گفتگو درباره امام مهدي، عليه‏السلام‏ چرا امام زمان تا كنون ظهور نكرده است؟

قسمت‏يازدهم

شهيد سيد محمدباقر صدر

تحقيق: عبدالجبار شراره

ترجمه: مصطفي شفيعي

مبحث‏ششم [به اين سؤال مي‏پردازد كه پذيرفتيم امام زمان، عليه‏السلام، وجود خارجي داشته و دارد] ولي چرا در طول اين مدت ظهور نكرده است؟

وقتي آن حضرت خود را براي يك دگرگوني اجتماعي آماده ساخته است چه چيز مانع وي شده است كه در دوره غيبت صغري يا سالهاي پس از آن به ميدان بيايد و غيبت‏خود را طولاني نسازد؛ با توجه به اينكه در آن زمان، زمينه و شرايط كارهاي اجتماعي و اصلاحي بسيار آسان‏تر بوده است.

آن حضرت به واسطه رابطه مستقيمي كه بر اثر برنامه‏ريزي‏هاي خاص در زمان غيبت صغري با مردم داشت، اين امكان را يافته بود كه ياران خود را گرد آورد و با قدرت، كار خود را شروع كند. قدرتهاي حاكم آن زمان نيز به اين مرتبه از توان و نيروي دهشتناك كه انسان امروزه بر اثر پيشرفت علم و صنعت‏به آن دست‏يافته است، نرسيده بودند.

جواب اين است كه هر كاري براي تغيير ساختار جامعه به وقوع پيوندد موفقيت آن بستگي به يك سلسله شرايط و زمينه‏هاي خارجي دارد و تا همه آن شرايط كاملا تحقق نيابد امكان رسيدن به هدف وجود ندارد.

البته آن تغييرات اجتماعي كه سرچشمه‏اي الهي دارد از نظر پيام، ربطي به عوامل خارجي (1) ندارد. زيرا پيامي كه زير بناي اين تغييرات است الهي و آسماني است و شرايط خارجي در آن مؤثر نيست ولي از جنبه اجرايي به شرايط بيروني متكي است و موفقيت و زمان انجام آن بستگي به آن دارد و درست‏به همين جهت‏بوده است كه آسمان در انتظار ماند تا پنج قرن از جاهليت‏بگذرد و آن وقت آخرين پيام خود را به واسطه حضرت محمد، صلي‏الله‏عليه‏وآله، فرستاد؛ و با آنكه جهان در دوران فترت نياز شديد به پيامبر داشت ولي به خاطر وابستگي اجرايي به شرايط خارجي در آن تاخير شد. اين عوامل خارجي كه اجراي اصلاحات بدان نياز دارد برخي عبارت است از فضاي مناسب و جو عمومي براي تغييرات مورد نظر و برخي جزئيات كه جنبش انقلابي در پيچ و خمهاي باريك آن را مي‏طلبد.

براي نمونه، انقلابي كه «لنين‏» در روسيه با موفقيت رهبري كرد به عامل مهمي مانند جنگ جهاني اول و سست‏شدن پايه امپراتوري [تزار] وابسته بود كه در ايحاد فضاي مناسب براي انقلاب سهم بسزايي داشت و عوامل جزئي و محدود ديگري نيز در آن مؤثر بود مانند اينكه «لنين‏» توانست‏بسلامت وارد روسيه شود و انقلاب را رهبري كند كه اگر هر حادثه‏اي باعث تاخير ورود او شده بود احتمال داشت انقلاب نتواند به اين سرعت‏حاكم شود.

آري سنت تغييرناپذير الهي بر اين است كه اجرا و ايجاد تغييرات اصلاحي بستگي به عوامل خارجي، فضاي مناسب و جو عمومي داشته باشد و به همين جهت‏بوده است كه اسلام پس از يك دوره طولاني و پس از چندين قرن، ظهور كرد.

