ميزگرد جهان آينده و آينده جهان

قسمت دوم

اشاره:

در نشست قبلي از اين سخن گفتيم كه آينده جهان و جهان آينده چگونه مورد بحث مكاتب مختلف واقع شده و ديدگاههاي كلي و طبقه‏بندي ويژه‏اي را كه براي اين موضوع مي‏توان عرضه كرد؛ فراروي خوانندگان عزيز قرار داديم و همچنين درباره اراده و نقش انسان در اين موضوع گفتگو شد.

در ادامه اين نشست در حضور حجة‏الاسلام سبحاني و حجة‏الاسلام پارسانيا بحث را پي مي‏گيريم و خواهش مي‏كنيم كه مطلبي را كه از جلسه قبل باقي‏مانده بود ادامه دهند.

حجة‏الاسلام سبحاني:

در جلسه گذشته بحثي را در تفسير تاريخ جهان داشتيم. جناب آقاي پارسانيا نظريه‏اي را ارايه كردند كه من درباره آن نظريه سؤالي مطرح كردم. فرمايش ايشان بدرستي نقدي بود بر يك ديدگاه رايج در دنياي غرب كه امروزه هم در جامعه ما كم و بيش از آن سخن گفته مي‏شود و آن «تاريخي كردن‏» امور و به نسبيت كشاندن ارزشها و فرهنگها و از آن جمله دين است. فرمايش ايشان اين بود كه اساسا ارتباط انسان با حقيقت توحيد و فرايند ديانت و ايمان را بكلي از صحنه تاريخ بدور داريم و از آن نسبيت فراتر رويم. به اين ترتيب مي‏توانيم از در افتادن در نسبيت تاريخي بپرهيزيم. سؤالي كه مي‏خواهم مطرح كنم اين است كه اگر قرار باشد كه ايمان و دينداري را از تاريخ بيرون ببريم، آن وقت نقش انسان در تاريخ چه مي‏شود؟ ما در دين يك نقش براي انسان قائليم در ارتباط با عالم هستي و يك نقش قائليم در ارتباط با جامعه و تاريخ. بعد اجتماعي دين كه انسان بر اساس ارزشهاي ديني سرنوشت‏خودش را تعيين مي‏كند همين بعد دوم است. اگر ما ارتباط با حق را به آن سوي تاريخ حوالت داديم و يك امر فرا تاريخي دانستيم،بالاخره در باب حضور اراده انسان در تاريخ و سرنوشت‏سازي و مسئوليت پذيري انسان هم بايد تئوري‏مان را ارايه كنيم.

حجة‏الاسلام پارسانيا:

در جلسه قبل مطرح شد كه دو نحوه نگاه به زندگي اجتماعي انسان و تاريخي او مي‏توانيم داشته باشيم؛ يك نگاه دنيوي و يك نگاه ديني. با طرح نگاه ديني بود كه سؤال شما پيش آمد، در آنجا با استفاده از برخي آيات بيان شد كه انسان يك نسبتي با خداوند سبحان دارد و اين نسبت قبل از همه امور در متن واقعيت او نهفته است، و در متن وجود و حقيقت اوست چندان كه اگر خود را ببيند، رب خود را مشاهده مي‏كند، او را ارايه مي‏دهد، «من عرف نفسه فقد عرف ربه‏»، (1) «و لا تكونوا كالذين نسوالله فانساهم انفسهم‏» (2) [كسي كه خدا را فراموش مي‏كند؛ خداوند خود را از ياد او مي‏برد]اين نسبت آنقدر دقيق است كه «من عرف نفسه فقد عرف ربه‏» در اين

عبارت حداقل اين است كه زمان مطرح نيست چون جمله شرطيه است. پس معناي حديث اين نيست كه انسان اگر اول خود را بشناسد؛ بعد خدا را مي‏شناسد، معنا اين است كه انساني كه خود را مي‏شناسد، خدا را مي‏شناسد. اين انسان از آن جهت كه در تاريخ است‏يك نسبتي با خود دارد و يك نسبتي با پدر، مادر، محيط و جامعه دارد و نسبت‏با خود مقدم بر همه آنهاست. لذا در ادامه آياتي كه در سوره اعراف بود سخن از اين بود كه مبادا بگوييد كه پدر، مادر، محيط، خانواده، بودند كه ما را به كفر و شرك كشاندند، شما از آن گفته اين استفاده را كرديد كه پس نسبت انسان با خداوند يك نسبت تاريخي نيست و كفر و شرك است كه تاريخي است. در جلسه پيش بيان شد كه اين نسبت چگونه به تاريخ وارد مي‏شود و چه نقشي را در تاريخ ايفا مي‏كند. در توضيح اين مطلب عرض مي‏شود كه نسبت انسان با خداوند يك صورت و چهره فردي دارد و يك چهره اجتماعي. گاهي اين نسبت در جامعه ظهور پيدا مي‏كند و گاهي پيدا نمي‏كند. سخن بر سر اين است كه اين انسان در تاريخ چه كاره است؟ آنگاه كه اعراض از حق مي‏كند و به سوي فرهنگ موجودي كه دور از خداوند است، روي مي‏آورد و از آن تغذيه مي‏كند و آن را باور مي‏كند،با اراده خود اين مسير را طي مي‏كند باز اراده اوست « ان الله لا يغير ما بقوم حتي يغيروا ما بانفسهم‏»؛ (3) تغييري در قومي حاصل نمي‏شود؛ مگر آنكه تغيير در نفسهاي آنها به وجود بيايد. لذا اين انسان است كه با قوم، با پدر، با مادر و با جامعه همراهي و همكاري مي‏كند؟ و همين انسان مي‏تواند با آنها همراهي و همكاري نكند زيرا آن ارتباط بي‏تكيف و بي‏قياس را دائما با پروردگار خود دارد يعني درهاي آسمان بر روي افراد باز است و فتح و گشايش براي فرد همواره ممكن است. اما با فتح فردي الزاما فتح اجتماعي پيش نمي‏آيد. انساني كه ايمان مي‏آورد، تسليم نمي‏شود و حركت‏خودش را در برابر واقعيت اجتماعي موجود شكل مي‏دهد، استقامت مي‏كند ايمان مي‏آورد، هجرت مي‏كند، جهاد مي‏كند، ستيز مي‏كند، اما چهره غالب اجتماعي ممكن است چهره او نباشد تا اينكه «...كم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة باذن الله...» (4) اگر عده مؤمني باشند كه اينها ايمان قوي داشته باشند؛ چه بسا بتوانند فضاي عمومي فرهنگ را تحت تاثير قرار بدهند، اگر جامعه ايمان آورد آن وقت فتح آسماني يك چهره اجتماعي پيدا مي‏كند و در اين صورت جامعه مصداق اين آيه شريفه مي‏شود كه: «و لو ان اهل القري، امنوا و اتقوا لفتحنا عليهم بركات من السماء و الارض‏» (5) و آن چيزي‏كه وعده داده شده است‏يعني رسيدن مستضعفين به پيروزي هنگامي است كه آن ولايت الهي ظاهر بشود. حضرت مهدي، عليه‏السلام، مظهر ولايت‏خاتم است، مظهر ولايت عام و مطلق است، حضرت علي، عليه‏السلام، از اين ولايت‏بهره‏مند است اما آن چيزي كه در حضرت مهدي، عليه‏السلام، هست اين است كه در او اين ظهور و بروز اجتماعي است و در نزد پيامبر، صلي‏الله‏عليه‏و آله، اين ولايت در كمون هست. حقيقت ولايت‏يك حقيقت واحد است، چهره اجتماعي پيدا كردن وعده الهي است. با وجود اينكه عصر علي، عليه‏السلام، عصر ظهور اين ولايت نيست ايشان فعاليت‏خود را دارد و عمل خود را مي‏كند و براي تبليغ، ابلاغ و گسترش فرهنگ توحيد، فعاليت مي‏كند، شرك هم در قبال ايشان فعاليت‏خود را دارد. كفر هم فعاليت‏خود را دارد و اين ستيز يك ستيز مستمر تاريخي است. انسان نمي‏تواند با فضاي غالبي كه پيدا مي‏شود خود را توجيه كند. هدايت‏خداوند به صورت الهامات الهي همواره انسان را در برمي‏گيرد. «الم نجعل له عينين و لسانا و شفتين و هديناه النجدين‏» (6) اين دو راه در پيش پاي انسان است و انسان در تاريخ يكي از آن دو راه را مي‏پيمايد.

حجة‏الاسلام سبحاني:

غرض من هم همين است. اين كه ارتباط انسان با حقيقت‏حق يك ارتباط بي‏تكيف است، در آن سخن نيست. از سوي ديگر، اين كه ارتباط با حق، محصول روابط اجتماعي باشد يا لزوما تاثيرات اجتماعي بيافريند و تاريخ سازي كند؛ اين هم ادعاي باطلي است و قابل قبول نيست. اما سخن در اين است كه ارتباط ما با حق و حقيقت هستي وقتي مي‏خواهد ظهور عيني بيابد در جامعه نمود پيدا مي‏كند. چرا يك ولايت در نظام اجتماعي تحقق پيدا مي‏كند و روند تاريخ را دگرگون مي‏سازد و در يك جا اين نسبت تحقق پيدا نمي‏كند؟ وابستگي ميان آن چهره ارتباط با حق و اين چهره ارتباط با جامعه چگونه است؟ در ارتباط ميان اين دو چهره چه منطقي حاكم است؟

اگر با يك نگاه ديگر به مساله نگاه كنيم به نظرم عناصر مفقوده‏اي را بايد در جامعه پيدا كنيم، بايد به سنتهاي حاكم بر تاريخ مراجعه كنيم. آن‏

عناصر است كه نسبت ما را با حق تبديل مي‏كند به نسبت ما با جامعه. يعني باز هم اراده انسان است كه روابط اجتماعي را شكل مي‏دهد اما اين اراده بر اساس يك نظام و يك سازمان اجتماعي است كه رخ مي‏دهد. اين‏جاست كه نقش انسان و منطق تاثيرگذاري انسان در جامعه و تاريخ بايد معلوم شود.

موعود:

اجازه مي‏دهيد من به مطلبي بپردازم كه ناظر بر سخن جناب پارسانيا هم هست. عبارت قشنگي را فرمودند كه من براي تاكيد كلامشان بيت زيبايي را از حافظ در خاطر دارم كه مي‏گويد:

آن سيه‏چرده كه شيريني عالم با اوست چشم ميگون لب خندان دل خرم با اوست گر چه شيرين دهنان، پادشهانند ولي او سليمان زمان است كه خاتم با اوست

اين بيت زيباي حافظ ناظر بر وجود مبارك حضرت ولي‏عصر، عليه‏السلام، است. مطلبي را كه اشاره مي‏فرماييد، من به اين صورت به آن مي‏پردازم كه سنتهاي نهفته در ميانه هستي اعم از آنچه كه مربوط به عوالم پنهان و پوشيده است و چه آنها كه ميانه پديدارهاي مادي است؛ سنتهاي لايتغيري هستند كه نهاده شده‏اند و آدمي بواقع اگر اشراف وآگهي درباره آن سنتها پيدا كند مي‏تواند با همنوا كردن خودش با آن سنتها و همراه شدن با آنها در مسيري گام بردارد و پاي در راهي بگذارد كه به صورت فشرده و خلاصه در عبارت زيباي « انا لله و انا اليه راجعون‏» اعلام شده است، آنچه كه اتفاق افتاده از آنجاست كه آدمي با عدول از اين سنتها و چشم پوشي از آنها حسب قدرت اختياري كه دارد عمل ديگري را آغاز مي‏كند، همه آنچه كه در عرصه زمين جاري مي‏شود؛ و در صورت مادي كه وجه نازله آن است و در صورت فرهنگي كه وجه عاليتر از آن است‏با يك نگاه و تفكري كه درباره عالم و آدم پيدا مي‏شود؛ ظهور پيدا مي‏كند و آن تفكر ناظر به عهدي است كه آدمي مي‏بندد، يعني عهدي كه بسته مي‏شود، اين عهد حاكي از آن نگاه و تفكر است و جايگاه عالم و همچنين نگاه او را نسبت‏به هستي معلوم مي‏كند، نحوه بودن در عرصه خاك را هم معلوم مي‏كند. در آن جايي كه عهد مي‏بندد با حضرت رب‏الارباب «و اشهدهم علي انفسهم الست‏بربكم، قالوا بلي‏» (7) اين عهد را اعلام مي‏كند و پاسدار اين عهد مي‏شود، مي‏آيد كه همنوا با همه سنتهاي نهفته در ميانه هستي به سوي يك مقصد معين و به سوي يك غايت معين حركت كند. خودش هم نقش دارد به خاطر آن عهد، وقتي عهد را تغيير مي‏دهد، ديگر با هر كه باشد اين عهد را مي‏بندد، گيريم كه اين عهد را با خودش ببندد چنانكه در عرصه جديد و تاريخ جديد بشر امروز و بشر غربي عهد را با نفس اماره خودش مي‏بندد.

وقتي اين عهد را با خودش مي‏بندد راه به سوي ديگري پيدا مي‏كند و غايت ديگري فراروي او قرار مي‏گيرد كه اين ايت‏بي‏گمان مطلوب آنكه كه تماميت هستي را بنا كرده و مقصدي را براي آدمي فراهم كرده نيست.

