرگ مردی که انسانیت، ظهور او را به انتظار نشسته و عدالت برای پای بوس قدمش لحظه‌شماری مي‌کند.

نیمة شعبان اگرچه شرافتش را وامدار مولود خجسته‌اي است که در این روز زمین را با قدوم خویش متبرّک ساخته است، امّا همة عظمت آن در این خلاصه نشده و در تقویم عبادی اهل ایمان نیز از جایگاه و مرتبة والایی برخوردار است.

در روایاتی که از طریق شیعه و اهل سنّت نقل شده فضیلت‌های بسیاری برای عبادت و راز نیاز در شب و روز خجستة نیمة شعبان برشمرده شده است و این خود، تمثیل زیبایی است از این موضوع که برای رسیدن به صبح وصال موعود باید شب وصل با خدا را پشت سرگذاشت و تا زمانی که منتظر، عمر خویش را در طریق کسب صلاح طی نکند، نمي‌تواند شاهد ظهور مصلح موعود باشد.

با توجّه به اهمیّت فراوانی که روایات به شب نیمة شعبان داده شده و حتّی آن را هم پایة شب قدر شمرده‌اند، در این مجال برخی از روایت‌هایی را که در بیان مقام و منزلت این شب روحانی وارد شده‌اند، مورد بررسی قرار مي‌دهیم. باشد تا خداوند ما را به عظمت این شب مقدّس واقف گرداند و توفیق بهره برداری از برکات آن را عطا فرماید:

از پیامبر گرامی اسلام(ص)، در این زمینه روایت‌های بسیاری نقل شده که یکی از آنها به این شرح است:

«شب نیمة شعبان در خواب بودم که جبرئیل به بالین من آمد و گفت: «اي محمّد! چگونه در این شب خوابیده‌ای؟» پرسیدم: اي جبرئیل! مگر امشب چه شبی است؟ گفت: «شب نیمة شعبان است. برخیز اي محمّد!» پس مرا از جایم بلند کرد و به سوی «بقیع» برد. در آن حال گفت: «سرت را بلند کن! امشب درهای آسمان گشوده مي‌شوند، درهای رحمت باز مي‌گردند و همة درهای خوشنودی، آمرزش، بخشش، بازگشت، روزی، نیکی و بخشایش نیز گشوده مي‌شوند. خداوند در این شب به تعداد موها و پشم‌های چهارپایان [بندگانش را از آتش جهنّم] آزاد مي‌کند. امشب خداوند زمان‌های مرگ را ثبت و روزی‌های یک سال را تقسیم مي‌کند و همة آنچه را که در طول سال واقع مي‌شود، نازل مي‌سازد. اي محمّد! هر کس امشب را با منزّه داشتن خداوند (تسبیح)، ذکر یگانگی او (تهلیل)، یاد بزرگی او (تکبیر)، راز و نیاز با او (دعا)، نماز، خواندن قرآن، نمازهای مستحب (تطوّع) و آمرزش‌خواهی (استغفار) صبح کند، بهشت، جایگاه و منزل او خواهد بود و خداوند همة آنچه را که پیش از این انجام داده یا بعد از این انجام مي‌دهد، خواهد بخشید...»1

یکی از همسران پیامبر اکرم(ص)، حالات ایشان را در شب نیمة شعبان چنین بیان مي‌کند:

در یکی از شب‌ها که پیامبر خدا(ص)، در نزد من بود ناگهان متوجّه شدم که ایشان بستر خود را ترک کرده است. غیرت خاصّ زنانه به سراغ من آمد و به گمان اینکه حضرت نزد یکی دیگر از همسران خود رفته است به جست‌وجوی ایشان پرداختم؛ امّا به ناگاه دیدم که حضرتش مانند جامه‌اي که بر زمین افتاده باشد به سجده رفته و چنین راز و نیاز مي‌کند:

«أصبحت إلیک فقیرا خائفا مستجیرا فلا تبدّل اسمی و لاتغیِّر جسمی و لاتجهد بلائی و اغفرلی؛

به سوی تو آمدم؛ در حالی که تهیدست، ترسان و پناه جویم. پس

نام برمگردان، جسم مرا تغییر مده، گرفتاریم را افزون مساز و از من در گذر.»

