ابراهيم شفيعي سروستاني
اعتقاد به نجاتبخش موعود «منجي»، به عنوان انسان برتري كه در آخرالزمان زمين را از عدالت پر ميسازد و انسانهاي در بند را رهايي ميبخشد، در همه اديان و مذاهب وجود دارد. اما آنچه كه در اين ميان شيعه را متمايز ساخته، اين است كه در اين مذهب «منجي موعود» تنها به عنوان يك آرمان مطرح نيستبلكه او به عنوان تداومبخش رسالت انبيا، وارث اولياي الهي و در يك كلام «حجتخدا» بر روي زمين نيز مطرح است؛ حجتي كه زنده، شاهد و ناظر بر اعمال آدميان است. و بنابراين نقش او در زندگي فردي و اجتماعي انسانها تنها به آخرالزمان و زمان ظهور منحصر نميشود و وجود او در لحظه لحظه زندگي ساكنان زمين نقش دارد.
براي درك مفهوم «حجت» و روشن شدن تفاوت ميان اين دو اعتقاد؛ يعني اعتقاد به موعود، تنها به عنوان «منجي» و يا اعتقاد به او به عنوان «حجت» و «منجي» لازم است كه جايگاه اين واژه را در قرآن و روايات مورد بررسي قرار دهيم؛ اما پيش از آن نگاهي اجمالي خواهيم داشتبه معناي لغوي حجت.
حجت در لغت
«حجت» در لغتبه معني دليل، برهان و راهنما است. به عبارت ديگر «آنچه به آن دعوي يا مطلبي را ثابت كنند» حجت گويند. (1)
مرحوم راغب اصفهاني نيز حجت را اينگونه معنا كرده است:
الدلالةالمبينة للمحجة ايالمقصدالمستقيم والذي يقتضي صحة احدالنقيضين.
راهنمايي آشكار به راه مستقيم و آنچه كه به وسيله آن ميتوان به درستي يكي از دو مخالف پي برد. (2)
حجت در قرآن
در آيات متعددي از قرآن كريم كلمه «حجت» به كار رفته كه در اينجا به برخي از آنها اشاره ميكنيم:
رسلا مبشرين و منذرين لئلا يكون للناس عليالله حجة بعدالرسل و كانالله عزيزا حكيما. (3)
پيامبراني مژدهدهنده و بيمدهنده تا از آن پس مردم را بر خدا حجتي نباشد و خدا پيروزمند و حكيم است.
در اين آيه خداوند هدف از فرستادن پيامبران را اتمام حجتبه مردم و سد كردن راه استدلال و بهانهجويي بر آنها، دانسته است، بنابراين ميتوان گفت كه انبيا «حجت» خدا بر مردماند و با آمدن آنها ديگر كسي نميتواند در درگاه خدا مدعي شود كه چرا راه مستقيم را به ما نشان ندادي.
در آيه ديگري ميخوانيم:
قل فللهالحجةالبالغة فلو شاء لهديكم اجمعين. (4)
بگو: خاص خداست دليل محكم و رسا، اگر ميخواست همه شما را هدايت ميكرد.
حجت در روايات
در روايات شيعه نيز «حجت» جايگاه خاصي دارد؛ تا آنجا كه مرحوم كليني در مجموعه گرانقدر
«الكافي» بخشي دارد با عنوان «كتاب الحجة» كه در آن با بيان دهها روايت ابعاد مختلف اين موضوع روشن گرديده است. در اينجا به برخي از رواياتي كه در اين زمينه وارد شدهاند، اشاره ميكنيم:
امام علي، عليهالسلام، در بيان ضرورت وجود حجتهاي الهي ميفرمايد:
اللهم بلي، لا تخلواالارض من قائم لله بحجة؛ اما ظاهرا مشهورا، و اما خائفا مغمورا، لئلا تبطل حجج الله و بيناته... (5)
بلي، زمين تهي نماند از كسي كه حجتبر پاي خداست، پايدار و شناخته است و يا ترسان و پنهان از ديدههاست. تا جتخدا باطل نشود و نشانههايش از ميان نرود...
امام باقر، عليهالسلام، در روايتي ميفرمايد:
و الله ما تركالله ارضا منذ قبض آدم، عليهالسلام، الا و فيها امام يهتدي به اليالله و هو حجته علي عباده، و لا تبقيالارض بغير امام حجته لله علي عباده. (6)
به خدا سوگند كه خداوند از روزي كه آدم، عليهالسلام، قبض [روح] شد، هيچ سرزميني را از پيشوايي كه [مردم] به وسيله او به سوي خدا هدايت ميشوند، خالي نگذاشته است. اين پيشوا حجتخدا بر بندگانش است و هرگز زمين بدون امامي كه حجتخدا بر بندگانش باشد، باقي نميماند.
امام صادق، عليهالسلام، نيز در اين باره ميفرمايد:
انالحجة لا تقوم لله عز و جل علي خلقه الا بامام حتي [حي] (7) يعرف. (8)
حجتخدا بر آفريدگانش تنها با امام [زندهاي]كه شناختهشود، اقامه ميشود.
همچنين آن حضرت در پاسخ اين پرسش كه: «آيا زمين بدون امام باقي ميماند؟» ميفرمايد:
لو بقيتالارض بغير امام لساخت. (9)
اگر زمين بدون امام بماند، [اهلش را] در خود فرو ميبرد.
امام هادي، عليهالسلام، نيز ميفرمايد:
انالارض لا تخلو من حجة و انا والله ذلكالحجة. (10)
زمين هرگز از حجتخالي نميماند و به خدا قسم من آن حجت هستم.
حجت در ادعيه و زيارات
در دعاهايي كه از ائمه، عليهمالسلام، وارد شده نيز به دفعات به واژه حجتبرميخوريم؛ از جمله در قسمتي از دعاي معروفي كه خواندن آن در زمان غيبتسفارش شده، آمده است:
... اللهم عرفني حجتك فانك ان لمتعرفنيحجتكضللتعنديني. (11)
بار خدايا، مرا با حجتخود آشنا ساز؛ كه اگر مرا با حجتت آشنا نكني از دينم گمراه ميشوم.
در قسمتي از زيارت «آل ياسين» كه از امام عصر، عليهالسلام، نقل شده، پس از آنكه تك تك امامان را به عنوان حجتخدا ميخوانيم و بر اين موضوع گواهي ميدهيم، خطاب به آنها ميگوييم:
فالحق ما رضيتموه والباطل ما اسخطموه والمعروف ما امرتم به والمنكر ما نهيتم عنه.
حق آن است كه شما از آن خشنود شويد و باطل آن است كه شما از آن به خشم آييد. معروف آن است كه شما بدان امر كنيد، و منكر آناست كه شما از آن نهي كنيد.
حال كه به اجمال با معناي حجت و جايگاه آن در معارف شيعي آشنا شديم، به موضوع اصلي اين مقاله ميپردازيم تا روشن شود اينكه ما حضرت مهدي، عليهالسلام، را «حجتحي خداوند» بدانيم يا تنها «نجاتبخش موعود»، در عمل چه تاثيري در زندگي فردي و اجتماعي ما ميتواند داشته باشد؟
بر اساس آنچه كه درباره مفهوم حجت در لغت، قرآن و روايات گفته شد، حجتخداوند بر روي زمين از طرفي دليل و راهنماي آشكار مردم به سوي صراط مستقيم و از طرف ديگر ملاك و معياري است كه انسانها ميتوانند با رجوع به او ميزان انطباق خود را با دين خدا بسنجند.
با توجه به اين مفهوم «آنكه معتقد به ظهور حجت استخود را مكلف
ميكند كه تا همه مناسبات فردي و جمعياش انعكاس انتظارش باشد كه در غير اينصورت انتظار مفهوم خود را از دست ميدهد و به لقلقه زبان تبديل ميشود. منتظر نميداند حجتش كدامين روز ميآيد؟ اما ميداند چنان بايستي آماده باشد، كه هر زماني كه ظهور كرد اعمالش مطلوب و مقبول حجت واقع شود».
به بيان ديگر تنها كساني در زمان «ظهور» سربلندند كه در زمان «غيبت» در جهت تامين رضايت مولايشان تلاش كرده باشند.
اين معنا را بصراحت ميتوان از قرآن و روايات استفاده كرد.
در يكي از آياتقرآنكريم آمده است:
يوم ياتي بعض آيات ربك لا ينفع نفسا ايمانها لم تكن امنت من قبل او كسبت في ايمانها خيرا قل انتظروا انا منتظرون (12) .
روزي كه برخي نشانههاي خدا آشكار شود، ايمان كسي كه پيش از آن ايمان نياورده يا به هنگام ايمان كار نيكي انجام نداده است، براي او سودي نخواهد داشت. بگو چشم به راه باشيد، ما نيز چشم به راهيم.
در ذيل آيه ياد شده، روايات متعددي به طريق شيعه و اهل سنت نقل شده كه در آنها «روزي كه برخي نشانههاي خدا آشكار شود» به زمان ظهور حضرت مهدي، عليهالسلام، تفسير شده است. (13)
از جمله در روايتي كه از امام صادق، عليهالسلام، در تفسير آيه مزبور وارد شده، چنين آمده است:
الآيات همالائمة، والآية المنتظرة هوالقائم، عليهالسلام، فيومئذ لا ينفع نفسا ايمانها لم تكن آمنت من قبل قيامه بالسيف و ان آمنتبمن تقدمه من آبائه، عليهمالسلام. (14)
مراد از نشانهها امامان هستند و آن نشانهاي كه انتظارش كشيده ميشود، قائم، عليهالسلام، است. در آن زمان ايمان كسي كه پيش از قيام آن حضرت با شمشير، ايمان نياورده براي او سودي نخواهدداشت، اگرچه به پدران آن حضرت كه پيش از او بودند، ايمان آورده باشد.
امام صادق، عليهالسلام، در روايت ديگري آيه ياد شده را چنين تفسير ميكنند:
يعني خروجالقائمالمنتظر منا، ثم قال، عليهالسلام، يا ابا بصير طوبي لشيعة قائمنا المنتظرين لظهوره في غيبته و المطيعين له في ظهوره، اولئك اولياءاللهالذين لا خوف عليهم و لا هم يحزنون. (15)
[مراد از آن روز] زمان خروج قائم ماست كه انتظارش كشيده ميشود، آنگاه فرمود: اي ابابصير! خوشا به حال شيعه قائم ما كه در زمان غيبت او چشم به راه ظهور اويند و در زمان ظهورش او را پيروي ميكنند. آنها دوستان خدا هستند كه نه بيمناك ميشوند و نه اندوهگين ميگردند.
نكتهاي كه از روايتبالا استفاده ميشود اين است كه هر كس بايد تا پيش از آشكار شدن حجتخداوندي چنان زندگي كند و خود و جامعهاش را چنان بسازد كه بتواند به هنگام ظهور در پيشگاه آن حضرت پاسخگو باشد. چرا كه در آن روز ديگر توبه و پشيماني سودي ندارد.
حضرتصاحبالامر،عليهالسلام، خود درباره وظايف شيعيان در زمان غيبت ميفرمايد:
فليعمل كل امريء منكم بما يقرب به من محبتنا، و يتجنب ما يدنيه من كراهتنا و سخطنا، فان امرنا بغتة فجاة حين لا تنفعه توبة و لا ينجيه من عقابنا ندم علي حوبة. (16)
پس هر يك از شما بايد آنچه را كه موجب دوستي ما ميشود، پيشه خود سازد و از هر آنچه كه موجب خشم و ناخشنودي ما ميگردد، دوري گزيند. زيرا فرمان ما به يكباره و ناگهاني فرا ميرسد و در آن زمان توبه و بازگشتبراي او سودي ندارد و پشيماني گناه نميتواند او را از كيفر ما نجات بخشد.
روشن است كه بدون شناختحجتخدا و امام زمان نميتوان رضايت او را دريافت و ناخشنودي او را باز شناخت. اينجاست كه رمز اين همه تاكيد و سفارش بر شناخت امام زمان روشن ميشود و در مييابيم كه چرا كسي كه امام زمانش را نشناسد به «مرگ جاهليت» از دنيا ميرود؟
مگر نه اين است كه امام، حجتخدا و ميزان حق و باطل است؟ و مگر نه اين است كه معروف و منكر با امر و نهي امام تفسير ميشود؟ آيا كسي ميتواند بدون شناخت ميزان حق و باطل به حق دستيابد و زندگي خود را بر مدار حق قرار دهد؟ و يا بدون شناخت امر و نهي امام، معروف را به پا دارد و منكر را ترك كند؟ مسلما خير! بنابراين ميتوان گفت هر كس كه امام و حجت زمان خويش را بشناسد و زندگي خود را بر مدار خواسته او شكل دهد، ديگر براي او تفاوتي نخواهد داشت كه ظهور چه زماني محقق خواهد شد. زيرا هر زمان كه حجتحق آشكار شود او با سربلندي ميتواند در پيشگاه آن حضرت حاضر شود. چنانكه در روايتي كه از امام باقر، عليهالسلام، نقل شده، ميخوانيم:
من مات و ليس له امام فميتته ميتة جاهلية، و من مات و هو عارف لامامه لم يضره تقدم هذاالامر او تاخره و من مات عارفا لامامه كان كمن هو معالقائم في فسطاطه (17) .