حجة‏الاسلام پارسانيا:

عرض من درست همين جاست كه آيا اين پيمان صرفا يك پيمان فردي است‏با حق متعال و يا اين پيمان جنبه اجتماعي و تاريخي هم پيدا مي‏كند؟ يعني صرف پيمان فردي شما با حق كافي است تا بتوانيد يك ارتباط صحيح با جامعه و تاريخ پيدا كنيد يا در دنبال آن پيمان اول بايد پيمانهاي بعدي هم صورت بگيرد؟

ساز و كار پيمانهاي بعدي، روابط و سنتهايي كه آن پيمانهاي بعدي را در بستر تاريخ رشد مي‏دهد و نظام اجتماعي صالحين را تشكيل مي‏دهد و جامعه را به آن نقطه موعود، مي‏رساند، مساله ديگري است، كه در جاي خود بايد بحث‏شود.

موعود:

خدمتتان عرض كنم آنچه كه درباره مردم و نحوه حضورشان در عمل اجتماعي قابل گفتگو است ناظر بر آن است كه ما اينها را چگونه نگاه مي‏كنيم. من عموم مردم را در ادوار مختلف در سه گروه جا مي‏دهم؛ گروهي كه عوام مردم هستند و اينها نسبتشان با عالم ملك است و كار ملك هم به قول حافظ: «كار ملك است آنكه تدبير و تامل بايدش‏». آن نسبتي با عالم ملك و خاكي پيدا مي‏كند و در ميان همين ملك هم مشغول تدبير و تامل مي‏شود. گروه دوم كه نسبت‏به گروه اول قليل‏اند و اندك‏اند اهل ادب و فرهنگ‏اند و نحوة بودن در ميانة زمين

را تعليم مي‏دهند و گروه اول را مؤدب مي‏سازند. اما گروه ديگري كه مقامشان فراتر از اين دو گروه است، مردان اهل تفكر و تذكرند و عهد هم از همين جا آغاز مي‏شود. سخن من ناظر بر اين است كه معلمان حقيقي، متفكران‏اند كه اينها متذكرند درباره عالم و آدم، وقتي كه اينها عهدي را مي‏بندند دريافت كلي‏اي پيدا مي‏كنند كه معمولا در خلوت آنها حاصل مي‏شود. به وسيله گروه دوم كه اهل ادب و فرهنگ‏اند؛ آن عهد و آن دريافت و آن پيمان جاري و ساري مي‏شود و در ميان عموم مردم و عوام مردم منتشر مي‏گردد.

ما مشكلات و مسائل را در ميان عالم خاكي و در ميان مناسبات مادي مردم مي‏بينيم و معمولا وقتي مي‏خواهيم طراحي كنيم برنامه سازي كنيم براي اصلاح امور بغلط از آن ساحت‏سوم كه نازلترين ساحت است‏شروع مي‏كنيم و اين گروه و جمع كثيري كه حسب ادبشان و حسب آنچه كه دريافته‏اند تربيت‏شده‏اند و عهدي را دارند كه چه بسا با عهد حقيقي سازگاري نداشته باشد. اگر بنا بر اين باشد كه دگرگوني به وجود بيايد، اين دگرگوني بايد اول در ميان اهل ادب حاصل شود كه معلمان گروه عمومي هستند و اگر بخواهد عهدي بسته شود پيش از آنكه اين عهد مربوط به عموم مردم باشد و حتي مربوط به اهل ادب باشد مربوط به گروه متفكران است، يعني آنها وقتي ناظر به نحوه زيستن مردم خودشان مي‏شوند و نحوه حضور جماعت و امت را در عرصه تاريخ مي‏بينند و از فراز و بلندي به آنها نگاه مي‏كنند جايگاهشان را در عرصه تاريخ، درمي‏يابند، و متوجه مي‏شوند آنچه رخ داده حسب چه عهدي است. و اين عهد آيا نسبتي با حقيقت هستي دارد يا نسبت ندارد؟ آنها وقتي عهد را نو مي‏كنند جماعت زير دست‏خودشان را هم تابع مي‏سازند. عهد پيش از آنكه مربوط به عموم مردم باشد، مربوط به اينهاست ولي از آنها آغاز مي‏شود و سرايت پيدا مي‏كند در ميان ديگر مردم و در ميان عموم مردم جاري مي‏شود و يك نوع همسوئي و همگرايي به وجود مي‏آيد و رفتن به سوي يك مقصد، در غير اينصورت اگر اين عهد، توسط گروهي كه معلمان اصلي هستند تازه نشود و اين عهد بسته نشود، و تنها در قول و بيان لفظي گفتگو از عهد به ميان بيايد؛ ممكن است كه مردم درباره‏اش گفتگو كنند؛ حتي جشن بگيرند؛ شيريني هم بخورند؛ اما اتفاقي نخواهد افتاد. من اين مطلب را اگر اجازه داشته باشم ارتباط مي‏دهم با همين موضوعي كه درباره آن گفتگو مي‏كنم.