آنگاه سر خود را بلند کرد و بار دیگر به سجده رفت و در آن حال شنیدم که مي‌فرمود:

«سجدت لک سوادی و خیالی و امن بک فؤادی هذه یدای بما جنیت علی نفسی یا عظیم ترجی لکلّ عظیم إغفرلی ذنبی العظیم فإنّه لایغفر العظیم إلّا العظیم؛

سراپای وجودم برای تو سجده کرده و قلبم به تو ایمان آورده است؛ این دو دست من با همة جنایتی که برخود روا داشته‌ام. پس اي بزرگی که برای هر کار بزرگی، امیدها به سوی تو است! از گناهان بزرگ من درگذر؛ چرا که از گناهان بزرگ در نمي‌گذرد؛ مگر پروردگان بزرگ.»

بعد از ادای این کلمات سر خود را بلند کرده و برای سومین بار به سجده رفت و این جملات را بر زبان جاری ساخت:

«أعوذ برضاک من سخطک و أعوذ بمعافاتک من عقوبتک و أعوذ بک منک أنت کما اثنیت علی نفسک و فوق ما یقول القائلون؛

از خشم تو به خوشنودیت پناه مي‌برم، از کیفر تو به بخشش تو پناهنده مي‌شوم و از تو به سوی خودت پناه مي‌جویم. تو همان گونه‌اي که خود توصیف کرده‌اي و بالاتر از آنی که گویندگان مي‌گویند.»

لحظاتی دیگر سر از سجده برداشت و دوباره به سجده رفت و در حالی که مي‌فرمود:

«الّلهمّ إنّی أعوذ بنور وجهک الذی أشرقت له السموات و الأرض و قشّعت به الظلمات و صلح به أمر الأوّلین و الآخرین أن یحلّ علیّ غضبک أو ینزّل علیّ سخطک أعوذ بک من زوال نعمتک و فجاة نقمتک و تحویل عافیتک و جمیع سخطک، لک العتبی فی استطعت و لاحول و لاقوة إلّا بک؛

خدایا! پناه مي‌برم به نور وجه تو که آسمان‌ها و زمین از آن روشن شده، تاریکی‌ها با آن از بین رفته و کار پیشینیان و آیندگان با آن اصلاح شده است و از اینکه به خشم تو گرفتار شوم یا دشمنی تو بر من نازل شود. پناه مي‌برم به تو از زوال نعمتت، نزول ناگهانی عذابت، دگرگونی سلامتی‌ات و همة آنچه که خشم تو را در پی دارد. خوشنودی نسبت به آنچه من در توان دارم از آن توست و هیچ حرکت و نیروی نیست مگر به سبب تو.»

چون این حال را از پیامبر دیدم، او را رها کردم و شتابان به طرف خانه حرکت کردم. نفس نفس زنان به خانه رسیدم. وقتی پیامبر(ص)، به خانه برگشتند و حال مرا دیدند، فرمودند: «چه شده است که این‌چنین به نفس نفس افتاده‌ای؟»

گفتم: اي رسول خدا! من به دنبال شما آمده بودم. پس فرمود:

«آیا مي‌دانی امشب چه شبی است؟! امشب شب نیمة شعبان است. در این شب اعمال ثبت مي‌گردند، روزی‌ها قسمت مي‌شوند، زمان‌های مرگ نوشته مي‌شوند و خدواند تعالی همه را مي‌بخشد؛ مگر آنکه به خدا شرک ورزیده یا به قمار نشسته یا قطع رحم کرده یا برخوردن شراب مداومت ورزیده یا بر انجام گناه اصرار ورزیده است...»2

پرسشی که با مطالعة روایت‌های بالا به ذهن خطور مي‌کند، این است که چرا با اینکه در بسیاری از روایات تصریح شده که تعیین زمان مرگ مردمان و تقسیم روزی آنها در شب قدر و در ماه مبارک رمضان صورت مي‌گیرد، در دو روایت یاد شده شب نیمة شعبان به عنوان زمان تقدیر

امور ياد شده بيان شده است؟

مرحوم سیّد بن طاووس (م 664 ق.) در پاسخ پرسش یاد شده مي‌گوید:

شاید مراد روایات مزبور این باشد که تعیین زمان مرگ و تقسیم روزی به صورتی که احتمال محو و اثبات آن وجود دارد، در شب نیمة شعبان صورت مي‌گیرد؛ امّا تعیین حتمی زمان مرگ یا تقسیم حتمی روزی‌ها در شب قدر انجام مي‌شود و شاید مراد آنها این باشد که در شب نیمة شعبان امور مزبور در لوح محفوظ، تعیین و تقسیم مي‌شوند، ولی تعیین و تقسیم آنها در میان بندگان در شب قدر واقع مي‌شود. این احتمال هم وجود دارد که تعیین و تقسیم امور یاد شده در شب قدر و شب نیمة شعبان صورت گیرد. به این معنا که در شب نیمة شعبان وعده به تعیین و تقسیم امور مزبور در شب قدر داده مي‌شود. به عبارت دیگر اموری که در شب قدر تعیین و تقسیم مي‌گردند، در شب نیمة شعبان به آنها وعده داده مي‌شود. همچنان که اگر پادشاهی در شب نیمة شعبان به شخصی وعده دهد که در شب قدر مالی را به او مي‌بخشد، در مورد هر دو شب این تعبیر صحیح خواهد بود که بگوییم مال در آن شب از آن حضرت چنین بخشیده شده است.3

کمیل بن زیاد از یاران امام علی(ع)، چنین روایت مي‌کند که:

در «مسجد بصره» در نزد مولایم امیرالمؤمنین نشسته بودم و گروهی از یاران آن حضرت نیز حضور داشتند. در این میان یکی از ایشان پرسید: معنای این سخن خداوند که: «فیها یفرق کل أمر حکیم؛4 در آن شب، هر امری با حکمت معیّن و ممتاز مي‌گردد»، چیست؟ حضرت فرمودند:

«قسم به کسی که جان علی در دست اوست! همة امور نیک و بدی که بر بندگان جاری مي‌شود، از شب نیمة شعبان تا پایان سال، در این شب تقسیم مي‌شود. هیچ بنده‌اي نیست که این شب را احیاء دارد و در آن دعای خضر بخواند، مگر آنکه دعای او اجابت شود.»

پس از آنکه امام از ما جدا شد، شبانه به مزلش رفتم. امام پرسید: «چه شده است اي کمیل؟ گفتم: اي امیرمؤمنان! آمده‌ام تا دعای خصر را به من بیاموزی. فرمود:

«بنشین اي کمیل! هنگامی که این دعا را حفظ کردی، خدا را در هر شب جمعه یا در هر ماه، یک شب یا یک بار در سال یا حدّاقل یک بار در طول عمرت، با آن بخوان که خدا تو را یاری و کفایت مي‌کند و تو را روزی مي‌دهد و از آمرزش او برخوردار مي‌شوی. اي کمیل! به خاطر زمان طولاني‌اي که تو با ما همراه بوده‌اي، بر ما لازم است که درخواست تو را به بهترین شکل پاسخ دهیم. آنگاه دعا را چنین انشاء فرمود...»5

شایان ذکر است که این دعا همان دعایی است که امروزه آن را با نام «دعای کمیل» مي‌شناسیم.

امیرمؤمنان علی(ع)، در روایتی دیگر در فضیلت شب نیمة شعبان چنین مي‌گوید:

«در شگفتم از کسی که چهار شب از سال را به بیهودگی بگذراند: شب عید فطر، شب عید قربان، شب نیمة شعبان و اوّلین شب از ماه رجب...»6

از امام صادق(ع)، روایت شده که پدر بزرگوارشان در پاسخ کسی که از فضیلت شب نیمة شعبان از ایشان پرسیده بود، فرمودند:

«این شب برترین شب‌ها بعد از شب قدر است. خداوند در این شب، فضلش را بر بندگان جاری مي‌سازد و از منّت خویش، گناهان آنان را مي‌بخشد. پس تلاش کنید که در این شب به خدا نزدیک شوید. همانا این شب، شبی است که خداوند به وجود خود سوگند یاد کرده که در آن، درخواست‌کننده‌اي را مادام که درخواست گناه نداشته باشد، از درگاه خود نراند. این شب، شبی است که خداوند

آن را برای ما خاندان قرار داده است؛ همچنان که شب قدر را برای پیامبر(ص) ما قرار داده است. پس بر دعا و ثنای خداوند تعالی بکوشید که هر کس در این شب صد مرتبه خداوند را تسبیح گوید، صد مرتبه حمدش را بر زبان جاری سازد، صد مرتبه زبان به تکبیرش گشاید و صد مرتبه ذکر یگانگی (لا اله الا الله) او را به زبان آورد، خداوند از سر فضل و احسانی که بر بندگانش دارد، همة گناهانی را که او انجام داده، بیامرزد و درخواست‌های دنیوی و اخروی او را برآورده سازد؛ چه درخواست‌هایی که بر خداوند اظهار کرده و چه درخواست‌هایی که اظهار نکرده و خداوند با علم خود بر آنها واقف است...»7

آنچه ذکر شد بخشی از روایات فراوانی است که در فضیلت شب و روز نیمة شعبان وارد شده‌اند.8 امّا باید دانست شرافت این شب خجسته، علاوه بر همة آنچه که بیان شد، به اعتبار مولود مبارکی است که در این شب، قدم به عرصة خاک نهاده است. وجود مقدّسی که سال‌ها پیش از تولّدش، مژدة میلاد او به مسلمانان داده شده بود و شاید همة عظمت این شب و تکریم و بزرگداشتی که در کلمات معصومان(ع)، از آن شده است به سبب وجود همین مولود مبارک باشد؛ چنان‌که بزرگانی چون سیّد بن طاووس به این موضوع اشاره کرده و بر همگان لازم دانسته‌اند که در این شب، خدای خویش را به سبب منّت بزرگی که با میلاد امام عصر(ع)، بر آنها نهاده سپاس گویند و تا آنجا که توان دارند شکر این نعمت الهی را به جای آورند.9

در یکی از دعاهایی که در شب نیمة شعبان وارد شده است، چنین می‌خوانیم:

«اللّهم بحقّ لیلتنا هذه و مولودها و حجّتک و موعودها الّتی قرنتَ إلی فضلها فضلاً فتمّت کلمتک صدقا و عدلاً لامبدلّ لکلماتک...؛10

بار خدایا! تو را مي‌خوانیم به حقّ این شب و مولود آن و به حقّ حجّتت و موعود این شب، که فضیلتی دیگر بر فضیلت آن افزودی و سخن تو از روی راستی و عدالت به حدّ کمال رسیده و هیچ کس را یارای تبدیل و تغییر سخنان تو نیست.»

مطابق روایت‌های بسیاری که شیعه و اهل سنّت آنها را نقل کرده‌اند، میلاد خجستة امام عصر(ع)، در شب نیمة شعبان سال 255 ق. واقع شده و باعث مزید فضیلت این شب مبارک گشته است.11

امیدواریم که خداوند به برکت مولود با عظمت شب نیمة شعبان، به همة ما توفیق درک فضیلت‌های این شب خجسته را عطا فرماید و همة ما را از زمرة یاوران و خدمتگزاران مولود این شب قرار دهد.

پی‌نوشت‌ها :