هر كس بميرد و امامي نداشته باشد، مردنش مردن جاهليت است. و هر آنكه در حال شناختن امامش بميرد، پيش افتادن و يا تاخير اين امر (دولت آل محمد، عليهمالسلام) او را زيان نرساند. و هر كس بميرد در حالي كه امامش را شناخته همچون كسي است كه در خيمه قائم با آن حضرت باشد.
با توجه به آنچه گفته شد درمييابيم كه انتظار «حجت» انتظاري است زنده و پويا كه ميتواند در لحظه لحظه حيات آدمي جاري شود و زندگي فردي و اجتماعي او را متحول سازد. به بيان ديگر انتظار «حجت» تنها به زمان «آينده» مربوط نميشود بلكه زمان «حال» را هم در برميگيرد. به خلاف انتظار «منجي» كه هيچ نقشي در وضعيتحال منتظر ندارد و نميتواند چنانكه بايد منشا تحولي اساسي در زندگي او باشد.
پينوشتها:
پينوشتها:
پانویس‌های این مقاله
- ۱
1. ر.ك: الفيومي، احمد بن محمد، المصباحالمنير، ص121؛ ابن منظور، لسانالعرب، ج3، ص53؛ الشرتونياللبناني، سعيدالخوري، اقربالموارد في فصحالعربية و الشوارد، ج1، ص164؛ جر، خليل، فرهنگ لاروس، ترجمه سيد حميد طبيبيان، ج1، ص808؛ عميد، حسن، فرهنگ عميد، ج1، ص779.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. الراغبالاصفهاني، ابوالقاسمالحسين بن محمد، مفرداتالفاظالقرآن في غريبالقرآن، ص107.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. سوره نساء (4)، آيه 165.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. سوره انعام (6)، آيه149.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. نهجالبلاغه، كلمات قصار147، ترجمه سيد جعفر شهيدي، ص388.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. الكليني، محمد بن يعقوب، الكافي، ج1، كتابالحجة، ص179 - 178، ح8.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. در برخي از نسخههاي «الكافي» به جاي «حتي» كلمه «حي» آمده است. امام رضا، عليهالسلام، نيز به نقل از امام باقر، عليهالسلام، چنين روايت ميكنند: « انالحجة لا تقوم لله عزوجل علي خلقه الا بامام حي يعرفونه». (الحميري، ابوالحسن عبدالله بن جعفر، قربالاسناد، ص351.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. الكليني، محمد بن يعقوب، همان، ص177، ح2.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. همان، ص179، ح10.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. همان، ح9.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. الشيخالصدوق، ابو جعفر محمد بن علي، كمالالدين و تمامالنعمة، ج2، ص512.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. سوره انعام (6)، آيه 158.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. ر.ك: البحراني، السيد هاشم، البرهان في تفسيرالقرآن، ج3، ص121 -123؛ مؤسسة المعارفالاسلامية، معجم احاديث الامامالمهدي، عليهالسلام، ج5، ص109 - 100.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. الشيخالصدوق، همان، ص18.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15. همان، ص357، ح54.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. المجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، ج52، ص176.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. الكليني، محمد بن يعقوب، همان، ص372-371، ح5.