پس با اينكه خداي بزرگ، توانايي دارد همه مشكلات و همه سختيها را براي پيام رسانيهاي آسماني، هموار و با اعجاز فضاي مناسب ايجاد كند، اين روش را انتخاب نكرده است؛ زيرا امتحان و ابتلا و رنجي كه مايه تكامل انسان مي‏شود در صورتي تحقق مي‏يابد كه تحولات، طبيعي و مطابق با

شرايط خارجي باشد البته اين مانع نيست كه خداوند در برخي جزئيات دخالت كند، جزئياتي كه در اصل فضاي مناسب مؤثر نيست ولي گاهي براي ايجاد تحرك لازم است مانند كمكها و توجهات غيبي كه خداوند در لحظه‏هاي حساس و بسيار دشوار به اولياي خود مي‏كند چنانكه: آتش نمرود براي ابراهيم گلستان مي‏شود (2) و دست آن يهودي پيمان شكن كه شمشير بر روي پيامبر كشيد از حركت مي‏افتد (3) و يا تندباد شديدي كه چادرهاي كافران و مشركان را زماني كه در جنگ خندق، مدينه را در محاصره داشتند از ريشه در مي‏آورد و ترس و وحشت را در دلهاي آنان مي‏افكند.(4)

ما موقعيت امام زمان، عليه‏السلام، را با اين ديد بررسي مي‏كنيم تا دريابيم كه انقلاب او از نظر اجرا همانند همه انقلابها به زمينه‏هاي عيني و خارجي بستگي دارد و بايستي فضاي مناسب موجود باشد از اينرو طبيعي است كه منتظر آن شرايط باشيم و همه مي‏دانند كه حضرت مهدي كارش محدود به يك منطقه و يك بخش از جهان نيست و رسالتي كه از جانب خداوند بزرگ بر دوش او گذاشته شده، جهاني است و بايستي همه بشريت را از تاريكي ستم به روشنايي عدل، رهنمون گردد. (5) براي اجراي چنين تحول بزرگي تنها وجود رهبر صالح كافي نيست و گرنه در همان زمان پيامبر اين شرط وجود داشت. پس اين تحول بزرگ، فضاي مناسب جهاني مي‏طلبد كه همه زمينه‏هاي خارجي لازم براي انقلاب عمومي در آن وجود داشته باشد.

عامل اساسي در ايجاد اين فضاي مناسب و پذيرش پيام جديد عدالت از طرف مردم همانا احساس پوكي و پوچي است كه انسان متمدن آن روز خواهد كرد و منشا اين احساس، تجربه‏هاي مختلف بشري از تمدن است؛ تمدني كه جنبه‏هاي منفي آن پشت او را خم مي‏كند و به آنجا مي‏رسد كه مي‏فهمد شديدا نياز به كمك دارد و از عمق جان، توجه خود را به عالم غيب يا منبعي مجهول، معطوف مي‏دارد.

اما از نظر پيشرفتهاي مادي مي‏توانيم بگوييم در آينده شرايط براي رساندن پيام به جهانيان بهتر از گذشته است؛ زيرا بخشهاي مختلف دنيا به هم نزديك مي‏شوند، مردم مي‏توانند با هم ارتباط برقرار كنند و وسايلي كه يك سازمان مركزي براي آگاه‏سازي ملتها از رسالت جديد بدان نياز دارد، در دسترس مي‏باشد.

اما آنچه در سؤال به آن اشاره شده كه هر چه بيشتر در ظهور آن حضرت تاخير بيفتد، ابزار و آلات جنگي پيشرفته‏تر خواهد شد، درست است ولي اين ابزار و آلات مادي براي كساني كه روحيه خود را باخته‏اند و از درون پوسيده‏اند به چه كار مي‏آيد؟

چه بسا در طول تاريخ كه كاخ يك تمدن بزرگ با اولين تلنگر فرو ريخته است، چرا؟ براي اينكه چنين بنايي در واقع از قبل فرو ريخته بوده است و هيچگونه پشتوانه و تكيه‏گاهي نداشته است. (6)

پي‏نوشتها: