گفتگو با استاد علياكبر غفاري
اشاره: استاد علياكبر غفاري را بحق ميتوان حلقه واسط نسل امروز با ميراث كهن و پرارزش شيعي دانست. او عمر پر بركتخود را صرف احيا و تحقيق منابع اصلي شيعه نموده و تاكنون حدود پنجاه عنوان كتاب را در زمينههاي مختلف فقهي، تفسير، روايت، تاريخ و عقايد مورد تحقيق و تصحيح قرار داده است، كه تعداد مجلدات آنها به 160 جلد بالغ ميشود.
مهمترين آثاري كه ايشان به تنهايي آنها را مورد تحقيق قرار دادهاند عبارتند از:
الكافي (محمد بن يعقوب كليني)، تهذيبالاحكام (شيخ طوسي)، من لا يحضرهالفقيه (شيخ صدوق)، تحفالعقول (ابن شعبه حراني)، جامعالمدارك (سيد احمد خوانساري)، الخصال (شيخ صدوق)، كمالالدين و تمامالنعمة (شيخ صدوق)، الغيبة (محمد بن ابراهيم نعماني)، اعلامالوري باعلامالهدي (فضل بن حسن طبرسي) و...
اما تعدادي از آثار كه ايشان با همكاري ديگران آنها را مورد تحقيق قرار دادهاند عبارتند از: شرحالكافي (ملا صالح مازندراني)، تفسير منهجالصادقين (فتحالله كاشاني)، توحيد (شيخ صدوق) و...
او اكنون در آستانه 75 سالگي پرتلاش و مصمم به كار خود ادامه ميدهد و تحقيق كتابالاستبصار (شيخ طوسي) را در دست دارد. با توجه به اينكه استاد غفاري چند مورد از منابع اصلي موضوع «غيبت» را مورد تحقيق قرار داده و حاشيه و تعليق زدهاند، مناسب ديديم كه خدمتشان برسيم و در اين زمينه با ايشان گفتگو داشته باشيم.
آنچه پيش روي شماستحاصل گفتگوي ما با ايشان است، اميدواريم كه مورد استفاده شما عزيزان واقع شود.
موعود: يكي از كتابهايي كه حقيقتا بايد گفت جنابعالي آن را احيا كردهايد كتاب معروف «كمالالدين و تمامالنعمة» شيخ صدوق است. با توجه به اينكه نسل امروز ما كمتر با كتابهاي اصلي كه در باب مهدويت نوشته شده آشنا هستند؛ لطفا بفرماييد چه انگيزهاي باعثشد كه اين كتاب را انتخاب كرديد و ويژگيهاي اين كتاب چيست؟
استاد غفاري: من چهار پنج تا بچه كوچك داشتم كه همسرم مريض شد اطباء گفتند سرطان است، اما به او نگفتند، به خواهرم گفته بودند، خوب ميدانيد كه وقتي كسي در سن چهل سالگي باشد و چهار، پنج تا بچه داشته باشد و يك نفر هم كه اينقدر به او كمك كرده باشد و حالا ابتلاء بيابد به اصطلاح خيلي برايش سنگين است، برادر همسرم طرف عبدالعظيم و ابنبابويه سكونت داشت. يك روز ايام عيد بود و ما بايد ميرفتيم ديدن آنها، همگي سوار ماشين شديم تاء برويم ديدن برادرش من توي راه كه ميرفتيم بشدت غمگين بودم و ذهنم متوجه ابنبابويه و حضرت صاحب، عليهالسلام، بود و كتابهايي كه در اين موضوع نوشته شده است و نميدانم چطور شد كه يك مرتبه دعا كردم و گفتم: خدايا اگر مريضي زنم را شفا بدهي من همه هم خودم را ميگذارم و يكي از كتابهايي كه مربوط به حضرت است و مورد علاقه ايشان است و مرحوم مجلسي اين كتاب را ارزشمندتر از كتابهاي ديگر ميداند، تصحيح كرده و چاپ ميكنم و از حضرت صاحب هم تقاضاي من اين است كه حاجت مرا از خدا بخواهد تا برآورده شود اين را در دلم نيت كردم بدون اينكه بر زبان بياورم.
يكي دو ماه گذشت. همسرم را مرتب پيش دكتر ميبردند و برميگرداندند. در يكي از اين روزها كه نتيجه يكي از آزمايشها را پيش دكتر برده بودند دكتر گفته بود «من اين جواب آزمايش را قبول ندارم. حتما اشتباه شده ببريد به فلان آزمايشگاه». اين بار بردند آنجا اما باز هم جواب گرفتند كه هيچ موردي ندارد و اثري از سرطان نيست. خلاصه حالش بهتر شد و راه افتاد. من هم شروع كردم به تصحيح «كمالالدين» آن مقدار كه در امكانم بود. حدود 30 يا 35 سال پيش بود. وقتي كار تصحيح كتاب به پايان رسيد من تقريبا هيچ پولي براي چاپ آن نداشتم.
يكي از دوستان كه كار آزاد داشتبه من پيشنهاد كرد با ماشين او برويم شاه عبدالعظيم. زماني كه به
ابنبابويه رسيديم ماشين را متوقف كرد و رفتبراي زيارت. من هم در كنار در ايستادم در حالي كه كتاب در دستم بود فاتحهاي براي شيخ صدوق فرستادم و خطاب به او گفتم: «از خدا بخواه كه پولي برسد و من كتاب شما را چاپ كنم. من نذري كرده بودم كه ادا كردم اما الان در چاپش درماندهام.»
پس از زيارت وقتي آمديم دوباره سوار ماشين شديم كه برويم زيارت حضرت عبدالعظيم. دوستم پرسيد با مرحوم صدوق خيلي حرف زدي. آنجا كه امامزاده نيستيك فاتحه كافي است. گفتم ايشان براي من بسيار والامقاماند. امامزادهها سيداند اما ايشان از بزرگان و اركان عالم تشيع است. مبلغ اخباري است كه از ائمه، عليهمالسلام، رسيده. درست است كه سيد نيست ولي مؤمن حقيقي است. او پرسيد: مگر شيخ صدوق چه كرده؟ گفتم كتابهايي نوشته كه من ميخواهم چاپ كنم ولي كار آساني نيست و هزينه دارد.
گفت: من همه هزينهاش را پرداخت ميكنم و هنوز ما به حرم نرسيده بوديم كه گفت الان چكش را مينويسم فقط بگو چقدر؟ من چون حساب كردم كه يك حالت روحي بر او عارض شده و ممكن است فردا پشيمان شود گفتم به من قرض بده! گفت: هر كاري ميخواهي بكن و خلاصه پول را داد. هزينه چاپ كتاب 28هزار تومان شد. ولي روزي كه ميخواستيم كتاب را منتشر كنيم و صحاف پيغام داده بود كه كتابها آمادهاند و بياييد ببريد. حسب اتفاق به منزل شخصي دعوت داشتم كه از تجار بازار بود. كتاب را در دست من ديد و چون مرد باسوادي بود گفت: «چه كتاب خوبي است. همه اينها را به من بفروشيد تا من از ثلث اموال پدرم اينها را منتشر كنم». بالاخره آن قدر اصرار كرد كه همه را خريد و من طلب دوستي را كه از او قرض كرده بودم پرداخت كردم.
همين قدر بگويم كه اين امور در نظام عالم در درجه اول است و خارج از نظام نيست. نيازي هم به ديدن اين و آن نيست؛ رو به خدا كه بكني كار درست ميشود.
موعود: با توجه به اينكه خودتان هم به عظمت و رتبه اين كتاب اشاره كرديد لطفا از ويژگيهاي آن بگوييد.
استاد غفاري: مرحوم مجلسي ميگويد كتاب كمالالدين از همه كتابهايي كه درباره حضرت نوشته شده عاليتر است. مؤلف در اين كتاب آنچه را كه مربوط به حضرت است از همه طريق، اماميه و غير اماميه جمع كرده است و جامعيت دارد. در مقدمه نوشته است: «شبي خواب ديدم كه در حال طواف هستم. شخص بزرگواري كنار حجرالاسود نشسته است. فهميدم كه اين خود حضرت صاحب است، با من مخاطب شد و گفت قرار بود درباره غيبت من كتابي بنويسي، كو پس چرا ننوشتي؟ من گفتم كتابي در فلان جا، مقالهاي در فلان جا نوشتهام. گفتند: نه به آن ترتيبي كه من ميگويم بنويس. يعني، آن كساني كه از طرف خدا هستند و غيبتي برايشان رخ داده همه را يك به يك بگو تا به من برسي. من ديگر از خواب پريدم، فهميدم كه بايد ديگر اين كار را بكنم، ديگر همه كارها را كنار گذاشتم». اينها مطالبي است كه مرحوم شيخ صدوق ميگويد. بعد در اواخر كتاب هم ميگويد من نميخواهم بگويم تمام اخبار اين كتاب از نظر سند صحيح است، اما اخباري كه صحيح است همهاش را در اين كتاب آوردهام و به آنها تمسك ميجويم و نه به اخباري كه ضعيف است.
پس از تصحيح كتاب به فكر ترجمه آن افتاديم و با كمك برخي دوستان اين كار را شروع كرديم. جلد اول تمام شده است. مرحوم كمرهاي آن نسخه قديمي پر غلط را ترجمه كردهاند كه خيلي به هم خوردگي دارد، اما نسخه ما نه، آن نسخه كه ما مقابله كرديم غلط ندارد. و بهترين نسخه كتاب «كمالالدين»، نسخهاي موجود در كتابخانه مرحوم آيتالله مرعشي است كه خود ايشان فرمودند من پنجشش تا نسخه دارم ولي اين نسخه عاليترين نسخه است
كه به شما ميدهم با شش تا نسخه آن مقابله كنيد، ما هم با آنها مقابله كرديم.
موعود: يك اشارهاي هم به كتاب «غيبت» نعماني كه آن را احيا فرمودهايد داشته باشيد و در مورد ويژگيهاي خود كتاب و مؤلف، لطفا توضيح بدهيد، چون نعماني به نسبت مؤلفين ديگر شيعه ناشناختهتر است. مردم با شيخ طوسي و شيخ صدوق بيشتر آشنا هستند اما نعماني را كمتر ميشناسند، لطفا از جايگاه كتاب غيبت نعماني در مجموعه معارف مهدويتبفرماييد.
استاد غفاري: نعماني از شخصيتهاي بزرگ و شاگردان كليني است، نعماني، نسخهاي از كتاب «كافي» را براي مرحوم كليني قرائت كرده و با نسخه خود كليني مقابله كرده است. در همين «كافي»هايي كه الان چاپ شده است در بخشهايي از آن احاديثي وجود دارد، كه در ذيل آنها گفته شده است. در نسخه نعماني اين حديث هست در نسخههاي ديگر نيست. نعماني و چند نفر ديگر از شاگردان كليني هستند كه در مقدمه كافي ذكر شدهاند. نعماني از آنهاي ديگر جلوتر است از نظر فهم و فراست و فكر جلوتر است. نعماني مسافرت كرده و رفته استشامات و در آنجا ظاهرا در مقدمه «غيبت» مينويسد: «كه وقتي به لبنان رفتم، در اواخر عمرم از من تقاضا كردند راجع به حضرت ولي عصر، عليهالسلام، مطالبي را نقل كنم و بنويسم من هم كتابخانهاي همراهم نبود اما آنچه كه ميدانستم راجع به حضرت صاحب، آنها را نقل كردم؛ از اصل بحثخود امامت تا وقتي كه حضرت ميآيد و ظهور ميكند چه اعمالي انجام ميدهد و آنجا چه ميشود، و دنيا چطور ميشود». كتاب غيبت نعماني كتاب بسيار خوبي است و من هم آن مقداري كه امكان داشته است آن را تصحيح كردهام و پسرم هم ترجمهاش كرده است.
عليايحال اين كتابها درجه اول كتابهايي است كه مربوط به حضرت ميشود يعني اصلا اصول است اگر كتابهايي ديگر تا قرن پنجم، ششم، هفتم، هشتم نوشته شده است آنها اصل است. اينها اگر مغاير با آنهاستبايد در اينها حرف زد، آنها اساس هستند.
موعود: اگر بخواهيد مقايسهاي داشته باشيد بين «غيبت» شيخ طوسي و غيبت نعماني از جهت اتقان مطالب كدام يك را ترجيح ميدهيد؟ از نظر زمان تاليف كه ظاهرا غيبت نعماني زودتر تاليف شده است.
استاد غفاري: غيبتشيخ طوسي غيبت كلامي است، يعني مانند ديگر كتابهاي كلامي، موضوعات مرتبط با حضرت مهدي و غيبت را مطرح و براي اثبات آنها استدلال ميكند. كتابهاي ديگر تنها نقل روايات ميكنند، شيخ طوسي عناويني را كه مطرح كرده آن وقت اخبارش را آورده است، در واقع دارد برهان ميآورد به آن مطالبي كه شيعه معتقد است. يعني از معصومين و رسول خدا برهان ميآورد، يعني وقتي ميگويد اينها معتقدند كه وقتي ميآيد چنين ميكند آن وقتبرهانش را از اخبار نقل كرده است. آن عنوانهايي كه در غيبتشيخ طوسي است عنوانهاي خيلي علمي و درجه بالاست، يعني دانشمندان روي اين عناوين كار ميكنند همهشان همينطور هستند، شيخ مفيد هم همين طور استشيخ مفيد آن اشكالهايي را كه گرفته شده، رفع كرده است، او در كتاب «غيبت» خود مطالب را به صورت برهاني و استدلالي آورده است و اينها همه قابل استفاده است.
موعود: يكي ديگر از كتابهايي كه شما احيا كردهايد كتاب «البرهان في علامات مهدي آخرالزمان» متقي هندي است؛ با توجه به اينكه اين كتاب از كتب اهل سنت استبفرماييد چه انگيزهاي باعثشد كه اقدام به تصحيح آن كنيد؟
استاد غفاري: «البرهان في علامات مهدي آخرالزمان» با آن پانوشتهايي كه من بر آن نوشتهام براي آنكه اثبات كنم كه اين را كه علي متقي هندي در قرن دهم دارد ميگويد
در قرن ششم هم گفتهاند در قرنچهارم هم گفتهاند، در قرن پنجم هم گفتهاند، من به آن كتابها تمسك كردهام يعني پانوشتها آوردهام. علي متقي هندي شخصيت علمي بسيار بزرگي است تا جايي كه زمان او چندين نفر كه كتابهايي داشتهاند درباره احكام از علما سؤال ميكنند همه آن علما ميگويند آنچه كه علي متقي هندي نگفته باشد به آنها اعتنا نكنيد.
او راجع به حضرت مهدي، عليهالسلام، نوشته است، درباره غيبتش چيزي ننوشته است در اينكه مهدي ظهور ميكند و اين كارها را ميكند. غيبت و اينكه حضرت زنده است، و غايب است، را فقط شيعه اثنيعشري معتقدند. علي متقي هندي آن اخباري كه راجع به حضرت است همه را آورده است و به صورت اخبار از پيغمبر نقل كرده، كه مهدياي هست، ميآيد و دنيا را اينطور ميكند، اما غيبت او را روايت نميكند. من آن مقدار كه امكان داشته است اين را تصحيح كردهام. ما اگر مطلبي در متن بوده كه با كتابهاي ديگر كم و زياد داشته است ما اينجا آوردهايم.
موعود: ما شما را خيلي خسته كرديم. من به عنوان آخرين سؤال ميخواستم اين نكته را بفرماييد كه چه توصيهاي براي پژوهشگران حوزه و دانشگاه و كساني كه در زمينه مهدويت ميخواهند كار بكنند داريد؟ آيا در زمينه موضوع مهدويت اولا ما آثار احيا نشدهاي داريم كه لازم است احياء بشود يا نه و در ثاني كارهايي كه الان بايد در زمينه مهدويت صورت بگيرد (قدما كار خودشان را انجام دادند و رسالتخودشان را در باب مهدويتبه كمال رساندند) الان پژوهشگراني كه ميخواهند در باب مهدويت قلم بزنند و كار كنند چه عرصههايي به نظرتان ميرسد كه بايد كار شود و جاي خالياش احساس ميشود؟
استاد غفاري: عقيده من شايد مورد قبول بعضي از روحانيون نباشد اما اين را بايد توجه داشته باشيم كه ائمه ما دوازده نفر بعد از رسول خدا بودهاند كه دين مقدس اسلام را معرفي و حفظ كردهاند. اين ديني كه آخرين درجه اديان از نظر عظمت است و احكامش انسانساز است. اما متاسفانه ائمه ما را نگذاشتند كار كنند آنها را يا خانهنشين كردند و يا كشتند، دوازدهمي هم اگر ميآمد يا خانهنشين ميكردند، چنان كه بود يا ميكشتند. خداوند او را غايب كرد تا اين مردم روي زمين آماده براي او باشند يعني آن نوع خودشان را درست كنند، يعني بفهمند كه اين طرز حكومتي كه درست ميكنند، سلطنتي، جمهوري و از اين قبيل كه هزارها هست اينها نميتواند انسان را به واقعيت انسانيتبرساند، مگر آن حكومت الهي كه انبيا دارند. يعني حكومتبايد در اختيار او باشد كه نبوي است. چون آن افراد را يازده نفرشان را يا خانهنشين كردند يا كشتند كه به عقيده بعضيها همه را كشتند، آن دوازدهمي را خدا غايب كرد، آنچه ما از روايات ميفهميم اين است كه وقتي آماده براي آن حكومتشدند خداوند آن حضرت را
ميفرستد. ولو همه مردم نه، اما لااقل يك جمعيتي كه پشتيبان او باشند كه وقتي او دعوت ميكند حاضر باشند از همه اطراف عالم به هر صورتي كه هستخودشان را به او برسانند تا آن حكومتسر كار بيايد. آن افرادي كه منتظر حكومت آن حضرتاند بايست اين طور باشند كه تنها آنچه را كه خدا ميخواهد بخواهند و انتظار آن را داشته باشند نه انتظار آن چيزي كه خودشان ميخواهند و دوست دارند. امام زمان بيا فلان كار را بكن، امام زمان بيا اين طور كن، اينها نه. بيا اي دست واقعي خدا، اي يدالهي بيا اين زمينه و اين جهان را آن طور كن كه تمام اين افراد به مرحله انسانيت واقعي برسان. همه را خدا بر اساس فطرت الهي آفريده است «فطرة الله التي فطر الناس عليها» منتها فطرتها پوشيده ميشود، منحرف ميشود وقتي آن حضرت بيايد همه مردم را به سوي آن سرشت واقعي سوق ميدهد، و همه به حق واقعي خودشان ميرسند، انتظار آن حكومت، ولو خونمان در آن راه ريخته شود، براي ايجاد آن حكومت ما حاضريم، لذا شما ميبينيد در دعاهايي كه ما داريم، وقتي از خدا چيزي ميخواهيم ميگوييم، از تو ميخواهيم، «خاضعا خاشعا متزللا» و امثال اينها، اما در دعاي افتتاح وقتي كه آن حكومت را ميخواهد چون انتظار آن حكومت را ميكشد ميگويد: «اسئلك مستانسا، لا خائفا و لا وجلا مدلا عليك» يعني آمادهام ولو اينكه خونم ريخته شود آن حكومتبيايد، افراد تا به آن درجه نرسند، آن حكومت نميآيد.
اگر واقعا يك جماعتي بگويند ولو خون ما ريخته شود اما آن حكومت روي كار بيايد و آن فردوس اعلا روي زمين نقش بگيرد، ما حاضريم خون هم بدهيم آن وقت امام زمان هم شبانهروز آماده است، ما آماده آن حكومتبشويم او ميآيد، تا ما آماده آن حكومت نشويم آن حضرت نميآيد. من آنچه را كه از روايات ميفهمم اين است كه ما بايد آن حكومت آماده باشيم، وقتي كه از خدا ميخواهيم كه خدايا فقر را از بين ببر، يعني اينكه خدايا كاري كن كه آن نوع بشويم كه نگذاريم فقر بيايد، خدايا نادرستيها را از بين ببر، يعني آن نوع بشويم كه از نادرستي هم بدمان بيايد، آن جماعتي كه اين طور ميشوند كه به اين حد ميرسند و انتظار آن حكومت را دارند، آن وقت امام زمان ميآيد تا آن طور نشود نميآيد با دعاي ما نميآيد با خواست ما، ميآيد. يعني از خدا بخواهيم، آن دولت واقعي را كه انسانها را به مرحله واقعيت انسانيت ميرساند به نحوي كه حقوق هيچ كس پايمال نميشود. چقدر افراد هستند كه استعداد دارند ولي اين دانشكدهها دانشگاهها و مدارس و حوزهها نميتواند استعداد آنها را به مرحله فعليتبرساند عمرها تلف ميشود، ما اگر واقعا او را ميخواهيم آن وقت او را ميرساند.
موعود: نقش اهل تحقيق و پژوهش در زمينهسازي ظهور چيست؟
استاد غفاري: بايد اين حرفها را بزنند بايد مردم را آماده كنند براي آن حكومت. بايد كاري كنند كه واقعا از بد، بدشان بيايد، و ناراحتبشوند، يعني مردم را توجه بدهند به اينكه چه جايگاهي دارند، اينكه آنها مسجود ملائكه هستند، همه ملائكه به انسان سجده كردند، نه اينكه حالا همه فرشتگان به انسان لعن كنند. همه اين افراد كه كتاب مينويسند بايد انسان را بسازند خودشان و مردم ساخته بشوند. من يك كتاب مينويسم كه به من بگويند آفرين نمرهات بيست است. اين غير از آن است. خدا اين انسان را همينطور كه دلش خواسته استخلق كند كه نيست، حقيقت انسانيت در انسان است كه ميتواند وجود پيدا كند در حيوانات نيست. صد هزار سال پيشتر هم زنبور عسل اين كار را ميكرده است اما انسان اين طور نيست، انسان سراسر استعداد است، استعدادش در صراط مستقيم به كار ميافتد، نه در كارهاي ديگر. يك دفعه بمب ميسازد و ميليونها نفر از بين ميروند. اگر همه انسانها را مثل خودش بداند، و همه انسانها را مثل خودش دوستبدارد، هيچ وقت ظلم و ستم و نادرستي رخ نميدهد. از اين رواياتي كه در كتابهاي اهلبيت هست ما اينها را فهميدهايم كه نبي اكرم، صلياللهعليهوآله، و امامان ميخواستند انسان درست كنند. اما همه ائمه را كشتند و خداوند هم آخرين آنها را غايب كرد. گفت هر وقت آماده شديد براي شما امام ميفرستم و حكومت ميفرستم آقايان هم بايد در نوشتههايشان هميشه مردم را براي آن حكومت آماده كنند
موعود: از اينكه وقتتان را در اختيار ما گذاشتيد سپاسگزاريم.
يك سبو عطش - قسمت اول
مرتضي مهدوي
چرا «يك سبو عطش»؟ ابتدا ميخواستم نام اين نوشتار را «در جستجوي عشق» بگذارم؛ تا بگويم:
اولا: «دعا براي تعجيل فرج» امام عصر، عليهالسلام، جدا يك «جستجو»، «طلب» و «خواستن» است؛ جستجو از اعماق وجود، و ژرفاي فطرت.
و بگويم:
دعاي فرج، نشان آن است كه انسان، «گمشده» دارد و به جستجوي آن ميپردازد.
به جستجوي آرماني بلند
هدفي بس ارجمند
و غايتي بزرگ، الهي و انساني
و بگويم:
دعا براي تعجيل فرج، يك حركت مبارك، آگاهانه و آرمان گرايانه براي فراهم آوردن زمينههاي تحقق آن هدف و غايت عظيم است. و جوششي است از متن عواطف و احساسات پاك انساني، و عقايد و آرمانهاي مقدس مكتبي.
و مبارزه و كوششي والا و ژرف؛ كه انسان منتظر و معتقد به مكتب ولايت را در مسير صلابت و استقامت قرار ميدهد.
و ثانيا:
بگويم كه «عشق»، خلاصه و عصاره «اين همه» ارزش است و فضيلت، و آگاهي و كرامت؛ در واقع، همان «گمشده» انسان و جهان.
به ديگر سخن، اگر بخواهيم آن همه فضيلت و ارزش و مبارزه را در «يك كلمه» بيان كنيم، شايد بتوان آن را به «عشق» تعبير كرد.
و بنابراين:
«در جستجوي عشق» بيانگر گوشهاي از معاني و ابعاد عميق «دعا براي تعجيل فرج» و «حكايتگر جلوهاي از فرهنگ مهدويت»، است.
اما سپس نام «يك سبو عطش» به ذهنم نشست.
و همين را انتخاب كردم، تا بگويم:
دعاي تعجيل فرج، «آن همه» است همراه با يك «عطش». «آن همه» استبا محتوايي آگاهانهتر، مشتاقانهتر و سازندهتر.
و بگويم:
رسيدن به زلال حياتآفرين عشق، تشنهكامي ميطلبد. براي نيل به «ماء معين» (1) و «عين الحياة» (2) ، بايد سبويي از عطش نوشيد.
بايد تشنه شد تا به «كوثر» رسيد.
و بايد شناخت، تا تشنه شد.
و «دعاي تعجيل فرج»، تبلور اين شناخت و عطش است.
و بگويم:
«يك سبو عطش» نشان تشنگي كسي است كه براستي ظهور امام عصر، عليهالسلام، را از خداوند ميطلبد و از عمق وجود براي آن حضرت دعا ميكند.
و اگر بپرسي: تشنه چه؟
ميگويم:
تشنه همه آرمانهاي انساني؛
تشنه حق و فضيلت و عدالت؛
تشنه پايان يافتن ظلم و ستم از پهنه تمام گيتي؛
تشنه تجلي زيباترين جلوههاي خير و خوبي و والايي؛
و رشد و تكامل معنوي؛
و اسماء و صفات ربوبي.
و بگويم:
بياييم اين تشنگي و عطش را «درك و احساس» كنيم.
چه؛ ما انسانها همه، به فطرت خويش تشنه اين زمزم زلال عشق هستيم، اما به آن توجه نداريم و احساسش نميكنيم!
پس بياييم آن را احساس كنيم!
و چون احساس كرديم، آن را از خداوند درخواست كنيم؛ «او» كه بيايد، كام تشنه جهان را جرعه جرعه حق و عدالت، و جان عطشناك انسان را سبو سبو عشق و صميميت و آرامش خواهد نوشاند؛
زيرا او:
«آب گواراي تشنهكامي انسانها» (3) است؛
و «ابر بارنده» (4) خوبيها و والاييها؛
و «باران پر بار» (5) پاكيها و صميميتها؛
و «چشمهسار جوشان» (6) ارزشها؛
و «آبشار» (7) زلال سپيديها و كرامتها؛
و «بهشت» (8) جان آدمها.
و بگويم:
يك «بحر» در اين «سبو» جا گرفته است:
و من ميدانم تو خواننده خوب و صميمي، دوست داري به حريم «اين بهشت» قدم نهي؛ پس با هم بدان سو ميرويم.
طرح مسأله
طرح مساله، به اشارت چنين است:
الف) بر كسي پوشيده نيست كه مكتب امامت و ولايت در اسلام ناب، از اهميتي حياتي و جايگاهي بس بلند برخوردار است. اسلام بدون ولايت، آسماني بيخورشيد و پيكري بيجان بيش نيست.
ب) و در اين مكتب، «مهدويت» به همان اندازه مهم، ژرفناك و ارجمند است.
اعتقاد به «مهدي موعود» و منجي بشريت در اسلام، خود، يك «فرهنگ» است. انديشه و آرماني است كه با سرنوشت اسلام، سعادت و سيادت مسلمين، آينده جهان و بشريت، و هدف آفرينش، ارتباطي اصيل و تنگاتنگ دارد.
در اين مباني، اكنون سخني بيشتر نداريم و چنانكه گفتيم به اشاره ميگذريم.
ج) و اين فرهنگ خود، از گستره و ابعادي وسيع برخوردار است و ميسزد كه هر يك، به ژرفايي و زيبايي روشن شود و در خور تفصيلي شايسته تبيين گردد؛ همچون:
معرفت، حجت، غيبت، انتظار، حيات و مرگ جاهلي، تشكيل حكومت، وظايف و مسؤوليتهاي زمان غيبت، نشانههاي ظهور، حقوق امام عصر، عليهالسلام، بر شيعيان، ارتباط با آن حضرت، ديدار آن وجه دلآراي الهي و بسياري از موضوعات ديگر.
در اين ميان، موضوع «دعا براي فرج امام عصر، عليهالسلام» جايگاه و اهميتي ويژه دارد، زيرا:
اولا: با بسياري از آن گستره و ابعاد متنوع فرهنگ مهدويت، ارتباط دارد؛ با: ايمان، معرفت، محبت،
وظايف و مسؤوليتهاي زمان غيبت، و جوهره اصيل اين فرهنگ يعني «انتظار»؛ و بنابراين مرتبه اهميت آن به همين تناسب، ارتقا مييابد.
ثانيا: به صورت كاملا جدي در تحقق زمينههاي ظهور و تسريع آن، تقش و تاثير دارد؛ يعني حقيقتا موجب جلو افتادن ظهور ميشود.
و ثالثا: به طور اكيد، مورد التفات و دستور خود امام عصر، عليهالسلام، و ديگر ائمه، عليهمالسلام، بوده است.
امام عصر، عليهالسلام، فرمودهاند:
و اكثروا الدعاء بتعجيل الفرج، فان ذلك فرجكم. (9)
براي تعجيل در فرج و ظهور «بسيار دعا كنيد»، زيرا گشايش و فرج شما نيز در همان است.
«طرح مساله» را به سخني ديگر، اين گونه نيز ميتوان ارايه نمود كه:
اصل مهدويت و حتميت و قطعيت ظهور امام عصر، عليهالسلام، و آمدن منجي بشريت، يك موضوع است، و اينكه چه كنيم اين ظهور و آمدن، زودترواقعشود،موضوعيديگراست.
اولي صرفا تدبيري است الهي؛ اما دومي دقيقا و مستقيما با مسؤوليتها و عملكرد منتظران و انسانهاي معتقد به آرمان ظهور، ارتباط دارد.
در اين راستا، مساله «دعا براي تعجيل فرج» بخصوص با توجه به ابعاد ژرف و عميق آن، نمود بسيار مهمي از موضوع دوم است.
علاوه بر اين، آن گاه كه «تحليلها و خاستگاههاي» دعا براي تعجيل فرج نيز مورد بررسي قرار گيرد، ارزش و اهميت موضوع مزبور، بسيار روشنتر خواهد شد.
اما...
اما متاسفانه، اين موضوع بسيار مهم، (10) به دليل وجود زمينههايي چند، هيچ گاه اهميت و جايگاه خود را در اذهان باز نيافته، و در جامعه و حتي در ميان دوستداران و ارادتمندان امام عصر، عليهالسلام، مورد فراموشي، بيتوجهي و بيمهري قرار گرفته است.
برخي از اين زمينهها عبارتاست از:
1- تحريف مساله «انتظار»
تحريف مساله «انتظار» و وجود بينشهاي نادرست و انحرافي در اين زمينه، موجب گشته كه مفهوم عميق و بلند «دعا براي تعجيل فرج» نيز اهميت و جايگاه خاص خود را از دستبدهد.
در اين ارتباط، عدهاي فقط به تشكيل مجالس دعا پرداخته و از ابعاد اصلي و سازنده آن غفلت ميورزند.
برخي ديگر نيز، بعكس، تنها به ابعاد حماسي و انقلابي انتظار توجه كرده، ابعاد عاطفي و معنوي آن را به دست فراموشي سپرده و به مساله «دعا براي تعجيل فرج» رغبتي نشان نميدهند.
اين هر دو گروه، تلقي و نگرشي يك بعدي و ناقص نسبتبه انتظار فرج، و در نتيجه به دعا در اين زمينه، دارند.
2- عدم درك و تبيين مفهوم دعاي فرج
عامل ديگر، در واقع، عدم درك درست و عدم تبيين صحيح و عميق اصل مفهوم دعاي فرج است.
در حقيقت اين عامل، زمينهساز آن دو بينش و نگرش ناقص و نادرستي است كه در بالا ذكر شد.
بايد اذعان كرد كه مفهوم صحيح دعا براي تعجيل فرج و ابعاد محتوايي آن، تاكنون براي جامعه بيان نشده است؛ جايي كه اصل مساله انتظار به چنين سرنوشت تاسفباري دچار شده باشد، ديگر در مورد يكي از فروع آن، شگفت نخواهد بود.
به هر روي، بر تمامي ارادتمندان و منتظران امام عصر، عليهالسلام، ميسزد كه نسبتبه اين مساله، شناخت و دركي صحيح و جامع پيدا كرده و نقش و تاثير مهم آن را دريابند و در عمل از آن غفلت نورزند.
3- برخورد نادرستبا فرهنگ مهدويت
عامل ديگري كه نه تنها سخن گفتن و تبليغ در مورد دعاي تعجيل فرج، بلكه گاه درباره اصل فرهنگ مهدويت و امام عصر، عليهالسلام، را با اشكال مواجه ساخته، برخورد نادرست و انحرافي يا ناقص و سطحي با اين فرهنگ از سوي برخي «خوديها» است.
اينان متاسفانه در طي زماني طولاني كه به سالها قبل از انقلاب اسلامي برميگردد، با فرهنگ سازنده، ستيزنده، معنوي و انقلابي مهدويت چنان سطحي، يك بعدي و گاه انحرافي برخورد كرده و از آن، دفاع و تبليغ نمودند كه بعد از گذشت دو دهه از انقلاب اسلامي و روشن شدن بسياري از حقايق، هنوز هم آثار منفي آن از اذهان دور نگشته است.
يكي از آن آثار منفي، اين است كه زمينه تبليغ صحيح، والا و سازنده درباره امام عصر، عليهالسلام، و فرهنگ مهدويت را نيز با مشكل روبرو ساختند. اين در حالي است كه امام عصر، عليهالسلام، و مكتب متعالي انتظار و ظهور موعود، در حقيقت روح تمامي اعتقادات، عبادات، زندگي و آرمان شيعه است، و در نتيجه، تبليغ درباره آن حضرت و مكتب انتظار از وظايف اصلي و حياتي آنان به شمار ميرود.
آثار منفي عملكرد اين گروه موجب شد تا بسياري از آگاهان فرزانه و دلسوز و روحانيون ژرف نگر در طي آن زمان طولاني، و حتي امام امت، رحمةالله عليه، نيز با آنان برخورد نمايند. (11)
ما چه ميگوييم؟
با خواستحضرت حق، جل شانه، و عنايت مولايمان امام زمان، عليهالسلام، تلاش ما در نوشتار «يك سبو عطش» در اين موارد خواهد بود:
- زدودن غبار تحريف و كژفهمي از رخسار زلال اين بعد عميق از مكتب انتظار و فرهنگ مهدويت؛
- تبيين مفهوم، ابعاد و محتواي بسيار مهم دعا براي تعجيل فرج؛
- بيان تحليلها و خاستگاههاي موضوع مذكور؛
- بيان اشكالات و انتقادات نسبتبه مساله «دعا براي تعجيل فرج» و پاسخ به آنها؛
- آثار معنوي و سازنده دعا براي فرج در زندگي فردي و اجتماعي؛
- و نكات و مسايل ديگري كه بتدريج مطرح خواهد شد.
شما خوانندگان گرامي نيز ميتوانيد ما را در غناي هر چه فزونتر اين نوشتار، ياري نماييد.
ادامه دارد
پينوشتها:
پانویس‌های این مقاله
- ۱
1. اشاره به آيه آخر سوره مباركه «ملك» كه در آن، «ماء معين» به وجود مقدس امام عصر، عليهالسلام، تاويل شده است: ر. ك: البحراني، السيد هاشم، البرهان في تفسير القرآن، ج8، ص79 - 82.
بازگشت به متن ↑ - ۲
2. تعبيري از وجود مبارك آن حضرت در زيارت روز جمعه: السلام عليك يا «عين الحياة» (مفاتيحالجنان)3. «الامام الماء العذب علي الظماء»: الكليني، محمد بن يعقوب، الكافي، ج1، ص200. شايان ذكر است كه روايت از امام رضا، عليهالسلام، نقل شدهاست.
4 و 5. «الامام السحاب الماطر و الغيث الهاطل...»؛ همان.
بازگشت به متن ↑ - ۶
6. «[الامام] العين العزيرة»؛ همان.
بازگشت به متن ↑ - ۷
7. «والغدير»؛ همان. (با قدري تسامح، «غدير» را به «آبشار» ترجمه كرديم.)
بازگشت به متن ↑ - ۸
8. «والروضة»؛ همان.
بازگشت به متن ↑ - ۹
9. ر.ك: المجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، ج53، ص177.
بازگشت به متن ↑ - ۱۰
10. اهميت موضوع مذكور در اينجا تنها در حد اشاره مورد عنايت قرار گرفت؛ به خواستخداوند متعال، در شمارههاي آينده بتفصيل بيان خواهد شد.
بازگشت به متن ↑ - ۱۱