تاريخ نگارش در موضوع «غيبت»*
قسمت اول
ابراهيم اميني
مسالهغيبتقبلازتولدامامعصر(ع)
موضوع غايب شدن مهدي موعود و قائم آل محمد، ارواحنالهالفداء، مطلب تازهاي نيستبلكه از زمان پيغمبر اكرم، صلياللهعليهوآله، همواره مورد بحث و گفتگو بوده و آن حضرت به مردم خبر ميداد كه مهدي از اولاد من است، و مدتي از نظر مردم مخفي و غايب ميگردد. سپس ظاهر ميشود و جهان را اصلاح ميكند. و اخباري در اين مورد از پيغمبر اكرم، صلياللهعليهوآله، صادر شده و به ما رسيده است. «جابر بن عبدالله انصاري» از رسول خدا روايت كرده كه فرمود:
مهدي موعود از اولاد من است. همنام و هم كنيه من ميباشد. از جهتخلقت و اخلاق شبيهترين مردم به من است. مدتي از ديدهها غايب خواهد شد. و در آن وقت مردم در تحير و گمراهي واقع ميشوند. سپس مانند ستاره درخشاني طلوع ميكند و دنيا را پر از عدل و داد مينمايد. چنانچه از ظلم و ستم پر شده است. (1)
عليبنابيطالب و فاطمه زهرا و امام حسن و امام حسين و ساير ائمه اطهار، عليهمالسلام، و خانواده نبوت نيز هر يك در زمان خودشان راجع به غايب شدن مهدي موعود صحبت ميكردند و از آن خبر ميدادند. و اصولا مساله مهدي موعود و داستان غايب شدن آن حضرت يكي از مسائل رسمي عصر ائمه اهلبيت، عليهمالسلام، بود. موضوع غيبتبه طوري در افكار مردم رسوخ داشت كه آن را يكي از علائم رسمي مهدي ميدانستند حتي افرادي را كه احتمال مهدويت درباره آنها داده ميشد وادار به غيبت مينمودند. «ابوالفرج اصفهاني» مينويسد:
محمدبن عبدالله بن حسن از همان زمان كودكي در حالت غيبت و خفا زندگي ميكرد و مهدي ناميده شد. (2)
موضوع غايب شدن مهدي موعود، عليهالسلام، چون در بين مردم شايع بوده و اخباري در اين خصوص از پيغمبر اكرم و ائمه اهلبيت، عليهمالسلام، در دستشان بود، لذا عقيده به غايب بودن بعضي علويان در بين مردم پيدا شد و مطلب را چندان بعيد نميشمردند. و به همين علت، «كيسانيه» درباره «محمد بن حنفيه» معتقد شدند كه در كوه «رضوي» غايب شده و در آنجا به سر ميبرد و بعدا ظاهر ميشود و دنيا را پر از عدل و داد خواهد كرد.
«سيد اسماعيل حميري» كه ابتدا از كيسانيه بود ميگويد:
من تا مدتي درباره محمد بن حنفيه عقيده داشتم كه در حالت غيبتبه سر ميبرد، تا آنكه خدا منت نهاد و به وسيله جعفربن محمد هدايتشدم.
بعد از آنكه امامت آن حضرت با دليل و برهان برايم اثبات شد، روزي به آن جناب عرض كردم: يابن رسولالله! در موضوع غايب شدن مهدي، احاديثي از پدرانتبه ما رسيده است و وقوع آن را حتمي شمردهاند، آن غيبت درباره چه شخصي به وقوع خواهد پيوست؟ امام صادق، عليهالسلام، پاسخ داد: براي ششم از فرزندان من تحقق پيدا خواهد كرد و اوست امام دوازدهم بعد از رسول خدا. به خدا سوگند اگر روزگار غيبتش به اندازه عمر نوح طول بكشد، از دنيا خارج نميشود تا اينكه ظاهر شود و دنيا را پر از عدل و داد كند.
«سيد حميري» ميگويد:
وقتي اين مطلب را از امام شنيدم حق برايم آشكار شد و از عقيده سابقم
برگشتم و اين اشعار را سرودم:
... و اشهد ربي ان قولك حجة
علي الناس طرا من مطيع و مذنب
بان ولي الامر و القائم الذي
تطلع نفسي نحوه يتطرب
له غيبة لابد من ان يغيبا
فصلي عليه الله من متغيب
فيمكثحينا ثم يظهر حينه
فيملك من في شرقها و المغرب (3)
به واسطه همين اخبار غيبتبود كه گروهي از جاروديه، «محمد بن عبدالله بن حسن» را غايب ميپنداشتند، و «واقفيه»، «موسي بن جعفر» را زنده و غايب ميدانند و گروهي از «اسماعيليه»، «اسماعيل» را غايب ميدانند و گروهي معتقد شدند كه امام حسن عسكري زنده و غايب است. منشا پيدايش امثال اين عقايد، وجود اخبار غيبتبود. گر چه علل و عوامل ديگري نيز در پيدايش آن عقايد بيتاثير نبوده است. مثلا كشي در مورد پيدايش عقيده «واقفيه» و زنده و غايب بودن موسي بن جعفر، عليهالسلام، چنين نوشته است:
در آن هنگام كه موسي بن جعفر، عليهماالسلام، در زندان هارون به سر ميبرد مبلغ سي هزار دينار پول نزد دو نفر از وكلاي آن حضرت در كوفه جمع شد. و يكي از آن دو نفر «حنان سراج» بود. پس با آن پولها خانه هايي خريدند و تجارت كردند و گندم و جو خريدند و بدين وسيله سودها نصيبشان شد. وقتي موسي بن جعفر وفات كرد و خبر به آنان رسيد از ترس آنكه پولها از آنها گرفته شود مرگ موسي بن جعفر را انكار نمودند و در بين مردم شايع ساختند كه موسي بن جعفر قائم و مهدي است و غايب شده است.
گروهي از جهال و نادانان فريب خوردند، و در جهالتبودند تا هنگامي كه مرگ آن دو نفر وكيل فرا رسيد وصيت نمودند. آن اموال را به ورثه موسيبنجعفر بدهند. در آن هنگام فريب و خدعه آنان براي مردم آشكار شد. (4)
يونس بن عبدالرحمان ميگويد:
هنگامي كه موسي بن جعفر وفات نمود پيش وكلاي آن حضرت اموالي موجود بود و بدين جهت مرگش را انكار نمودند. از جمله هفتاد هزار دينار نزد «زياد قندي» و سي هزار دينار نزد «علي بن ابي حمزة» موجود بود. اما چون من به مامتحضرت رضا معتقد بودم مردم را به سوي آن حضرت دعوت مينمودم. زياد قندي و علي بن ابي حمزة روزي مرا احضار نموده گفتند: تو مردم را به سوي ابوالحسن رضا دعوت نكن، اگر ثروت ميخواهي ما ده هزار دينار به تو ميدهيم. من در پاسخشان گفتم: من براي انجام وظيفه مردم را به سوي حضرت رضا دعوت ميكنم. زيرا براي ما روايتشده كه وقتي بدعت در بين مردم پيدا شد، شخص عالم بايد علوم خودش را اظهار كند و با بدعتها مخالفت نمايد و الا خدا نور ايمان را از وي سلب ميكند. و من از جهاد خودم دستبردار نيستم. پس به من دشنام دادند و دشمن شدند. (5)
به هر حال، گر چه در اين موارد و امثالش، جلب منافع مادي و سودطلبي علتشد كه مرگ موسي بن جعفر را انكار نمايند و در بين مردم شايع سازند كه آن حضرت غايب شده است. ليكن اخبار غيبت، راه سوء استفاده را برايشان هموار ساخته بود و افراد سودطلب توانستند از آن عقيده ديني كه از مصدر وحي سرچشمه ميگرفتسوء استفاده نمايند، و به ادعاي اينكه موسي بن
جعفر مهدي و قائم است، غايب شدن را براي وي اثبات نمودند. و مردم هم فريب خوردند و آن عقيده باطل را پذيرفتند.
كتابهايغيبت قبل از تولد امامعصر
قبل از آنكه امام زمان، ارواحنافداه، به دنيا بيايد اخبار غيبت، از پيغمبر اكرم و ائمه اطهار، عليهمالسلام، صادر شده و در كتب ثبت ميشد. حتي كتابهايي در خصوص غيبت تاليف ميشد. مخصوصا از زمان موسي بن جعفر به بعد، كتابهايي در غيبت نوشته شد و احاديث غيبت در آنها ثبت گشت، آن جمله است:
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1- «علي بن حسن بن محمد طائي طاطري» يكي از اصحاب موسي بن جعفر است. كتابي در غيبت نوشته و مرد فقيه و مورد وثوقي بوده است. (6)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2- «علي بن اعرج كوفي» از اصحاب موسي بن جعفر بوده و كتابي در غيبت نوشته است. (7)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3- «ابرهيم بن صالح انماطي كوفي» از اصحاب موسي بن جعفر بوده و به واسطه اخبار غيبتبود كه گروهيكتابي در غيبت تاليف نموده است. (8)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4- «حسن بن علي بن ابي حمزه» در عصر حضرت امام رضا زندگي ميكرده و كتابي در غيبت تاليف نموده است. (9)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5- «عباس بن هشام ناشري اسدي» كتابي در غيبت نوشته است. مرد جليلالقدر و موثقي بوده در سال دويست و بيست هجري وفات نمود. شيخ طوسي او را از اصحاب حضرت رضا ميشمارد. (10)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6- «فضل بن شاذان نيشابوري» كتابي در احوال قائم آل محمد و غيبت او نوشته است. «نجاشي» او را توثيق نموده مينويسد:
از فقها و متكلمين اماميه است و احتياجي به تعريف ندارد و يك صد و هشتاد كتاب نوشته كه از جمله آنها كتاب غيبت است.
شيخ طوسي در رجال خود را از جمله اصحاب امام هادي و امام حسن عسكري، عليهالسلام، شمرده است. و در پاورقي فهرستشيخ مينويسد:
فضل بن شاذان در سال 160 ق. وفات نمود.
شيخ آقا بزرگ تهراني در كتاب «الذريعة» مينويسد:
كتاب غيبت فضل بن شاذان نزد سيد محمد بن محمد ميرلوحي كه هم عصر مجلسي بوده موجود بوده است. (11)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7- ابراهيم بن اسحاق احمري نهاوندي نيز كتابي در غيبت نوشته است. قاسم بن محمد همداني در سال دويست و شصت و نه از او حديثشنيده است. (12)
طبرسي مينويسد:
اخبار غيبت ولي عصر قبل از تولد خودش و پدر و جدش صادر شده و محدثين شيعه آنها را در اصول و كتابهايي كه در عصر امام باقر و صادق، عليهماالسلام، تاليف شده ضبط نمودهاند. يكي از محدثين موثق، حسن بن محبوب است كه در حدود صد سال قبل از زمان غيبت، كتاب «مشيخه» را تاليف نموده و اخبار غيبت را در آن ثبت كرده است. از جمله آنها اين حديث است:
ابوبصير ميگويد: خدمت امام صادق، عليهالسلام، عرض كردم: حضرت ابوجعفر، عليهالسلام، ميفرمود: قائم آل محمد دو غيبت دارد، يكي طولاني، ديگري كوتاه. حضرت صادق، عليهالسلام، فرمود: آري، يكي از آن دو غيبت از ديگري طولانيتر ميشود.
طبرسي بعد از نقل اين حديث مينويسد:
شما ملاحظه كنيد كه با پيش آمدن دو غيبتبراي فرزند امام حسن عسكري چگونه صدق اين احاديث روشن گشت! (13)
هر يك از ائمه داستان غيبت مهدي موعود را به مردم تذكر ميدادند. و اصولا خفاي ولادت و غيبت را از علائم مهدي ميشمردند. حضرت سجاد، عليهالسلام، ميفرمود:
ولادت قائم ما بر مردم پوشيده ميماند به طوري كه خواهند گفت: اصلا متولد نشده است. (14)
گاهي ميشد كه شخصي درباره يكي از ائمه احتمال مهدويت ميداد آن حضرت در پاسخ ميفرمود: «من مهدي نيستم زيرا خفاي ولادت يكي از علائم مهدي است در صورتيكه من چنين نيستم»از باب نمونه: عبدالله بن عطا ميگويد:
خدمت امام باقر عرض كردم: با اينكه شيعيان شما زيادند پس چرا خروج نميكنيد؟ آن حضرت در پاسخ فرمود: اي عبدالله سخنان بيهوده را به گوش خودت راه مده، به خدا سوگند من مهدي موعود نيستم. مراقب كسي باشيد كه ولادتش بر مردم مخفي بماند. اوست صاحبالامر. (15)
مسعودي نوشته است:
امام هادي با مردم، كم معاشرت ميكرد و جز با خواص اصحاب با كسي تماس نميگرفت. وقتي امام حسن عسكري به جايش نشست، در اكثر اوقات از پشت پرده با مردم سخن ميگفت تا شيعيان براي غايب شدن امام دوازدهم آماده و مانوس گردند. (16)
وقتي نوبت امامت، به امام حسن عسكري، عليهالسلام، رسيد رسما به مردم ابلاغ كرد كه فرزند من مهدي موعود است و از نظر شما غايب خواهد شد. (17)
امام حسن عسكري در سال 260ق. رحلت نمود. چون در بين مردم شايع بود كه آن حضرت را فرزندي است كه در پنهاني نگاهداري شده و اوست مهدي موعود روايات، «معتمد عباسي» دستور داد خانه آن جناب را تفتيش نمايند و فرزندش را دستگير كنند. اما از وجود فرزند اثري نديدند. پس گروهي از زنان قابله را ماموريت داد تا تمام كنيزان آن حضرت را معاينه كنند و اگر آبستني در بينشان ديده شد؛ بازداشت نمايند. زنان قابله به يكي از كنيزان بدگمان شده مراتب را گزارش دادند. خليفه آن كنيز را در حجرهاي بازداشت نمود و «نحرير خادم» را مراقب او گردانيد و تا از حملش مايوس نشد آزادش نكرد. به خانه امام حسن تنها اكتفا نكرد بلكه وقتي از دفن جنازه فارغ شد دستور داد تمام خانههاي شهر را با كمال دقت تفتيش كنند. (18)
بعد از وفات امام حسن عسكري، عليهالسلام، جز عده معدودي از ثقات اصحاب و خواص دوستانش كسي از فرزندش اطلاعي نداشت و بدين جهت پيروانش به چندين گروه منشعب شدند. «حسن بن موسي نوبختي» كه در زمان غيبت صغري ميزيسته مينويسد:
بعد از وفات امام حسن عسكري پيروانش به چهارده فرقه تقسيم شدند: گروهي از آنان اخبار غيبت را با امام حسن عسكري، عليهالسلام، تطبيق نموده گفتند: امام حسن نمرده بلكه غايب شده و اوست مهدي موعود و قائم آل محمد و دو غيبتخواهد داشت و اين غيبت، غيبت اول اوست. بعدا ظاهر ميشود و باز غايب خواهد شد. گروهي گفتند: امام حسن مرده ولي بعد از مرگ زنده شده و غايب است. گروهي گفتند: حسن بن علي داراي فرزندي استبه نام محمد كه چند سال قبل از وفاتش تولد يافته و از ترس دشمنان غايب شده و اوست قائم و مهدي موعود. گروهي گفتند: امام حسن داراي فرزندي است كه هشت ماه بعد از وفاتش تولد يافت و پدرش دستور داد كه نام او را محمد بگذارند و اكنون غايب است. گروه ديگري گفتند: ما ميدانيم كه امام حسن داراي فرزندي بوده و اوست قائم و مهدي موعود و در حالت غيبت زندگي ميكند، ولي نامش معلوم نيست و پيروانش حق ندارند درباره نام و مكانش صحبت كنند و بايد منتظر ظهورش باشند. گروه ديگري گفتند: امام حسن عسكري فرزندي داشته بنام علي كه او را خواص اصحابش ديدهاند و اوست امام غايب.
نوبختي ساير فرقههاي اماميه را ذكر ميكند كه ذكر آنها در اينجا لزومي ندارد. (19)
ادامه دارد
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
* برگرفته شده از «پيداي پنهان» ويژهنامه نيمه شعبان1419 ق. ستاد بزرگداشت نيمه شعبان مسجد آيةالله انگجي تبريز.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. شيخ صدوق، كمالالدين، ج1، ص403.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. ابوالفرج اصفهاني، مقاتلالطالبين، ص169.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. شيخ صدوق، همان، صص112 - 115.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. رجال كشي، چاپ نجف، ص390.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. رجال كشي، ص416.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. رجال نجاشي، ص193 و رجال شيخ طوسي، ص357 و فهرستشيخ طوسي، ص118.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. رجال نجاشي، ص194.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. رجال نجاشي، ص28 و فهرستشيخ، ص75 و قاموسالرجال، ج3، ص193.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. رجال نجاشي، ص28 و فهرستشيخ، ص75 و قاموسالرجال، ج3، ص193.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. رجال نجاشي، ص215 و رجال شيخ، ص384 و فهرستشيخ، ص147.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. رجال نجاشي، ص235 و رجال شيخ، ص420 و 34 و فهرستشيخ، ص150 و الذريعة، ج16.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. رجال نجاشي، ص15 و فهرستشيخ، ص29.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. طبرسي، كتاب اعلام الوري، چاپ تهران، ص416.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. علامه مجلسي، بحارالانوار، ج51، ص135.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15. علامه مجلسي، بحارالانوار، ج51، ص34.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. اثباتالوصية، ص229.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. علامه مجلسي، بحارالانوار، ج51، ص160 و شيخ حر عاملي، اثباتالهداة، ج6، ص311.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18. اصول كافي - ارشاد مفيد - اعلام الوري - كشف الغمة.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹
19- طالبين تحقيق ميتوانند به كتاب فرقالشيعه نوبختي و كتاب ملل و نحل شهرستاني و كتاب المقالات و الفرق تاليف سعد بن عبدالله اشعري قمي مراجعه نمايند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